ءبىز – ءبىر حالىقپىز

وسى ورايدا ءبىز ۇلتى وزگە بولعانى­مەن, ءوز تىلىنەن كەم كورمەي, مەملەكەتتىك تىلدە ءان سالاتىن قازاق ەستراداسىنىڭ جارقىن وكىلدەرىنە ءسوز كەزەگىن بەرگەلى وتىرمىز. ولاردىڭ دا اتاۋلى كۇندە ايتارى بار...

ۇيعىر ۇلتىنىڭ وكىلى, تانىمال ءانشى ءدىلناز احماديەۆا مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلمەيتىنىن مويىندايدى. الايدا ءوزى ايتپاقشى, ول قازاقشانى «نان سۇراپ جەۋگە» جەتەتىن دەڭگەيدە مەڭگەرىپ ۇلگەرگەن. ابايداي دارانىڭ تىلىنە شور­قاق­تىعىن ونەر يەسى ۋاقىتىنىڭ تىعىز­دىعى مەن ارالاساتىن ورتاسىنىڭ ورىس­قول­دىعىمەن بايلانىستىرادى. دەگەن­مەن, كەيىپكەرىمىز استانانىڭ دا بىردەن تۇرعىزىلا قويماعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, بىزگە بىلاي دەيدى:

– ءسىز بىلەسىز بە, وسىدان 10-15 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا, مەنىڭ قازىرگى قازاقشام ءتاۋىر. سوندىقتان ەندى 4-5 جىلدا قازاق تىلىندە سۋداي سويلەسەم, تاڭعالماڭىزدار دەگىم كەلەدى. ويتكەنى بۇل – مەنىڭ العا قويعان ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە, ۇلتى قازاق قۇربىلارىمنىڭ سانى از ەمەس. دەمەك, جوعارىدا كەلتىرگەن مەرزىمنەن بۇرىن دا قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ قالۋىم مۇمكىن. باستىسى, تاۋداي تالاپ بار.

شىنىندا, ءدىلناز مۇراتقىزىنىڭ بۇل نيەتىنىڭ بارىن جوققا شىعارۋعا بولماس. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە ول ورىندايتىن مەملەكەتتىك تىلدەگى «ماما» ءانىن مىسالعا كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر.

ال الىشەر كارىموۆ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى وسىدان 13 جىل بۇرىن باستالعانىن ايتادى. وزبەك ۇلتىنىڭ ءانشىسى وتباسىمەن الماتى قالاسىنا كوشىپ كەلگەندە, قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوزدى بىلمەگەنىن قىنجىلا ەسكە الادى. دەگەنمەن, جاقىن ارالاساتىن جورا-جولداستارىنىڭ ءتىلىن بىلۋگە قۇلشىنىپ, نامىسقا تىرىسقان ول از ۋاقىتتا سويلەپ ۇيرەنۋدى عانا ەمەس, تىپتەن ءان سالۋدى دا مەڭگەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ء«اليا», «كەلەمىن ساعان», «تاعى دا», «مەنىڭ-داعى ءبىر اققۋىم بار شىعار» سياقتى اندەردىڭ ورىنداۋشىسى ەندى قازاق ءتىلىنىڭ مايىن تامىزىپ سويلەۋگە ۇمتىلىپ ءجۇر. ويتكەنى ونەرلى جىگىت قازاقشا ءان سالۋ ارقىلى تانىمالدىلىققا جەتكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. حالىقارالىق «سلاۆيان بازارى», «ەرەۆان شاقىرادى», ت.ب. سازدى سايىستارىندا قازاق تىلىندەگى اندەردى قۇيقىلجىتا ورىنداپ, جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنگەن الىشەر:

– بۇگىندە رەپەرتۋارىمداعى اندەرىم­نىڭ باسىم بولىگى – قازاق تىلىندە. كەرەك دەسەڭىز, وڭىرلەردەگى كونتسەرتتەرىمدە تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلدەگى اندەردى شىرقايتىنىم بار. سەبەبى مەنىڭ كورەرمەندەرىمنىڭ دەنى – قازاقتار. ونى مويىنداۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىمدى قوسىپ, دۇنيە جۇزىنە قازاقشا ءان سالاتىن ورىنداۋشى رەتىندە تانىلسام دەيمىن. بارىنەن بۇرىن, مەن قازاقشانى كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ءسان ءۇشىن ۇيرەنگەنىم جوق. مۇنى ءوزىم تۋىپ-وسكەن ەلىمە, ياعني قازاق جەرىنە قۇرمەتىم دەپ قابىلداڭىزدار, – دەپ اعىنان جارىلادى كەيىپكەرىمىز.

2001 جىلى وتكەن رەسپۋبليكالىق «جاس قانات» بايقاۋى مەن 2003 جىلعى تەلەۆيزيالىق «Super Star.Kz» مۋزى­كالىق جوباسىندا جارقىراي كورىنگەن رومان كيم ەستەرىڭىزدە بولار؟ سول كەزدىڭ وزىندە-اق قازاقشا ءان سالىپ, دومبىرانى شەبەر تارتقان ول 2005-2009 جىلدارى ارالىعىندا يسپانيادا ءبىلىمىن ۇشتاپ كەلگەن بولاتىن. ونى وتاندىق ەسترادا جانرىندا وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنىڭ اراسىنداعى قازاقشا ءان ايتقان انشىلەردىڭ العاشقىسى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ەرەكشەلىگى سول, رومان – قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ۇلتتىق اسپاپتارمەن سۇيەمەلدەپ, ناشىنە كەلتىرىپ شىرقايدى.

– ءوزىم تەمىرتاۋدىڭ تۋماسىمىن. اكەم نيكولاي – كورەي بولسا, انام گۇلنار – قازاق. ءوزىمدى كورەي مەن قازاققا ورتاق اداممىن دەپ ەسەپتەيمىن (ك ۇلىپ). ءتورت جاسىمنان قازاق تىلىندەگى تاقپاقتاردى جاتتاپ, «مەنىڭ اتىم قوجا» كينوسىن كورىپ ءوستىم. شىنى كەرەك, ناعاشىلارىمنىڭ ءتىلىن بىلمەسەم, ول مەن ءۇشىن ۇيات بولار ەدى. قانشا ايتقانمەن, ۇل بالالار شەشەسىنە جاقىن عوي. قازاقشا ءان ايتۋمەن شەكتەلمەي, وسى تىلدەگى ولەڭدەردى دە شىعاراتىنىمدى ايتىپ, ءبىر ماقتانىپ الايىنشى, – دەيدى ءانشى.

كەزىندە «پەرتسى» توبىندا ءان سالىپ, كەيىننەن ونەر الەمىنە جەكە-دارا شىعۋدى ءجون كورگەن رينات مالتساگوۆتىڭ رەپەرتۋارى باي. ونىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك تىلدە ەكەنىن ەسكەرسەك, وزگە ۇلت وكىلىنىڭ قازاقتارعا دەگەن قۇرمەتىن بايقاي بەرۋگە بولاتىن شىعار. «حانشايىمدى» انگە قوسىپ, «وتكەن كۇندەردى» ەسكە العان اتالعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ءتىل تۋرالى ويى مىناداي:

– وزگە ۇلتتان شىققان ءانشىنىڭ قازاق ەلىندە مەملەكەتتىك تىلدە ءان شىرقاۋى جاڭالىق ەمەس, بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. ءتىپتى قازاقتىڭ ءداستۇرلى, حالىق اندەرىن اۋەلەتسە دە, تاڭدانباۋ قاجەت. اسىلى, ءبىز قازاقتىڭ جەرىندە ءومىر سۇرگەندىك­تەن, ول ۇلتتىڭ ءتىلىن ءبىلۋىمىز ءتيىس. راس, مەنىڭ اكەم – چەشەن, انام – قازاق. بىراق مەن پاۆلوداردا تۋىپ-وسكەن جىگىتپىن. سوندىقتان ءوزىمدى قازاققا جات سانامايمىن. ينشاللا, مۇسىلمانمىن, جۇما سايىن مەشىتكە بارىپ تۇرۋعا تىرىسامىن, – دەپ ءسوز اراسىندا سىر اقتاردى رينات.

كورشىلەس وزبەكستاندا تۋىپ-وسكەن ديانا شاراپوۆا دا «قازاق اندەرىن ءبىر ادامداي ايتا الامىن» دەيدى. كۇمىس كومەي ءانشى 2003 جىلى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, سول جىلى قۇرىلعان «نەگرى» ۆوكالدى-اسپاپتى انسامبلىنە قابىل­دانادى. سودان بەرى قوس تىلدە – قازاقشا جانە ورىسشا ءان شىرقايتىن توپ كوپشىلىككە «ايتارىم جوق», «عاشىق جۇرەك», «جاڭا عاسىر» اندەرىمەن تانىمال.

– قازاقشانى وتە جاقسى مەڭگەرگەن­مىن دەپ وتىرىك ايتپاي-اق قويايىن. ازىرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى «سەمىز ۇشكە» بىلەمىن. ايتكەنمەن, ءبارىن تۇسىنەمىن. اسىرەسە ماقتاپ نەمەسە داتتاپ جاتقاندا (ك ۇلىپ). ءبىزدىڭ توپ, سونىڭ ىشىندە مەن قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەپ, قولدان كەلگەنشە ءان اي­تىپ ءجۇرمىز. ال ازىن-اۋلاق «اكتسەنتكە» بولا تىڭ­دارمانداردىڭ قاتتى سوكپەۋىن سۇراي­مىن. قانشا ايتقانمەن, ۇلتىمىز باسقا عوي.

قازاق حالقىنا ۇدايى ريزاشىلىعى­مىزدى بىلدىرسەك, كوپتىك ەتپەيدى. ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىمدى بولايىقشى. جالپى, ادامزات ءوزارا قامقور, جاقسىلىققا قۇشتار بولسا, ودان ۇتىلمايمىز. سون­دىق­­تان مۇنداي اتاۋلى كۇندەر بىزگە قاجەت-اق, – دەيدى ول.

P.S. راسىندا, ءوزى تۇرىپ جاتقان ەلىنە دەگەن قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ, قازاق تىلىندە ءان ورىندايتىنداردىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ولار ء«بىزدىڭ ۇلتىمىز باسقا بولعانىمەن, جانىمىز قازاق...», – دەيدى. قازاقتىڭ ءانى ءھام ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن تۇسىنگەن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىنەن وسىندايدا ءوزىمىزدىڭ قانداستار ۇلگى السا ەكەن دەيسىڭ.

ايبەك تاسقاليەۆ,

جۋرناليست

اقتوبە