سوندىقتان دا رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ فەيسبۋكتەگى ء«بىز قالاي امانداسامىز؟» دەگەن جازباسى وتە وزەكتى. سەبەبى قازىر امانداسۋ مادەنيەتى جوعالىپ بارا جاتىر. جۇرت امانداسۋدى قويىپ بارادى, كورشىسىنىڭ قاسىنان وتە شىعادى نەمەسە جۇمىستا باس يزەي سالادى. بۇل تەك جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ دا قابىلداۋ كورسەتكىشى. مەنىڭ جەكە پايىمىمشا, امانداسۋ مادەنيەتى كەڭەستىك كەزەڭنەن باستاپ ءىشىنارا جويىلا باستاعان.
بىرىنشىدەن, ءداستۇرلى قوعامنىڭ بۇزىلۋى, ال بۇگىنگى قازاق اۋىلى مەنتاليتەت تۇرعىسىنان كوبىنە ءداستۇردى ساقتاۋشى ەمەس, ءىس جۇزىندە كەڭەستىك كولحوزدىڭ مۇراگەرى. ەكىنشىدەن, ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك, بەيتانىس اداممەن سويلەسە قالساڭىز, ەرتەڭ ول ۇستىڭنەن ارىز جازادى دەگەن ستاليندىك پسيحولوگيا. ۇشىنشىدەن, بۇل لاگەرلىك مۇرا, ياعني «سەنبە, قورىقپا, سۇراما». وسىدان كەلىپ قازاقستاننىڭ اقكوڭىل, باۋىرمال حالقىندا (ەتنوستىق تەگىنە قاراماستان) «سالەمدەسۋ» سىندى ماڭىزدى قارىم-قاتىناسىندا تۇيتكىلدەر بار.
قازاق قوعامى نەعۇرلىم ءداستۇرلى بولسا, وعان سوعۇرلىم اشىق امانداسۋ دا وڭاي. مەيلىنشە ۋرباندالعان ەلدە شىنايى سالەمدەسۋ كوەففيتسيەنتى دە تومەن بولادى. دەگەنمەن تاعى دا جەكە پىكىرىم, اقش-تا امانداسۋ انشەيىن مىندەتتى بولسا, تۇركيادا اۋەستىك, ال ازيادا كوبىنە داستۇرگە قۇرمەت. كوبىرەك ۇنايتىنى, ادام مادەنيەتىن پاش ەتەتىن شىعىس ەۋروپا مەن كورەياداعى سالەمدەسۋ.
امانداسۋ ادەبى دەگەنىمىز – سەنىم, ىقىلاس. ادامنىڭ ءدىلى. ماسەلەن, قازاقتار «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ سالەم بەرۋدى بەلسەندى قولدانا باستاعاندا ولاردىڭ الەمدى قابىلداۋ تۇسىنىگى دە وزگەردى. دالا عۇرپىندا دۇرىس امانداسۋ كورگەندىلىك پەن ادامدى تانۋدىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
قازىر «ارمىسىڭ!» نەمەسە «ارمىسىز!» دەپ امانداسۋدى ءجيى قولدانادى. مۇنى اسا ءبىر دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىن. دۇرىسى – «ارما!» ءتۇبىرى «ارىما» دەگەننەن شىققان, ياعني ار-نامىس پەن وجدانىڭدى, قادىر-قاسيەتىڭدى جوعالتپا دەگەنگە سايادى. بۇل كوشپەندى جاۋىنگەر ءۇشىن اۋىزەكى كودەكسى سىندى دۇنيە, ونى ايگىلى بۋشيدومەن سالىستىرۋعا بولار. جالپى العاندا, ار-نامىستى ايقىنداۋ امانداسۋ ادەبىنە كىردى, دەمەك حالىق مەنتاليتەتىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى.
«ارمىسىڭ!» ەمەس, ءدال وسى – «ارما!». مۇنى قازاق ەپوستارى دا ايشىقتاي تۇسەدى. بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىن.
قوبىلاندى باتىر العا وزىپ كەتكەن قولدى قۋىپ جەتىپ, جاۋرىنشىدان: «ارما! الدىڭدا كىسى بار ما؟» دەپ سۇرايدى.
نەمەسە بەكەجان تولەگەندى ولتىرگەن سوڭ قىز-جىبەكتى ايتتىرۋ نيەتىمەن كەلەدى, بىراق ءسوزدى امانداسۋدان باستايدى.
«ايتايىن ايت دەگەندە, ارما, جىبەك, تۇيەدەي بوتاسى ولگەن زارلا, جىبەك».
كەزىندە قازاق پوەزياسىنىڭ اقساقالى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ امانداسۋدىڭ كونە ءتۇرى «ارما» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن جاقسىلاپ اشىپ بەردى. كىمگە قىزىق بولسا, ينتەرنەتتەن تاۋىپ وقۋىنا بولادى. ال «ارمىسىڭ!» ءسوزى مۇلدە ماعىناسى جوق سالەمدەسۋدىڭ جاڭا ءتۇرى عانا. مۇمكىن, تۇپكى ماعىناسىن تۇسىنبەي, اۋەلگى قاسيەتتى نەگىزىن جوعالتۋىمىز سەبەپتى امانداسۋ مادەنيەتىمىز توقىراۋعا ۇشىراپ جاتقان بولار؟
مەن قۇرمەتتى رەجيسسەرىمىز ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ امانداسۋ قاسيەتتى مانگە يە بولۋى ءتيىس دەگەنىمەن كەلىسەمىن. ە.تۇرسىنوۆ «سالەم ءسوزدىڭ – اناسى» ەكەنىن جاقسى ەسكە سالدى. بۇل بۇقار جىراۋدا «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى, الىك العان داناسى» دەپ جالعاسادى. ماعىنالىق جاعىنان تۇسىندىرەر بولساق, سەنىمەن امانداسقان جانعا دانالىعىڭدى كورسەتۋ ءۇشىن جاۋاپ قاتۋىڭ كەرەك. ياعني امانداسۋعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, دانالىعىمىزدى كورسەتەمىز. مۇسىلماننىڭ ساناسىنداعى «ساعان بەيبىتشىلىك بولسىن» دەگەن وسى قاسيەتتى امانداسۋدى قازاقتار الدەقاشان وزىنە بەيىمدەپ العان. مىسالى, «اسسالاۋماعالەيكۇمنەن» بولەك, قىسقا عانا «سالەم» جانە «ۋاعالەيكۇماسسالام» دەگەن جاۋاپپەن بىرگە ىقشامدى «الىك» ءسوزى بار. بۇقار جىراۋ 15-16 عاسىر مەجەسىندە وسىلاي دەپ جىرلادى جانە ءالى كۇنگە قولدانىلىپ كەلەدى.
امانداسۋ – كيەلى عۇرىپتى ورىنداۋ. قاتەلىككە جول بەرىلمەيدى. مىسالى, جاياۋ مۇسا ءوزىنىڭ «جاياۋ» دەگەن اتىن ءوز قاتەلىگىنىڭ كەسىرىنەن تاپقان. بولىستىڭ اۋىلىنىڭ ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتىپ امانداسۋعا اسىقپايدى. اشۋلانعان بولىس اقىندى قۋىپ جەتىپ, اتىن تارتىپ الۋدى بۇيىرادى. ال قۇجاتتاردا ونىڭ ەسىمىن «جاياۋ» دەپ جازعىزادى. بار ءومىرىن اتتىڭ جالىندا وتكىزەتىن قازاق ءۇشىن بۇل ابىرويسىز ەسىم ەدى. البەتتە, بولىس مۇسادان ەسكى كەگىن قايتاردى, دەگەنمەن دە ءوتىپ بارا جاتىپ امانداسپاۋ ورەسكەل ادەپسىزدىك بولاتىن.
ەرمەك تۇرسىنوۆ دۇرىس ساۋال قويىپ وتىر: بۇگىندە ءبىز بالالاردى امانداسۋعا ۇيرەتتىك پە؟ قالاي ۇيرەتىپ ءجۇرمىز؟ ءداستۇردى ساقتادىق پا؟
ءبىز قوعامدىق سانانى جاڭعىرتىپ جاتىرمىز ەمەس پە؟ جاپوننىڭ, كورەيدىڭ, تۇرىكتىڭ ۇلگىسىمەن ءداستۇر مەن جاڭانىڭ وزىعىن نەگە ۇيلەستىرمەسكە؟
ءبىز ءوزى قالاي امانداسىپ ءجۇرمىز؟ كەزىككەننىڭ بارىنە قولىمىزدى ۇسىنامىز. قازاقتاردا وسىلاي بولعان با؟ ۇلى دالانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كەزدەسەتىن بالبال تاستارعا نازار اۋدارىڭىز. باسىم كوپشىلىگى وڭ قولىن كەۋدە تۇسىنا قويىپ, امانداسىپ تۇرعانداي.
ەرمەك تۇرسىنوۆ قازاقتاردىڭ امانداسۋ سالتىنان الۋان ءتۇرلى مىسال كەلتىرەدى. ونەگەلى جۇرت بولۋعا تىرىسقان بابالارىمىز بىزگە وسىنداي باي مۇرا قالدىردى. ۇلى دالادا ەشتەڭەنى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس, ءبارى كوز الدىڭدا. ءۇي-جايعا كىرىپ كەلىپ داۋىستاپ امانداسپاۋدان اسقان ۇيات قىلىق جوق. «اسسالاۋماعالەيكۇم», الدە «قايىرلى كۇن» دەيسىز بە, ماڭىزدى ەمەس, ەڭ باستىسى – امانداسۋ.
امانداسۋ – كيەلى امال رەتىندە ءبىزدىڭ ار-وجدانىمىزدىڭ ءبىر بولىگى. «ار» – ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتى, ۇلتتىڭ ادامگەرشىلىك ۇجدان ساۋلىعىنىڭ (moral health) نەگىزگى ۇستىنى.
قينالماي, ماجبۇرلىكسىز, شىنايى امانداسۋ – سالاماتتى قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى. مەن بۇل تۋرالى «ار تۇجىرىمى». پرەزيدەنتتىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىنان كەيىنگى ويلار» دەگەن ماقالامدا جازدىم. بۇل تۋرالى دارحان قىدىرالىنىڭ «ار ءىلىمى ءھام ارىلۋ» اتتى ماقالاسىندا دا وتە قىزىقتى ويلار ايتىلدى.
ءسوز سوڭىندا ەرمەك كارىمجان ۇلىنىڭ ۇندەۋىن قولداعىم كەلەدى: «امانداسۋدى ۇيرەنەيىك. جاي انشەيىن. كوڭىل كۇي ءۇشىن بولسا دا. قولداۋ ءۇشىن. سەرگىتۋ ءۇشىن. باستاپقىدا كۇلكىلى, رابايسىز, ءتىپتى ءبىرتۇرلى كورىنەر. بىراق بىرتىندەپ ۇيرەنىسىپ كەتەرىمىزگە سەنىمدىمىن. ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىم مەن تىنىشتىق تىلەۋدى ۇيرەنەمىز».
بۇل قوعامنىڭ ىشكى ساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەلەۋلى قادامداردىڭ ءبىرى بولادى.
سوندىقتان بارىڭىزگە بەيبىتشىلىك بولسىن. ارما!
اسقار ۋماروۆ,
«قازاقپارات» حاا» اق باسقارما توراعاسى
