قازاقستان فۋتبولى-100
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاق فۋتبولىنىڭ ىرگە كوتەرگەنىنە ارتىق-كەمى جوق تۋرا 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقيعا ەرتەڭ, 21 قىركۇيەك كۇنى رەسپۋبليكا فۋتبولىنىڭ ىرگەسى قالانعان مەكەن – سەمەي قالاسىندا اتاپ وتىلەدى.
بۇگىندە جەر شارىندا تەڭدەسى جوق سانالاتىن وسىناۋ عالامات ويىننىڭ قازاقستان توپىراعىنداعى عاسىرلىق عۇمىرىندا دا ەسكە الىپ, جادىنى جاڭعىرتاتىن جايلارى از ەمەس. مەن ءوز باسىم فۋتبول دەگەن سيقىرلى ويىننىڭ قازاق دالاسىنا وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ العاشقى وندىعى شاماسىندا كەلگەنىن ءبىرىنشى رەت 1967 جىلى ءبىلدىم.
قازاقستان فۋتبولى-100
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاق فۋتبولىنىڭ ىرگە كوتەرگەنىنە ارتىق-كەمى جوق تۋرا 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقيعا ەرتەڭ, 21 قىركۇيەك كۇنى رەسپۋبليكا فۋتبولىنىڭ ىرگەسى قالانعان مەكەن – سەمەي قالاسىندا اتاپ وتىلەدى.
بۇگىندە جەر شارىندا تەڭدەسى جوق سانالاتىن وسىناۋ عالامات ويىننىڭ قازاقستان توپىراعىنداعى عاسىرلىق عۇمىرىندا دا ەسكە الىپ, جادىنى جاڭعىرتاتىن جايلارى از ەمەس. مەن ءوز باسىم فۋتبول دەگەن سيقىرلى ويىننىڭ قازاق دالاسىنا وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ العاشقى وندىعى شاماسىندا كەلگەنىن ءبىرىنشى رەت 1967 جىلى ءبىلدىم.سول جىلدىڭ كوكتەمىندە فۋتبولدىڭ ۇلكەن بىلگىرى شورا سارىباەۆ اعامىزدىڭ قۇراستىرۋىمەن قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش ءارى ءالى كۇنگە دەيىنگى دارا سوزدىك – «فۋتبول كالەندارى» جيناعى جارىققا شىقتى. مىنە, وسى كىتاپشادا 1913 جىلى سەمەي جەرىندە «جارىس» («يارىش») اتتى ەڭ العاشقى فۋتبول كومانداسىنىڭ قۇرىلعانى, سول ۇجىمنىڭ قۇرامىندا كەيىن قازاق حالقىنىڭ داڭقىن دۇنيە جۇزىنە تانىتاتىن اسا كورنەكتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ويناعانى ءبىرشاما سۋرەتتەلىپ جازىلدى. العاشقى كوماندانىڭ قۇرامىندا داڭقتى مۇحاڭنان بولەك, احمەتسالىم كارىموۆ, قاسىمحان مۇحاممەدوۆ, سالاح حيسامۋتدينوۆ, زياتدين رىسپاەۆ, مۇحاممەد سايداشەۆ, يۋنۋس نيگماتۋللين, ءامىرجان سىزدىقوۆ, عابدۋلحان عابباسوۆ, مۇحامەدۋللا قۇرمانوۆ, عۇسمان يامبۋشەۆ, سابىرجان احمەتشين سەكىلدى وعلاندار ويناپتى. ءبارىنىڭ جاسى سول كەزدە تۋرا 16-دا ەكەن. جاسىراتىنى جوق, بۇلاردىڭ تورتەۋى عانا قازاق بالاسى بولىپتى دا, قالعاندارىن تاتار مالايلارى قۇراپتى.
ءبىر جاقسىسى, بۇل كەزدە «يارىش» سەمەيدەگى جالعىز فۋتبول كومانداسى بولماعان. قالادا ودان باسقا «وليمپ», «لاستوچكا» جانە «ورلياتا» دەپ اتالعان ۇجىمدار دا تىرشىلىك ەتىپتى. بۇلاردىڭ ساپىندا ورىس-كازاك ۇلاندارى ويناعان. وسى تورتتىكتىڭ ءوزارا باسەكەلەرىندە كوبىنە-كوپ «يارىشتىڭ» مەرەيى ۇستەم شىعىپ جۇرگەن. كوماندا جاتتىقتىرۋشىسى ءارى كاپيتانى يۋنۋس نيگماتۋللين ويىنشىلاردى دوپ مەڭگەرۋ شەبەرلىگىنە باۋلۋمەن بىرگە, ءاردايىم مازمۇندى ويىن ورنەگىن كورسەتۋلەرىن تالاپ ەتىپ وتىرعان. بىزگە دەيىن تولىق مالىمەتى جەتپەگەنىمەن, جاساق ساپى جوعارىدا كەلتىرىلگەن ويىنشىلاردان دا كوپ بولعان سياقتى. سوندىقتان دا باپكەر جاتتىعۋ كەزىندە كوماندانى ۇنەمى ەكىگە ءبولىپ, ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ويناتىپ تۇرعان. ال ويىنشىلاردىڭ بىروڭكەي سپورتتىق كيىمدەرىن گافا بايازيتوۆا دەگەن تىگىنشى ايەل تىگىپ بەرگەن. وسىنىڭ ءوزى كوماندا ويىنىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەنىن بايقاتادى.
سەمەيلىك فۋتبول تاريحىن زەرتتەۋشى ەۆگەني ءيۋديننىڭ ويىنشا, «يارىش» قازاقستان كوماندالارى اراسىنان حالىقارالىق كەزدەسۋدى دە ءبىرىنشى وتكىزگەن ۇجىم بولعانعا ۇقسايدى. قازاق-تاتار جاستارىنان جاساقتالعان ۇجىم سول جىلدارى سەمەيدە تۇرعان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارىنان قۇرالعان كوماندامەن بىرنەشە رەت جولداستىق كەزدەسۋ وتكىزگەن كورىنەدى. فۋتبول زەرتتەۋشىسىنىڭ جازۋىنشا, سوعىس تۇتقىندارى اراسىندا 1912 جىلعى وليمپيالىق ويىندارعا قاتىسقان ەكى ويىنشى دا بولىپتى! «يارىش» وسى سياقتى بارلىق ماتچتارىن رەۆوليۋتسياعا دەيىن ءاربىر كۇز سايىن اتاقتى سەمەي جارمەڭكەسى قانات جايىپ تۇرعان ورتالىق الاڭدا وتكىزگەن. «يارىشتىق» قىراندار مۇنىمەن دە شەكتەلمەگەن. ەرتىس جاعاسىنداعى قالادا قارسىلاس شاق كەلتىرمەگەن ولار ارا-تۇرا ورىستىڭ بارناۋل, تومسك, ومبى, ءنوۆوسىبىر شاھارلارىنا ساپار شەگىپ, جەرگىلىكتى كوماندالارمەن جولداستىق كەزدەسۋ وتكىزىپ قايتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
بيىل عاسىرلىق مەرزىمگە يەك ارتىپ وتىرعان قازاقستان فۋتبولىنىڭ باستاۋ الار تۇسى سول زامانداردا-اق ودان ءارى تارامدالىپ, سان سوقپاققا سۇرلەۋ سالىپ الا جونەلەدى. ارادا تاعى ەكى جىل وتكەندە, 1915 جىلى ونىڭ كەلەسى وركەنى ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى تاعى ءبىر قالا – پاۆلوداردا كوگەرىپ شىقتى. مۇندا قۇرىلعان «ياسترەب» جانە «زۆەزدوچكا» دەپ اتالعان ۇجىمدار ەرتەلى-كەش ءوزدى-ءوزى قىرقىسقاندى قويىپ, سوسىن وقتا-تەكتە سەمەيگە قاراي شولعىن جاساپ تۇرۋدى داعدىعا اينالدىردى. بۇدان قالدى, ءالسىن-ءالى رەسەي گۋبەرنيالارىنىڭ قاتار قونى
