رۋحانيات • 08 ءساۋىر، 2020

قىران بۇركىتتىڭ مۇشە سىنى (ەتنوگرافيالىق پايىم)

92 رەتكورسەتىلدى

قىراننىڭ باس سىنى. قازاق قۇسبەگىلەرى قۇستىڭ باسىن: جىلان باس، كەشكىل باس، جالپاق باس دەپ ءۇش تۇرگە بولەدى.

جىلان باس – قۇستىڭ ەكى شەكەسى قۋشىق، توبە سۇيەگى ىقشام، كۇن قاعارى تارلاۋ كەلەدى.

كەكشىل باس – قۇستىڭ دا توبە سۇيەگى ىقشام، تۇمسىعىنداعى سارى تەرىسى مەن تۇمسىق سۇيەگىنىڭ اراسى ءسال وياڭداۋ، تۇمسىعى كىشىلەۋ بولادى.

جالپاق باس – قۇستىڭ ەكى شىقشىتى تورسىقشا تومپاق سۇيەكتى كەلەدى. جالپاق باس قۇستاردان دەنەسى شاعىن بولادى. كوبىنەسە بۇقاتانا مەن سارشا بۇركىتتەر وسى جالپاق باستاردان تارايدى.

قىراننىڭ تۇمسىق سىنى. قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتى تۇمسىعىنا بايلانىستى: قىلىش تۇمسىق، قۇزعىن تۇمسىق، قالىڭ تۇمسىق، ءسۇيىر تۇمسىق، ت.ب.  تۇرگە بولەدى.

العىر قىران قۇستى تۇمسىعىنا قاراپ تانۋعا بولادى. ونىڭ تۇمسىعى باسقا بۇركىتتەردىڭ تۇمسىعىنان ءبىر جارىم ەسە ۇزىن جانە ارتىق شىعىپ تۇرعان ۇشكىر يمەگى بولمايدى. ەكىنشى سيپاتى – ۇستىڭگى تۇمسىعىنىڭ يمەگى استىڭعى تۇمسىق يمەگىن جارىپ ارتىق شىقپاي ءبىر قالىپتى وسەدى. تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت: قولداعى بۇركىتتەردىڭ يمەك تۇمسىعى ءوسىپ، ۇزارىپ كەتەتىندىكتەن قۇسبەگىلەر اركەز ونى وتكىر پىشاقپەن جونىپ، قىرناپ وتىرادى.

قىلىش تۇمسىق – قىراننىڭ تاناۋ سەتىگى كەڭ بولادى. ونىڭ الدىنان قاراعاندا تۇمسىعى كوككە قاراتا ۇستاعان قىلىش پوشىمداس كورىنەدى. ەگەردە قىلىش تۇمسىقتى قۇستىڭ ەزۋىنىڭ سىرتقا قاراعان كومكەرۋى پىشاقتىڭ قىرىنداي بولسا، ءارى تۇمسىعىنداعى مۇيىزگەكپەن جاپسارلاسقان تەرىنىڭ اراسى كوزگە شالىنار مولشەردە جىلىكتەنىپ تۇرسا، بۇل ناعىز قىران. قىلىش تۇمسىقتى قۇستىڭ بەت قىلشىعى يمەكتەنە قايقايىپ تاناۋ سەتىگىن جاۋىپ تۇرادى. تاناۋىن جاۋىپ تۇرعان بۇل قىلشىق قۇس تىنىس العاندا اۋاداعى شاڭ-توزاڭدى ءسۇزۋ مىندەتىن اتقارادى. بۇل قۇستىڭ قىلىش تۇمسىق اتانۋىنا سەبەپ وسى. قىلشىقتى قىرانداردىڭ كوبىندە تاناۋىنىڭ قوس قاپتالىنان تۇمسىقتىڭ ۇشىنا قاراي ىرىلعان سۋاعارى بولادى. بۇركىت جەم تارتقاندا تاناۋىنان اعاتىن سۋ وسى ارقىلى تامشىلايدى.

قۇزعىن تۇمسىق – قۇس دەپ قىلىش تۇمسىقتى بۇركىتتەردى اتاي بەرەدى.

قالىڭ تۇمسىق – بۇركىتتىڭ تۇمسىعى قوشقار مۇرىنداس كەلەدى، ءارى ءۇستى يمەك-دوڭەستەنىپ،  قوڭقيىپ كورىنەدى.  استىڭعى جاق سۇيەگى ۇستىنە قاراي بەيىم بىتەدى. بۇنداي قۇس تىم باپشىل بولادى  ءارى قىران شىقپايدى.

ءسۇيىر تۇمسىق – بۇركىتتىڭ تۇمسىعى قاراقازدىڭ تۇمسىعىنا بەيىمدەس، قوڭقى ەمەس، ازداپ سۇيىرشە كەلەدى. اتاقتى قۇسبەگى جالايىر شورا قارتايعان شاعىندا «قارعا تۇمسىق قۇس سالمادىم، قاشار ءبىتىمدى ات مىنبەدىم» دەپ وكىنىپتى دەيدى. وسى شورا ارمانداعان قۇس  وسى ءسۇيىر تۇمسىقتى بۇركىت. قازاق قۇسبەگىلەرى «قىلىش تۇمسىق قايتپاس، قالىڭ تۇمسىق بايىتپاس» دەگەن ەكەن.

قىراننىڭ تاناۋ سىنى. قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتى تاناۋ بىتىمىنە قاراي: كەڭ تاناۋ، جالپاق تاناۋ، قىسىق تاناۋ دەپ ۇشكە بولگەن.

كەڭ تاناۋ – بۇركىتتەردىڭ تاناۋى كەڭ، ءارى دوڭگەلەك پىشىندەس، تىنىستى كەلەدى. مۇنى قىلىش ءجۇندى مۇرت دەپ اتايدى.

جالپاق تاناۋ – بۇركىتتەردىڭ تاناۋ تەسىگى ۇشكىلدەۋ بولعانىمەن ءبىتىمى كەڭىرەك بولادى. 

قىسىق تاناۋ –  بۇركىتتىڭ تۇمسىعىنىڭ ەكى جاعى قايقايىپ، الدىنان قاراعاندا قانشىرداي قابىسىپ كورىنەدى. مۇنداي قۇستاردان الىمدى قىران كەزدەسپەيدى. كوپ جاعدايدا سارشا بۇركىتتەر قىسىق تاناۋ كەلەدى. ەگەر دە، كەڭ تاناۋ بۇركىتكە بەيىم بۇقاتانا قۇس كەزدەسسە، ونىڭ سان جىلىگىن ولشەپ كورۋ كەرەك. جىلىگى ءبىر تۇتامنان اسسا، ونداي قۇستى قايىرىپ، سالۋعا بولادى.

قىراننىڭ كوز سىنى. قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتى كوزىنە قاتىستى: كورقاباق، شۇڭگىرەك كوز دەپ بولگەن.  ەگەر بۇركىتتىڭ قاباعى جايداق، جۇقالتاڭ، جاۋدىر كوز بولسا جالتاقوي، قورقاق كەلەدى. بۇركىتتىڭ كوزى كىشى قىسىقتاۋ كەلسە قىراندىقتىڭ بەلگىسى. مۇنداي قۇستاردى قۇسبەگىلەر «قىزعا بەرمەس قىسىق كوز» دەپ ماقتايدى. بۇركىتتىڭ  كوزى قيىقشالانىپ قۇيرىقشا سوزىلىپ بىتسە، بۇل نە كەزىكسە  سونى الاتىن ايتۋلى قىران بولادى.

بۇركىتتىڭ كوزى تابيعي جاراتىلىسىنا بايلانىستى: قارا شەگىر، اق شەگىر، سارى شەگىر، قىزىل شەگىر جانە قارا ءمولدىر بولادى. قۇسبەگىلەردىڭ ايتۋىنشا، زايسان-ساۋىر تاۋىن مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ بالاپانىنىڭ كوزى قارا ءمولدىر بولادى. قۇسبەگىلەر مۇنى كۇيكەنتاي كوز دەپ تە اتايدى.

قىراننىڭ قانات-قاۋىرسىن سىنى. بۇركىتتىڭ قاناتىنداعى ەڭ شەتكى ۇزىن قاۋىرسىندارىن قىلىش شالعى (ساباۋ شالعى) دەيدى. ول 5-7 قاۋىرسىندى بولادى. ودان كەيىن ارا قاناتتا 10 شاقتى دوعال قاۋىرسىن، ىرگە قاناتتا 20-داي قانات-قاۋىرسىن بولادى. ىرگە قاناتقا جالعاسقان، قومداپ وتىرعاندا ءبىرىنىڭ استىندا ءبىرى تۇراتىن ءىرى جاپىراق جۇندەردى بولات ءجۇن دەپ اتايدى.

قىلىش شالعىلارىنىڭ الدىندا جالپاقتىعى پىشاقتاي، ۇزىندىعى سۇيەمدەي بىرنەشە پىشاق شالعىلارى بولادى. قىلىش شالعىلارىنىڭ قاۋىرسىنى شىناشاقتاي جۋان كەلەدى. بۇركىتتىڭ ءجۇنى تاراقتاي قالىڭ بولاتىندىقتان، وتىرعاندا ىرگە قاناتقا يرەك قالتا تۇسپەي، جىمداسىپ تۇرادى.

بۇركىتتىڭ قۇيرىعىنداعى قاۋىرسىنى 12 تال بولادى. بالاپان، تۇلەك، تاستۇلەك، انا جاسىنا دەيىن قۇيرىق پەن قاناتىنىڭ استى اق نەمەسە اقشىل ءتۇستى بولادى دا، انا جاسىنان وتكەننەن كەيىن قارايادى. قازاقتىڭ «ادام قارتايسا اعارادى، بۇركىت قارتايسا قارايادى» دەيتىنى وسى.

قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتى قاناتىنا ايلانىستى: قۇزعىن قانات، قۇماي قانات، ءشىل قاناتدەپ ءۇش تۇرگە بولەدى.

قۇزعىن قانات – بۇركىتتىڭ بەلگىسى ەكى شالعىسىنىڭ ۇشى يمەكتەلمەي ءتۇزۋ ايقاسىپ تۇرادى.

قۇماي قانات – بۇركىتتىڭ بەلگىسى ەكى شالعىسىنىڭ ۇشى وراقتالىپ، يمەكتەلىپ ايقاسادى.

ءشىل قانات – بۇركىتتىڭ بەلگىسى شالعىسى قىسقا بولادى، ءارى ەكى ءۇشى زورعا ايقاسادى. ءشىل قانات بۇركىت بالاپاندا كوك ءبورى، تىرنەگىندە قۋ ءبورى اتالادى دا، تەك تاستۇلەككە تولعاندا بارىپ، تولىسىپ جەتىسەدى. قىران قۇستار وسى قۇزعىن قانات پەن ءشىل قاناتتان شىعادى. قۇماي قاناتقۇس شابان ءارى جالقاۋ كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار