ەكونوميكا • 04 ءساۋىر، 2020

داعدارىس جاڭا ەسىمدەردى جارىققا شىعارادى

675 رەتكورسەتىلدى

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستالينا گەورگيەۆا الەمدىك ەكونوميكاداعى جاعداي 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزەڭىنەن گورى ناشار دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. بۇل حاباردى بۇگىن تاڭەرتەڭ تاسس تاراتتى.

«جاڭا داعدارىس دامۋشى نارىقتار مەن دامۋشى ەلدەر ءۇشىن قيىن بولدى. دامۋشى نارىقتار مەن دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالار قاتتى زارداپ شەكتى. مۇنداي قوس داعدارىس جاعدايىندا ولاردا ءوزىن-ءوزى قورعاۋ ءۇشىن رەسۋرستار از بولادى» دەدى گەورگيەۆا.  

ونىڭ اقپاراتى بويىنشا، مۇنداي ەلدەردەن كاپيتالدىڭ كەتۋى «شامامەن 90 ميلليارد دوللاردى» قۇرادى. بۇل الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراعاندا الدەقايدا كوپ.  بۇعان دەيىن گەورگيەۆا كوروناۆيرۋستىق پاندەميا جاعدايىندا عالامدىق ءىجو 2020 جىلى الەمدىك قارجىلىق داعدارىس كەزىندە 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا كوبىرەك تومەندەيتىنى تۋرالى،  قالپىنا كەلتىرۋ ەپيدەميانى جويۋ ۋاقىتىنا بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرتتى.    

يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى جانە Morgan Stanley Asia-نىڭ بۇرىنعى توراعاسى  ستيۆەن  روۋچ  اقپان ايىنىڭ باس كەزىندە الماتىدا وتكەن جيىندا  قارجى نەمەسە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى داعدارىستى الدىن-الا بولجاۋ تىم اقىلدى شەشىم ەمەس ەكەنىن ايتقان. ءوزىن-وزىنە سىيمەن قارايتىن پراگماتيك ساياساكەرلەر بولجامايدى، قاي جەردەن قاتەلەسكەنىن انىقتاپ، سودان ساباق الۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى. ستيۆەن روۋچ ايتىپ وتكەندەي، ءار  داعدارىستىڭ ء  وز قاھارمانى بولادى بولادى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى  ناقتى ەكونوميكا مەن قارجى نارىعىنداعى ديسبالانستى باعامداۋ ارقىلى اۋقىمدى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا بولادى. نارىق نەمەسە ەكونوميكانىڭ ءالسىز تۇسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ نارسە قاجەت ەمەس. «الايدا كادىمگى تۇزەتۋ جۇمىستارى مەن داعدارىستىڭ ايىرماشىلىعى بار. كەلەڭسىزدىك ناقتىلىعى مەن السىزدىك دارەجەسىنىڭ ارا جىگىن ايىرا ءبىلۋ ماڭىزدى. وتە ءالسىز جۇيەدە ورىن العان اسا اۋقىمدى كەلەڭسىزدىك – ناعىز داعدارىس» دەيدى   ستيۆەن  روۋچ

ستيۆەن  روۋچ   ورتالىق بانكتەر بالانسىنىڭ شەكتەن تىس ارتۋى سىندى السىزدىككە اپاراتىن نەگىزگى كوزدەر الاڭداتاتىنىن ايتىپ، ونىڭ باستى ءۇش سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن:  «قازىر ورتالىق بانكتەردىڭ بالانسى قالىپتى مولشەردەن اسىپ كەتكەن.  2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءىرى ورتالىق بانكتەردەگى اكتيۆ كولەمى (اقش فەدەرالدى قور رەزەرۆى، ەۋروپا ورتالىق بانكى مەن جاپونيا بانكى) 14،5 ترلن $ قۇرادى. بۇل كورسەتكىش  2018 جىلمەن (15 ترلن $) سالىستىرعانداء سال تومەن جانە داعدارىسقا دەيىنگى دارەجەدەن 3،5 ەسە جوعارى، ياعني 4 ترلن $ كوپ. وسىعان ۇقساس قورىتىندىنى ءار مەملەكەت ەكونوميكاسىنا سايكەس ورتالىق بانك اكتيۆتەرىنىڭ كولەمىمەن سالىستىرا وتىرىپ جاساۋعا بولادى: ازىرگە  ەڭ ۇزدىك ەل جاپونيانىڭ ء جىو 102%-دى قۇرايدى، ودان  اقش فجر - 17%.  ەكىنشىدەن، ورتالىق بانكتەر بالانسىنىڭ ارتۋى مونەتارلى ساياساتتاعى تاجىربيەنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋىنەن تۋىندايدى.

ون جىل بۇرىن مۇنداي قادام تابىستى بولىپ ەسەپتەلەتىن، سەبەبى ول 2008 جىلدىڭ سوڭى مەن 2009 جىلدىڭ باسىندا ورىن العان داعدارىس كەزىندە نارىقتىڭ قۇلدىراۋىنا توسقاۋىل قويدى.

«ورتالىق بانكتەر داعدارىس كەزىندە قولدانىلعان شارالار قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە دە ناتيجەلى بولاتىندىعىنا ۇمىتتەندى. الايدا ءۇمىت اقتالمادى. 2008-2018 جىلدارى اقش، ەۋروايماق پەن جاپونيانىڭ اتاۋلى ءجىو 5،3 ترلن $-عاء وستى، وسى جىلدارداعى ورتالىق بانك بالانسىنىڭ جيىنتىق ءوسىمىنىڭ 10 ترلن $ جارتىسىنا تەڭ ەدى.  قالعان 4،7 ترلن $ داعدارىستان كەيىنگى ءداۋىردىڭ قارجى اكتيۆتەرى نارىعىن ۇلعايتقان اۋقىمدى وتىمدىلىك بالاماسىنا اينالدى» دەيدى  ستيۆەن  روۋچ   

الەمدىك دەڭگەيدەگى قارجى قاۋىمداستىقتارى، فرج ەكونوميكاداعى ءمۇلت كەتكەن تۇستارعا سىن كوزبەن قاراپ، بالانستى قايتا ۇلعايتۋ قاجەت دەپ تاپقاندارىن كورىپ وتىرمىز. 2018 جىلدىڭ سوڭىندا فەدەرالدى رەزەرۆتى جۇيە بۇل پروتسەستى قولعا الىپ، نەگىزگى ەسەپتىك مولشەرلەمەنى قالىپقا كەلتىرۋدەن باس تارتتى.

«تومەن ينفلياتسيالار داۋىرىندە ناقتى ينفلياتسيا دەڭگەيىن كوزدەيتىن ورتالىق بانكتەر ادەتتەن تىس مونەتارلى ساياساتىنىڭ ءداستۇرلى (نولدىك ەسەپتىك مولشەرلەمە) نەمەسە ءداستۇرلى ەمەس (بالانستىڭ ارتۋى) ءتۇرىن تەرىس باعىتتا جۇرگىزە بەرگەنى دۇرىس.    ەگەر ەكونوميكا مەن كىرىس وتە قارقىندى تۇردە دامىپ كەتپەسە نە فرج بالانستى ۇلعايتۋدىڭ جاڭا دارەجەسىن باستاماسا، وندا اقش قور نارىعىنداعى ءوسىمنىڭ ارتۋى ەكىتالاي. ال كەرىسىنشە جاڭادان پايدا بولعان كەلەڭسىزدىك (ينفلياتسيا ءۇردىسىنىڭ ۇدەۋى نەمەسە وسىعان بايلانىستى پايىزدىق مولشەرلەمە ارتسا) جوعارى باعالاناتىن اقش قور نارىعىنا ايرىقشا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋى ابدەن مۇمكىن» دەيدى ستيۆەن  روۋچ. 

ستيۆەن روۋچ 2020 جىلى بۇگىنگى ءالسىز الەمدە داعدارىس تۋىنداتۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.

«داعدارىسقا قاتىستى مەنى الاڭداتاتىن سەبەپتەردى ءۇش سوزبەن سيپاتتاي الامىن: پروتەكتسيونيزم، پوپۋليزم جانە ساياسي دارمەنسىزدىك. باستى قاۋىپ پروتەكتسيونيزم باعىتىنا ويىسۋدان، اسىرەسە، اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا كەلىسىمىنىڭ ء«بىرىنشى كەزەڭى» جاريالانعان سوڭ پايدا بولدى» دەيدى ول ءسوزىن تۇيىندەپ.

دەگەنمەن، 1998-دەگى دەفولتتى ەسكە السا، ءالى كۇنگە دەيىن ەكونوميستەر شىرت ۇيقىدان شوشىپ  ويانادى.  ودان بەرگى  2008 جىلعى داعدارىستىڭ سالدارى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەي ارقاسىنا قاتتى باتقانىن ءالى ەشكىم ۇمىتقان جوق. EG.RU اگەنتتىگىندە ورتالىق ازيا جانە رەسەي تاقىرىبىن ءجيى ساراپتايتىن ەكونوميست دەنيس وۆسيەنكو بىزبەن اڭگىمەسىندە 1998-2008 جىلدارداعى داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارى ءتيىستى دەڭگەيدە زەرتتەلمەگەنىن ايتقان بولاتىن. كەيبىر ەلدەردىڭ ونى زەرتتەمەك تۇرماق داعدارىستىڭ قىسپاعىندا ەكەنىن مويىنداۋدىڭ ءوزى اۋىر بولعان. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قازىرگى داعدارىستان ەس جيۋعا مۇرشاسىنىڭ بولماي قالۋىنا سەبەپ بولعان باستى فاكتور دا سول ەكەن. دەگەنمەن، وۆسيەنكو 1998-2008 جىلدارداعى داعدارىسقا ادامي فاكتوردىڭ كوپ سەبەپ بولعانىن ايتادى. بانكتەردە قۇندى قاعازداردىڭ جيناقتالىپ قالعانى سونشالىقتى، ونىڭ قۇنىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماعان.

رەسەيدىڭ جيناق بانك قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن اكتيۆتەردى ساتىپ الىپ، نەسيە بەرۋمەن اينالىساتىن قارجى ۇيىمدارىن ارزان نەسيەمەن قامتاماسىز ەتكەن. وسى مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەگەن اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى 4،5 ترلن اقش دوللارىنا ساتىپ العان قۇندى وبليگاتسيالاردى اينالىمعا جىبەرگەن ەدى. بۇل قارجى بيزنەستى اينالىپ ءوتىپ، قور بيرجاسىنا جەتىپ، كوبىكتى جان-جاعىنا شاشىراتىپ جىبەردى.  تاريحتا 2020 جىلعى داعدارىس دەگەن اتاۋىمەن قالعالى تۇرعان قازىرگى ۋاقىتتا ادامي ەمەس، تابيعي فاكتوردىڭ دا تىرناعى قاتتىراق باتىپ كەتتى: الەم قۇبىلمالىقتى باستان كەشىپ جاتىر. ساراپشىلار ەڭ قورقىنىشتى بولجاسداردىڭ ورىندالىپ جاتقانىنا الاڭداي باستادى.  ۋحاننان باستالعان دەرت الەمدىك كاتاكليزمگە اينالدى. سەبەبى وسىعان دەيىن رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ قازاقستانعا تەك جاناما تۇردە عانا اسەر ەتەتىنىن ايتقان ۇلتتىق بانك ۇكىمەتكە قازىر دە تالاي ايتقان.

بىراق سول جاناما اسەردىڭ قانداي بولاتىنى دا اشىپ ايتىلماعانى ءدال قازىر ەسكە ءتۇسىپ وتىر: كوپ كوڭىلىندە «2008-ءشى داعدارىستىڭ جانە اعىمداعى جىلى بولعان قۇبىلىستاردىڭ اراسىنداعى بايلانىس قانداي؟» دەگەن سۇراق بار.  ەكونوميست ولجاس تولەۋوۆ  2008 جىلى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ نەگىزگى سەبەبى اقش جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى كۇردەلى جاعداي جانە ونىمەن بايلانىستى سينتەتيكالىق دەريۆاتيۆتەر (باعالى قاعازدار)، ياعني نەگىزگى تاۋاردىڭ قارجىلىق قۇرالدارى  سەبەپ بولعانىن ايتادى. «ال 2018-دا داعدارىستىق قۇبىلىستار الەمدەگى گەوساياسي شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋىنەن، فرس اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ بىرتىندەپ قاتاڭدىعىنان، سونداي-اق قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا داۋلارىنان، اتاپ ايتقاندا، دامۋشى نارىقتارعا قاتىستى دامىعان ەلدەردىڭ پروتەكتسيونيستىك ساياساتىنىڭ وسۋىنەن تۋىنداعان بولاتىن» دەيدى.

بۇل جولعى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن وتكەن قيىنشىلىقتاردان ساباق الۋ قاجەت ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ءبىزدىڭ باستى كەمشىلىگىمىز مۇناي داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە ونى ەل يگىلىگىنە تيىسىنشە پايدالانا الماعانىمىز.  قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى، ءتىپتى دۇشپانىمىزدىڭ ءوزى جوققا شىعارا المايدى. جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باسىم بولىگى شيكىزاتقا، مۇنايعا بايلانىستى ەكەنى، ونى كەيبىر ادامداردىڭ  ماڭداي تەرى، ديپلوماتيالىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاۋ، تەك بىرجاقتى عانا بولار ەدى. بۇل حالىقتىڭ ەڭبەگى. 

ەكىنشى كەمشىلىك 1998، 2008 جىلدارداعى داعدارىستىڭ سەبەپ سالدارى ءتيىستى دارەجەدە زەرتتەلمەدى. ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ مۇنى قولعا الۋ ءالى دە بولسا كەش ەمەس ەكەنىن ايتادى. ول ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى جاعىنان تاۋەلسىز ساراپشىلار كەڭەسى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ء«بارى كەرەمەت» دەگەن دەپ باستالاتىن باياندامالاردىڭ داۋرەنى ءوتتى. ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىناتىن قۇجاتتاردىڭ بارىنە ناقتىلىق كەرەك. سونىمەن قاتار  ۋاقىتقا دەيىن قانداي مۇمكىندىكتەردى ۋىستان شىعارىپ العانىمىز مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلامالارىندا اشىق كورسەتىلۋى ءتيىس» دەيدى دوسىم ساتپاەۆ.

ساراپشىلار قازاقستان ءتارىزدى دامۋ جولىنا ەندى تۇسكەن ەلدەردى الداعى ۋاقىتتا بۇرىن تاريحتا بولماعان باسەكەلەستىك جاعدايىندا كەزەڭدەر كۇتىپ تۇرعانىن ايتادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى دە سىن تەزىنە  سالىنار كەزى  الدا.   سەبەبى تەك ورتالىق ازيا ەمەس، رەسەيدىڭ ءوزى دە اقش-تىڭ، باتىس ەلدەرىنىڭ ينۆەستيتسياسىنا تاۋەلدى.  ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسياسىنا كوبىرەك دەن قويىپ جۇرگەن ەلدەردىڭ ءبارى «ەاەو ماڭىنا توپتاسايىق»  دەگەن رەسەيدىڭ ەمەس، باتىس ەلدەرىنىڭ ىقپالىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرۋى جانە بارىنشا ينۆەستيتسيالىق جايلى كليمات قالىپاستىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ كۇن كەشۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعداي قازاقى پايىممەن ايتقاندا «نە اربا سىنادى، نە وگىز ولەدى» دەگەنگە كوبىرەك  ۇقسايدى. وسى جاعدايدا جول تاباتىن، اربانى سىندىرماي، وگىزدى ولتىرمەي، قازاقتىڭ كوزىن ىلگەرىلەتىن   تۇلعالاردى عانا تاريح 2020 جىلدارداعى داعدارىستىڭ باتىرلارى دەپ تانيدى.

 

الماتى 

           

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار