بۇل رەسۋرس ەجەلدەن بەلگىلى بولعانىنا قاراماستان, ونى كۇندەلىكتى ومىردە كەڭىنەن قولدانۋعا حيميكتەر تەك ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا عانا جول اشتى. العاشىندا ونىڭ قۇرامداس بولىگى – كەروسين تۇرعىن ۇيلەردى جارىقتاندىرۋدا كەڭ ەتەك جايىپ, تەڭىز كيتى مايىن نارىقتان ىعىستىردى. ول كەزدە كەروسينمەن ىلەسە شىعاتىن بەنزينگە سۇرانىس بولماعاندىقتان, ول پايداسىز زات سانالاتىن. بۇل رەسۋرستىڭ ادام ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قاجەتتىلىگىنە اينالۋى ىشتەن جانۋ دۆيگاتەلدەرى ارقىلى جۇرەتىن ترانسپورت پايدا بولىپ, ولاردىڭ نەگىزگى وتىنى رەتىندە ءارتۇرلى مۇناي ونىمدەرىن پايدالانعان كەزەڭنەن باستالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ادام ءومىرى وسى رەسۋرسقا تاۋەلدى بولعانى سونشالىق, كەيدە ءبىز ءومىرىمىزدى مۇنايسىز ءتىپتى دە ەلەستەتە المايمىز. قازىر اتالعان ونىمگە ادامداردىڭ قوزعالىسى مەن جۇك تاسىمالى تاۋەلدى, سونىمەن قاتار مۇنايدان كيىم, تۇرمىستىق زاتتار, ءتۇرلى سالالاردا قولدانىلاتىن جاڭا سينتەتيكالىق ماتەريال, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت تىڭايتقىش, وركەنيەتتى الەمنىڭ باسقا دا مىڭداعان تاۋارى جاسالادى. ارينە, بۇگىندە مۇناي الەمدەگى ماڭىزدى قۋات كوزدەرىنىڭ ءبىرى, ويتكەنى جالپى ادامزاتتىڭ پايدالاناتىن ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى رەسۋرستىڭ ەنشىسىندە, ال قالعان بولىگىن كومىر, گاز, اتوم, گيدروەنەرگەتيكا جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا سياقتى قۋات كوزدەرى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ۇزاق قاشىقتىققا تاسىمالداۋ ىڭعايلى جانە ساقتاۋعا دا قولايلى بولعانى ونىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى.
سوڭعى جىلدارداعى, اسىرەسە سوڭعى كۇندەردەگى وقيعالار بۇل رەسۋرستىڭ الەمدىك نارىقتا وراسان مول بولىپ, سۇرانىستان اسىپ تۇسكەنىن كورسەتۋدە. وسىعان وراي وپەك+ كارتەلدىك كەلىسىمىنە قول قويىلىپ, مۇناي ءوندىرۋدى شەكتەۋگە باعىتتالعان شارالار ىسكە اسا باستادى. اتالعان قۇبىلىستار جۋىردا ورىن العاندىقتان الەمدەگى مۇنايدىڭ ءرولى مەن مۇناي ونەركاسىبىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. وسى ورايدا بۇل رەسۋرستىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى وزگەرە باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. ال ونىڭ سەبەپتەرى قانداي, قانشالىقتى بۇل پروتسەستەردىڭ وزىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن بايلانىسى بارىن, ولاردىڭ قانشالىقتى ورنىقتى ەكەنىن انىقتاۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە. حالىقتى الاڭداتىپ وتىرعان وسىنداي سۇراقتار بويىنشا مەن دە ءوزىمنىڭ بىرقاتار ويلارىممەن بولىسكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن.
بىرىنشىدەن, جاڭا زاماننىڭ يدەولوگياسى مەن مۇنايدىڭ اينالاسىنداعى الەمدىك ينتريگالار وسى رەسۋرستىڭ جەر بەتىندەگى قورىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىنىڭ پاراديگماسىندا قۇرىلدى, سوندىقتان دۇنيەنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرى ەڭ الدىمەن ءوز ەلدەرىن وسى رەسۋرسپەن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونىڭ ءوندىرىلۋى مەن تارالۋىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى ماقساتقا اينالدىردى. سوندىقتان مۇناي قورىن ناقتى انىقتاپ, قانشا جىلعا جەتەتىنىن ەسەپتەپ وتىرۋ الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ساراپشىلاردىڭ باستى شارۋالارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ سوڭعى مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءداستۇرلى مۇنايدىڭ دالەلدەنگەن قورى شامامەن – 1,7 ترلن باررەل (شامامەن 230 ملرد توننا), بۇل ادامزاتتىڭ قاجەتىن 50 جىل بويى وتەۋگە جەتكىلىكتى. ملرد باررەل بىرلىگىمەن ولشەگەندە ەڭ ۇلكەن مۇناي قورى بار ەلدەردىڭ العاشقى بەستىگىنە ۆەنەسۋەلا (303), ساۋد ارابياسى (298), كانادا (168), يران (156), يراك (147) كىرەدى. بۇل تىزىمدە شامامەن 5,8 ملرد توننا (نەمەسە 43 ملرد باررەل) قورىمەن قازاقستان توعىزىنشى ورىندى يەلەنەدى. تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى – مۇناي قورىنىڭ شەكتەۋلى بولعانى ەلەۋلى قاۋىپ تۋدىرىپ, سونىڭ سالدارىنان بۇل جاھاندىق ستراتەگيالىق رەسۋرستار ساناتىندا بولدى. شىنىندا دا ەگەر قازىرگى كەزدە مۇنايدىڭ قورى تەز ارادا بىتەتىن بولسا, وندا بۇكىل پلانەتادا ءسوزسىز كوللاپس ورنارى انىق.
ادامزاتتىڭ بۇل رەسۋرسقا تاۋەلدىلىگىنىڭ ارتۋى, ونىڭ قورلارىنىڭ شەكتەۋلى بولۋىنان تۋىنداعان جاھاندىق قورقىنىش جاڭا ءداستۇرلى جانە داستۇردەن تىس مۇناي كوزدەرىن ىزدەۋدىڭ ۇلكەن قاجەتتىلىگىن تۋدىردى. سول سەبەپتى جاڭا تەحنولوگيامەن قارۋلانعان ماماندار جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن اشۋ ءۇشىن جانتالاسىپ, ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە بولدى. ولار نەعۇرلىم كوپ ىزدەگەن سايىن سول رەسۋرستاردىڭ قۇرلىقتا دا, سۋ استىندا دا ءداستۇرلى ءارى داستۇردەن تىس جاڭا كوزدەرىن كوپتەپ تابا باستادى. بىراق كەيبىر داستۇردەن تىس جەكەلەگەن كەن ورىندارى مۇناي ءوندىرۋدىڭ بىرەگەي جاڭا تەحنولوگيالارىن قاجەت ەتەتىن ەدى. سوندىقتان تەحنولوگيالار دا ۇنەمى دامىدى. وسى ىزدەنىس جولىنداعى جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر كومپانيالاردى مۇناي مەن گازدىڭ داستۇردەن تىس كوزدەرىنە نازار اۋدارۋعا قول جەتكىزدى. ال داستۇردەن تىس كەن ورىندارىنىڭ قورى اناعۇرلىم مول جانە ازىرگە قاجەت دەڭگەيدە زەرتتەلە قويعان جوق.
وسى تۇرعىدا داستۇردەن تىس مۇناي كوزدەرى دەگەن ۇعىمعا قاراپايىم انىقتاما بەرە كەتكەن ورىندى سياقتى. بۇگىنگى تەحنولوگيالاردىڭ جەتىستىگىمەن ءتيىمدى يگەرۋگە كەلمەيتىن كەن ورىندارىن وسىلاي اتايدى. بۇل قاتارعا جەراستى تىعىز تاۋ جىنىستارىندا ورنالاسقان, كوللەكتورلىق قابىلەتى وتە تومەن مۇناي جانە گاز كەشەندەرى مەن فيزيكالىق-حيميالىق سيپاتتامالارىنا وراي قويۋ نە وتە اۋىر بولۋى سالدارىنان ءتيىمدى يگەرۋگە كەلمەيتىن كومىرسۋتەگى قورلارىن جاتقىزۋعا بولادى. سوڭعى كەزگە دەيىن قاتپارتاس (سلانەتس) مۇنايى داستۇردەن تىس كەنىشتەردىڭ ءبىرىنشى تۇرىنە, ال اۋىر, وتە اۋىر مايلار, سونداي-اق بيتۋم ارالاسقان قۇمدار ەكىنشى تۇرگە جاتقىزىلدى.
تىعىز قاتپارتاستا مۇناي بولاتىنى بۇرىننان بەلگىلى, الايدا تاس جىنىستارىنىڭ وتكىزگىشتىك قابىلەتى تومەن بولعاندىقتان ونى يگەرۋ ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرمايتىن, سوندىقتان گەولوگتار ونىڭ قورىن باعالاۋعا اسىعا قويمادى. بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا قاتپارتاس پايدالى قازبا بايلىق رەتىندە ءتىپتى قاراستىرىلمادى, دەگەنمەن قاتپارتاس مايىنىڭ جەڭىل جانە ساپالى ەكەنى نازاردا بولدى. بىرنەشە باعىتتا قول جەتكىزگەن جاڭا تەحنولوگيالار اقش-تا وسىدان 12 جىل بۇرىن قاتپارتاس قويناۋىندا ورنالاسقان مۇناي قورلارىن كوممەرتسيالىق نەگىزدە وندىرۋگە جول اشتى. بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن, 3D سەيسميكاسىن قولدانۋ ناتيجەسىندە گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ دالدىگىن جوعارىلاتۋ, كولدەنەڭ بۇرعىلاۋ مەن گيدراۆليكالىق جارۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ تۇرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
2008 جىلى اقش-تا قاتپارتاستان مۇناي الۋدىڭ العاشقى ءساتتى تاجىريبەلەرى تۋرالى اقپارات جاريالانعاندا بۇكىل الەم جانە ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنايشىلار قاۋىمى بۇل جاڭالىقتى «بالانىڭ ويىنى سەكىلدى ءىس» دەپ نازارعا دا ىلمەدى, ويتكەنى تاجىريبە ناتيجەسى وتە ماردىمسىز ەدى. ول كەزدە امەريكا ەكونوميكاسى مۇنايدى يمپورتتاۋعا تاۋەلدى بولاتىن, سەبەبى وزدەرى وندىرەتىن تاۋلىگىنە شامامەن 6,8 ملن باررەل ءونىم ەل قاجەتىنىڭ تەك جارتىسىن جابۋعا جەتەتىن. ءدال سول كەزەڭدە ساۋد ارابياسى تاۋلىگىنە 10,7 ملن باررەل, رەسەي تاۋلىگىنە 9,9 ملن باررەل ءوندىرىپ, العاشقى ورىنداردا باسقالاردان كوش ىلگەرى تۇردى. ال اقش بولسا ءۇشىنشى ورىندى مىسە تۇتتى. دەي تۇرا, ول الەمنىڭ ەڭ الپاۋىت مەملەكەتى رەتىندە ارزان اقشا رەسۋرستارىنا, اقىل-ويى ۇشقىر, ىزدەنىمپاز ادامدار مەن باسەكەلەستىكتە قابىلەتتى, ابدەن شىڭدالعان كاسىپكەرلەرگە باي مەملەكەت. اتالعان فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى كوپ ۇزاماي ناتيجە بەرە باستادى. بار بولعانى بەس جىلدىڭ ىشىندە جاڭا سالانى يگەرۋ ارقىلى اقش تاۋلىگىنە 10 ملن باررەل مۇناي وندىرۋگە قول جەتكىزدى. مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى مۇناي وندىرۋشىلەر ءۇشىن كۇردەلى سىناقتىڭ باسى بولدى.
تاعى بەس جىلدان كەيىن قاتپارتاس مايىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن ۇدايى جەتىلدىرۋ ارقىلى ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىن ەكى ەسە ازايتتى. سەرپىندى تەحنولوگيالاردى قارقىندى ەنگىزگەن امەريكا داستۇردەن تىس مۇناي ءوندىرىسىن ەسەلەپ وسىرە وتىرىپ, بار-جوعى 10 جىلدا ءداستۇرلى مۇناي ءوندىرۋدىڭ ليدەرلەرى ساۋد ارابياسى مەن رەسەيدى ارتقا تاستاپ, ساتىلاپ ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. 10 جىلدا جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى اقش داستۇردەن تىس كەنىشتەردى يگەرە وتىرىپ, ءونىم كولەمىن 2 ەسە ءوسىردى نەمەسە 2008 جىلعى 340 ملن توننادان 2018 جىلى 669 ملن تونناعا جەتكىزدى. جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە اقش گاز ءوندىرۋ بويىنشا دا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ءسويتىپ, ەل تازا يمپورتتاۋشىدان ەكسپورتتاۋشىعا اينالدى.
اقش-تاعى قاتپارتاس يندۋسترياسىنداعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر – قازىر ءارتۇرلى ەلدەردىڭ كوپتەگەن ساراپشىلارىنىڭ نازارىندا. ولار امەريكالىق قاتپارتاس مۇنايشىلارىنىڭ جەتىستىكتەرىن نەعۇرلىم كوبىرەك زەرتتەگەن سايىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن جوعارى باسەكەلەستىككە سۇيەنە وتىرىپ جەتكەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ جۇيەلىلىگىنە كوبىرەك كوزى جەتە باستادى. ولاردى جەڭىسكە جەتەلەگەن سەرپىندى تەحنولوگيالار تۋرالى قىسقاشا مالىمەت جوعارىدا اتالدى. ەندى تەك ءىرى وندىرۋشىلەر عانا ويىن ەرەجەسىن ايقىندايتىن مۇناي يندۋسترياسىندا جوعارى باسەكەلەستىك پايدا بولۋىنا نە سەبەپ بولعانى تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ايتا كەتكىم كەلەدى.
بۇل دا قاتپارتاس مۇناي ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىگىنەن تۋىندايدى. سالاداعى جوبالار جىلدام ىسكە قوسىلىپ, تەز ناتيجە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سوندىقتان كوپتەگەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ شارۋاعا ارالاسىپ, ءوزارا باسەكەگە تۇسۋىنە جول اشىلدى. مىسالى, بۇل سالادا جوبانى ىسكە قوسقان سوڭ ءبىرىنشى جىلى قاتپارتاس كەنىشتەرىنەن الىناتىن قوردىڭ 75 پايىزدايى وندىرىلەدى, سوندىقتان مۇناي باعاسى دۇرىس بولعان جىلدارى ءبىر-ەكى جىلدا جوباعا سالعان اقشانى قايىرىپ الۋعا بولادى. سول سەبەپتى, وسى سالاداعى جوبالاردىڭ ومىرلىك تسيكلى ورتاشا ەسەپپەن 5-7 جىلدان اسپايدى. بۇل اتالعان وندىرىسكە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, كوپتەگەن شاعىن وندىرۋشىلەردىڭ وسى سالاعا كەلۋىنە جاعداي تۋعىزدى. مۇنىمەن سالىستىرعاندا ءداستۇرلى كەن ورىندارىندا مۇناي ءوندىرۋ الدەقايدا باياۋ جۇرەدى, ويتكەنى مۇناي ىرىكتەۋ قارقىنى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 5-7%-دان اسپايدى. ناتيجەسىندە مۇناي ءوندىرۋ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلىپ, ۇلكەن قارجىنى قاجەت ەتەتىن جوباعا اينالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءداستۇرلى مۇناي ويىن الاڭىندا تەك اسىقپاي قيمىلدايتىن, بىراق ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار كۇشتى ويىنشىلار عانا ارەكەت ەتەتىن.
بۇگىندە اقش-تا كوپتەگەن ۇساق وندىرۋشىلەر قاتپارتاس مايىن وندىرۋمەن اينالىسادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ولاردىڭ شامامەن 80 پايىزى مۇناي باعاسى باررەلىنە 30 دوللاردان اسپاعان جاعدايدىڭ وزىندە ءونىمدى پايدالى ايىرماشىلىقپەن وندىرە الادى. بۇل سالانى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن مەملەكەت سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرە وتىرىپ, جاڭا سالاعا قولايلى جاعداي جاساعانى دا تۇسىنىكتى. الايدا, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, اقش-تاعى قاتپارتاس سالاسىندا رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستى قامتاماسىز ەتكەن جاڭا تەحنولوگيامەن جانە بىلىممەن قارۋلانعان, سىرتقى وزگەرىستەرگە يكەمدى جانە تەز بەيىمدەلەتىن شاعىن وندىرۋشىلەر بولعانىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماعان ءجون. ەگەر اقش-تاعى داستۇردەن تىس قاتپارتاس مايىن ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ءداستۇرلى كەن ورىندارىنداعى مۇناي ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىمەن سالىستىراتىن بولساق, باسىمدىق ءبىزدىڭ جاعىمىزدا بولمايتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەندى ولارعا كۇلەتىن ءجونىمىز جوق.
ەندى قاتپارتاس مۇنايى مەن گازىنىڭ قورى تۋرالى بىرەر ءسوز. ازىرگە ونىڭ الەمدە قانشا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى, ويتكەنى ونىڭ قورىن انىقتاۋ جونىندەگى ناقتى جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دامي تۇسەتىن بولادى. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا قاتپارتاس گازىنىڭ, تىعىز جىنىستارداعى گازدىڭ جانە كومىر مەتانىنىڭ قورى 180 ترلن تەكشە مەتردى قۇرايتىن الەمدىك تابيعي گاز قورىنان شامامەن 5 ەسە كوپ. قاتپارتاس مۇنايى ءداستۇرلى مۇنايدىڭ الەمدىك قورىنىڭ شامامەن 10 پايىزىن قۇرايدى نەمەسە شامامەن 345 ملرد باررەل, بىراق بولاشاقتا ونىڭ كولەمى تەز وسەتىنىنە ەشكىم كۇماندانبايدى.
ەندى داستۇردەن تىس, فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى بويىنشا اۋىر نە وتە اۋىر ساناتتارىنا جاتاتىن جانە بيتۋم ارالاسقان قۇم كەنىشتەرىنە اۋىسايىق. الەمدە قۇرامىندا شايىردىڭ, اۋىر مەتالداردىڭ جانە اسفالتەندەردىڭ كوپ مولشەرى بار اۋىر, تۇتقىر مايلار كەڭ تارالعان, سوندىقتان ولار جاقسى زەرتتەلگەن. قازىرگى قولدانىستاعى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ونى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ءوندىرۋ وتە قيىن, قولدانىستاعى مۇناي قۇبىرلارى ارقىلى تابيعي تۇرىندە تاسىمالداۋ دا مۇمكىن ەمەس. ولاردى زاۋىتتا وڭدەۋ دە جاڭا تەحنولوگيالاردى قاجەت ەتەدى. بۇگىندە مۇنداي مايلاردىڭ دالەلدەنگەن قورى شامامەن 150 ملرد توننانى قۇرايدى. ولار وندىرىلەدى, بىراق قالىپتى كولەمدە ەمەس, ويتكەنى ءوندىرىس پروتسەسىندە پايدالانىلاتىن ىستىق بۋدى شىعارۋ ءۇشىن ارزان ەنەرگيا كوزى مول مولشەردە قاجەت.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ۆەنەسۋەلا دالەلدەنگەن مۇناي قورى بويىنشا الەمدە كوشباسشى بولىپ تابىلادى, بىراق ونىڭ رەسۋرسىنىڭ شامامەن 70%-ى اۋىر ساناتقا جاتادى. اتالعان ەل ەكى سەبەپكە بايلانىستى ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتا الماي وتىر. بىرىنشىدەن, بۋ شىعارۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ مەنشىكتى گازى جەتىسپەيدى. ەكىنشىدەن, مۇنداي مۇنايمەن وڭدەۋشىلەردىڭ شەكتەۋلى بولىگى عانا جۇمىس ىستەي الادى. اقش سانكتسيالارعا بايلانىستى مۇناي ساتىپ الۋدان باس تارتقاننان كەيىن, ونىڭ ۇستىنە باسقا ساتىپ الۋشىلاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بۇل ەلدەگى ءوندىرىس كولەمى كۇرت تومەندەدى.
بيتۋم ارالاسقان قۇم كەندەرى جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى سوڭعى ونجىلدىقتا ءوندىرىس اينالىمىنا بەلسەندى تۇردە تارتىلا باستادى. وسى زاتتىڭ الەمدە جالپى قورى شامامەن 1 ترلن توننا بولاتىن 600-دەن استام كەن ورىندارى بەلگىلى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا جونىندەگى كەڭەستىڭ (WEC) مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى كانادا, رەسەي جانە قازاقستاندا ورنالاسقان. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ ىشىندە تەك 2 ترلن باررەلدەن استام قورى بار ەڭ ۇلكەن البەرتا (كانادا) كەن ورنى شاحتا ءادىسى بويىنشا ءونىم بەرىپ تۇر. ارينە, بۇل – شىعىنى وتە كوپ, بىراق بىرقاتار تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىقتارى بار ءادىس. نەگىزگى ايىرماشىلىعى سول, شاحتا ءتاسىلى ارقىلى قوردى 100 پايىز دەرلىك ءوندىرىپ الۋعا بولادى, ال بۇل وندىرۋشىلەر ءۇشىن ايتارلىقتاي ارتىقشىلىق بولىپ سانالادى.
وسى كەن ورنىن اينالىمعا جىبەرمەس بۇرىن كانادا جىل سايىن شامامەن 100 ملن توننا مۇناي ءوندىرىپ, ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا الەمدە ونىنشى ورىندا تۇردى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە ءوندىرىس تەحنولوگياسىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋ ارقىلى بۇل مەملەكەت تە وسى سالاداعى ءوندىرىس شىعىندارىن ەكى ەسە ازايتتى. بۇگىنگى تاڭدا كانادا داستۇردەن تىس بيتۋم ارالاسقان قۇمنان ماي ءوندىرۋ ىسىندە مۇناي باعاسى باررەلى ءۇشىن 35-40 دوللار بولعان جاعدايدا وڭ پايدا تاباتىن جەتىستىككە قول جەتكىزىپ وتىر. ناتيجەسىندە مۇناي باعاسى قىسقا مەرزىم ىشىندە كوتەرىلىپ, وسى شەكتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن كەزدە كانادالىق مۇنايشىلار مۇناي ءوندىرۋدى تەز ارتتىرا باستادى. سونىڭ سالدارىنان 2018 جىلى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جوعارىدا اتالعان مولشەردەن ەكى جارىم ەسە ارتتىرىپ, 255 ملن تونناعا جەتكىزدى. بۇل الەمدە اقش, ساۋد ارابياسى جانە رەسەيدەن كەيىنگى لايىقتى ءتورتىنشى ورىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى باسقا الەمدىك ءداستۇرلى مۇناي وندىرۋشىلەر ءۇشىن تاعى ءبىر قيىندىق بولدى.
وسىلايشا داستۇردەن تىس مۇناي ءوندىرۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق بالانستى بىرتە-بىرتە وزگەرتە باستادى. سوڭعى كەزەڭدە نازاردان تىس, ەسكەرۋسىز قالعان مۇناي نارىعىندا ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. ول – 2017 جىلى ءداستۇرلى مۇناي ءوندىرۋ الەمدە ءوزىنىڭ شىڭىنا جەتىپ, 3,4 ملرد توننانى قۇراعانى. سودان بەرى ءداستۇرلى مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيى جىل سايىن تومەندەپ كەلەدى. ال داستۇردەن تىس مۇناي ءوندىرۋ كەرىسىنشە جىل سايىن ارتىپ, الەم رىنوگىندا ءداستۇرلى ويىنشىلاردى ىعىستىرا باستادى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا الەمدىك مۇناي رىنوگىنىڭ شامامەن 10 پايىزى امبيتسياسى جوعارى جاڭا ويىنشىلارعا تيەسىلى. ارينە, بۇرىنعى ءىرى ويىنشىلار مەيلىنشە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جاڭا ويىنشىلاردى ءوز مۇددەلەرى شەڭبەرىنەن شىعارۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت بەلسەندى قادامدار جاسادى, بىراق ءبارى بەكەر بولىپ شىقتى. قالىڭ ورتادا قالىپتاسقان قاتاڭ باسەكەدە ابدەن تارتىسىپ, سۋىتىلعان اتتاي بولىپ, شىڭدالىپ شىققان جاڭا ويىنشىلاردى ەندى ەشكىم توقتاتا الماسى انىق. سوڭعى كۇندەردەگى وقيعالار سونىڭ ايقىن دالەلى.
سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردى قورىتا كەلە, ەندى اڭگىمەنىڭ تۇيىنىنە اۋىسساق.
ايتىلعان جاعدايلاردان الەمدە مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار ەكەنىن بايقايمىز جانە ولاردىڭ كونتينەنتتەر مەن الەم ەلدەرىنە كەڭ تارالعانىن كورەمىز. دەمەك, الداعى كەزەڭدە مۇناي وندىرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ەلدەردىڭ دە, كاسىپكەرلەردىڭ دە ۇلعايا تۇسەتىنىن, سوسىن الداعى 200 جىلدا وسى ماڭىزدى رەسۋرستىڭ جەر بەتىندە كەنەتتەن سارقىلىپ قالۋىنا ەش نەگىز جوق ەكەنىن بايقايمىز. دەگەنمەن, ادامزات ءالى دە ۇزاق جىلدار بويى مۇنايدى تىرشىلىكتە پايدالانۋدان باس تارتپايدى, بىراق مۇناي رەسۋرسىنىڭ مولشىلىعى ونىڭ الەمدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزىنا نۇقسان كەلتىرىپ, الەم الدىنداعى مارتەبەسىن وزگەرتەدى. ونىڭ ۇستىنە, مۇناي ءوندىرۋ قۋاتى تەز دامىپ, سۇرانىستان باسىم بولۋى سالدارىنان الەم رىنوگىندا باسەكەلەستىك اسا تۇسەرى ءسوزسىز.
دۇنيە جۇزىندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا مادەنيەتى قالىپتاسا باستادى. ونىڭ نەگىزگى ۇردىستەرى – بىرتىندەپ ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالارعا, سونىمەن قاتار شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋگە كوشۋ. دەمەك, بۇل جاڭا قۇبىلىس تا كومىرسۋتەك رەسۋرستارىنا سۇرانىستىڭ جىلدام وسۋىنە توسقاۋىل بولادى. وسى اتالعان فاكتورلار كومىرسۋتەك رەسۋرستارىنىڭ باعاسىنا ايتارلىقتاي قىسىم جاساپ, مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاي وسۋىنە ەندىگى كەزەڭدە جول بەرمەيدى.
سوسىن, جاڭا تەحنولوگيالار داستۇردەن تىس مۇناي كوزدەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەنەرگيانىڭ سارقىلماس كوزى سانالاتىن تەرمويادرولىق نەمەسە سۋتەگى ەنەرگياسىنا, مەتان گيدراتتارىنا جانە باسقا دا بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنە دە داڭعىل جول اشادى. قازىرگى تەحنولوگيالار جەتىستىگىنەن تۋىندايتىن ءومىر اقيقاتىنىڭ قورىتىندىلارى وسىعان مەڭزەيدى. دەمەك, ەندىگى كەزەكتە ەلدىڭ تابيعي بايلىعىنا سەمىرىپ جۇرە بەرۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. ال مۇناي نەمەسە سول سەكىلدى باسقا دا شيكىزاتتاردىڭ باعاسىنىڭ كەزەكتى قىمباتتاۋىن جاراتۋشىدان جالبارىنا تىلەپ, ۋاقىتتى بوسقا وتكىزۋدىڭ ەلگە ەش پايدا بەرمەيتىنىن مويىنداۋىمىز قاجەت-اق.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەم ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ الدىندا تۇر. سوندىقتان دا الەمدىك وركەنيەتتىڭ شاڭىندا قالماۋ ءۇشىن قازاقستاندىق قوعام دا سوزبەن ەمەس, ءىس جۇزىندە عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگياعا دەگەن كوزقاراسىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىنا دا بىلىممەن جانە جاڭا تەحنولوگيالارمەن قارۋلانىپ, ىسكە كىرىسەتىن ۋاقىت جەتتى. تەك ۇتىمدى مىنەز-ق ۇلىق, ءتيىمدى باسقارۋ, ارقايسىمىزدىڭ قاجىرلى جانە ادال ەڭبەگىمىز عانا مەملەكەتتى گۇلدەندىرىپ, بولاشاق ۇرپاعىمىزدى باقىتقا بولەيتىنىن ارقايسىمىز ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
ەكونوميست
