نوعايكولدەن ۇشقان اققۋ جىر
– ءبىز سوعىستان كەيىنگى بەسجىلدىقتا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقپىز. سوندىقتان ءار ۇيدەگى بالا سانى دا شەكتەۋلى بولدى. ءبىر ۇيدە ءبىر ۇل, ءبىر قىزدان. ءۇش-ءتورت بالاسى بارلار وتە از ەدى. ول كەزدە اۋىلدا جەسىرلەر, ءبىر شاڭىراقتى ۇستاپ قالعان ابىسىن-اجىندار كوپ. ولارعا دەگەن اعايىننىڭ قامقورلىعى ەرەكشە-ءتىن, – دەيدى حالىق اقىنى.
ءاسيا ايىپقىزى ناعاشى اتاسى مەن اجەسىنىڭ قامقورلىعىن كورىپ ءوستى. اتاسى اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر, اجەسى ناۋقاس ۇشىقتاپ, قۇرت شاقىرىپ ءتىس ەمدەيتىن شيپاگەر كىسى ەكەن. – اجەم ون ءتورت قۇرساق كوتەرىپ, سودان جالعىز انام قالىپتى. مەن دە انامنان جالعىزبىن. سوندىقتان اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ مەيىرىمىنە بولەنىپ, ەركە ءوستىم. مىنەزىمنىڭ ەركىندىگى, ويىمداعىنى بۇكپەسىز ايتا سالاتىنىم دا سودان بولار. اتام دومبىرامەن كۇي شەرتىپ, ءان سالاتىن. انامنىڭ دا ادەمى قوڭىر داۋسى بار-تىن. قاراشا اۋىلداعى قۋانىشتى جيىن, توي-تومالاق دومبىرا, سىرنايسىز وتپەيتىن. وندايدا اۋىل انشىلەرى «ەلىم-ايدان» باستاپ زارلاتىپ, نەشە ءتۇرلى حالىق اندەرىن قۇيقىلجىتا سايراتىپ كەلىپ, «ساۋلەم-ايمەن» اياقتايتىن. ولاردىڭ سالعان اندەرىن ءبىز دە ايتىپ جۇردىك. اتام ماعان كىشكەنتاي كەزىمنەن دومبىرا ۇيرەتتى. كەشكى شاي ءىشىلىپ, قازانداعى ەت پىسكەنشە «ارىنعازى», «قوسالقا», «كەلىنشەك» سياقتى تولىپ جاتقان كۇيلەردى تارتىپ, ءان ايتىپ وتىراتىن. «باتىرلار جىرى», «قىرىق قىز» دەگەن ەپوستاردى كادىمگىدەي ءتۇن اۋعانشا تىڭدايتىنبىز. ول كەزدە اۋىلدا تۇنگى 12-گە دەيىن ەلەكتر جارىعى جانىپ تۇرادى. اتام ماعان سول جارىق سونگەنشە باتىرلار جىرىن وقىتاتىن. مەنى جۇگىرتىپ, مانەرلەپ, ناقىشىنا كەلتىرىپ ولەڭ نەمەسە قارا ءسوز وقۋعا ۇيرەتكەن مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر ەمەس, ۇيدەگى اتا-اجەم ەدى. ول كىسىلەر وزدەرى ۇناتقان جىر ۇزىندىلەرىن وقىتىپ, ونى تۇزەتىپ, داۋىس ىرعاعىنا كەلتىرتىپ قايتا وقىتىپ وتىرۋشى ەدى...
اقىننىڭ تۋعان اۋىلى مەن اتا-اجەسى جايلى ەستەلىگى ساعىنىش لۇپىلدەگەن كوڭىل تەبىرەنىسىنە تولى. قارشاداي ق ۇلىنشاعىنىڭ بويىنان ونەر ۇشقىنىن بايقاعان اناسى كەيىن سىرناي ساتىپ الىپ بەرەدى. بۇرىننان دومبىرا تارتىپ ۇيرەنگەن العىر قىز بۇل اسپاپتى دا تەز مەڭگەرىپ الدى. كەشقۇرىم مال ورىستەن قايتىپ, قوي ماڭىراپ, قوزى جامىراپ, سيىر ساۋىلىپ, شاي قويىلىپ جاتقاندا ەسىك الدىنا شىعىپ سىرنايمەن ءان ايتىپ وتىراتىن.
– كورشى زويا اپاي داۋسىمدى ەستىپ راديودان ءان ايتىپ جاتىر ەكەن دەپ, ۇيىنە بارىپ راديونى ولاي ءبىر, بىلاي ءبىر بۇرايدى. بىراق جاڭا عانا تىڭداعان ءان ەستىلمەيدى. سودان ءساپيا دەگەن كورشى اجەمىز بولدى, سول كىسىگە بارىپ: – ءساپيا, سەنىڭ راديوڭ ەمەس پە, جاڭا عانا سىرنايمەن كەرەمەت ءبىر ءان ايتىلىپ جاتىر ەدى, – دەيدى. ءساپيا اجە: – ول ءاسيا دەگەن راديو عوي, – دەپ كۇلەتىن كورىنەدى. وسىلايشا ءاسيا اۋىلدا «راديو قىز» اتانىپ كەتەدى.
ءاسيا اۋليەكولدەگى ش.ءۋاليحانوۆ مەكتەبىندە ۇستازى ساعىندىق دوسماعامبەتوۆتەن ءتالىم الدى. ول كەزدە اباي اتىنداعى قازپي-ءدى جاڭا ءبىتىرىپ كەلگەن ساعىندىق اعاي دومبىراشىلار ءانسامبلىن قۇرىپ, دراما ۇيىرمەسىن اشقان. ءاسيا وسى مەكتەپتىڭ ۇلگىلى ونەرپازى بولدى. العاشقى ۇستازى – رافاەل بارت دەيتىن مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەدى. ال قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن جۇماعالي دانەنوۆ اعايى تالاپتى شاكىرتىنىڭ قاناتقاقتى ولەڭدەرىنە سىنشى بولدى. كەيىن مەكتەپكە ساعىندىق دوسماعامبەتوۆ ۇستازىنىڭ جۇبايى اقيىس تولەشقاليەۆا اپايى كەلدى. اۋىلعا كەلىن بولىپ جاڭا تۇسكەن بەتى. شاكىرتىنىڭ العاشقى ولەڭدەرىن ماقتاپ, قولداپ, قاناتتاندىرىپ ءجۇردى. سويتە-سويتە ءاسيا مەكتەپ بىتىرەر جىلى ادەبيەت ءپانى بويىنشا شىعارماسىن تۇتاستاي ولەڭمەن جازىپ شىقتى.
كەيىن ءاسيا ايىپقىزى ناۋىرزىم اۋدانىنا قاراستى ولەڭدى ورتا مەكتەبىندە ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتتى. ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەردى. مەكتەپتىڭ تىنىمسىز جۇمىسى مەن اۋىلدىڭ قوڭىرقاي تىرشىلىگىنە الدانىپ, ءبىراز جىل ولەڭنەن دە قول ءۇزىپ قالدى. جاس ۇستازدىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە قالعىپ جاتقان اقىندىق ونەردىڭ قايتا ويانىپ, لاۋلاي تۇسۋىنە سەبەپ بولعان 1980-جىلى الماتىدا وتكەن رەسپۋبليكالىق الامان ايتىس ەدى. وسى ايتىستان كەيىن جەر-جەردە ايتىسقا دەگەن ۇلكەن ءبىر قۇلشىنىس, سەرپىن پايدا بولدى. جولبارىس بايازيت, عۇمار احمەتشين, اقىلبەك شاياحمەت سىندى بەلگىلى قالامگەرلەر باستاپ, سول كەزدە اۋدان-اۋدانداردا ايتىس وتكىزە باستادى. كەزەك ناۋىرزىم اۋدانىنا دا جەتەدى. ول ايتىسقا ءاسيا ايىپقىزى دا قاتىسىپ, ايگىلى قاسىمحان الدابەرگەنوۆپەن ءسوز قاعىستىرادى. ودان كەيىنگى وبلىستىق ايتىستاردا ەشكىم ءاسيانىڭ الدىنا شىعا المادى. 1984 جىلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق ايتىسقا باردى. الماتى تورىندە الماستاي جارقىراعان الداسپان ءتىلدى اقىننىڭ ەسىمى وسى ايتىستان سوڭ ءدۇيىم ەلگە ءماشھۇر بولعان-دى.
جوعالعان ساقينا
قوستانايدا قازاق ايەلدەرىنىڭ ىشىنەن دارا شىعىپ, ەل ماقتانىشىنا اينالعان قوس قارلىعاش – كامشات دونەنباەۆا مەن ءاسيا بەركەنوۆا. ءبىرى – ەر-ازاماتتارمەن قاتار تەمىر تۇلپار تىزگىندەپ, داننەن تاۋ تۇرعىزىپ, ەڭبەك ەرى اتانسا, ەكىنشىسى – ءسوز مايدانىندا توپ جارىپ, ەلدىك پەن ەرلىكتى جىرعا قوسىپ, حالىق اقىنى اتاندى. ناردىڭ جۇگىن, اردىڭ تۋىن كوتەرگەن قازاقتىڭ اياۋلى قوس قىزى قاراپايىم ومىردە دە ءبىرىن-ءبىرى اسا قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەپ ءوتتى.
– بىردە قولىنداعى ءبىر ساقيناسىن الىپ, بولماي مەنىڭ قولىما سالدى. كامشات اپانىڭ كوزىندەي تاعىپ جۇرەيىن دەپ ءبىر تويعا سول ساقينانى كەڭدەۋ بولسا دا تاعىپ بارىپ ەدىم. ءبىر ىڭعايسىز جەردە قولىمنان ۇشتى دا كەتتى. تاپپاي قالدىق. سونى ءوزىم جامان ىرىمعا جورىدىم. تۇيسىگىم الداماپتى. كوپ كەشىكپەي, اپامنان كوز جازىپ قالدىق... وسى جەردە اقىننىڭ داۋسى تولقىپ بارىپ, ءۇنى دىرىلدەپ, اڭگىمە كۇرت ءۇزىلدى. ۇنسىزدىك. اپپاق بەت قىزارىپ بارىپ, ەكى كوزدەن بۋلىعىپ ءىرى-ءىرى, ىپ-ىستىق جاس مونشاقتادى. ءيا, ادەتتە دۇنيەنىڭ اعى مەن قاراسىن دا, قۋانىش-نالاسىن دا ىشىنە بۇگىپ, ەشقاشان سىرتقا سىر بەرمەگەن, بەكزات مىنەز ءبىر ساتكە ءيىپ كەتىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەردى. ءۇنسىز ىشتەي قوسىلا ەگىلىپ, اقىننىڭ بوي جيىپ الار ءساتىن كۇتىپ وتىرمىن. ناناسىڭ با؟ ماعان تۇيىلە ءتۇسىپ تىكە قاراعان اقىن كوز جاسىن سۇرتپەستەن اڭگىمەسىن ءارى ساباقتادى. – كامشات اپا ماعان ءومىر بويى ءسىز دەپ ءوتتى. مەن قىسىلىپ, «اپا, ماعان ءسىز دەپ ايتپاڭىزشى مەن قىسىلامىن, ءسىز دەپ ايتپاڭىزشى», دەپ قانشاما ايتسام دا, كامشات اپا: «جوق, سەن اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىسىڭ. ءتاڭىردىڭ تاڭبالاعان پەرزەنتىسىڭ عوي, جانىم ءاسيا! سەن كوپتىڭ ءبىرى ەمەسسىڭ. مەن ساعان سەن دەپ ايتا المايمىن», دەيتىن. ءاسيا ايىپقىزى ءارى قاراي سويلەي المادى. اقىن ءۇشىن سونشالىق اياۋلى جانعا اينالعان باتىر كامشاتتى ەسكە الۋ ىشتەگى كەرمەك ساعىنىشتى وياتىپ, قاياۋلى كوڭىلدىڭ شەمەن شەرىن قوزعادى.
تالاي الامان ايتىستاردا توپ جارعان حاس جۇيرىك ءاسيا بەركەنوۆانىڭ قولىنا قالام الىپ, ولەڭ جازاتىن ساتتەرى دە از ەمەس. مۇندايدا اقىننىڭ كوڭىل تۇكپىرىندەگى ساۋلەلى سەزىمگە ورانعان ورامدى ويلارى مەن ءسۇيىنىش-كۇيىنىشى اق قاعازعا نازىك تە, سۇلۋ ليريكا بولىپ توگىلىپ جاتادى.
قوستاناي
