ەكونوميكا • 03 ءساۋىر، 2020

مۇناي داعدارىسى: ەكونوميكاداعى پاندەميالىق داۋىل

73 رەتكورسەتىلدى

الەمدى كوروناۆيرۋس جاۋلاعانىمەن قاتار مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراعانى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ وتىر. بۇل اسىرەسە ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەرگە قيىن تيۋدە. بۇل قاتاردا قازاقستان دا بار. نارىقتاعى تەكتونيكالىق وزگەرىستەر ءتول ۆاليۋ­تا­مىزدىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلدى. قۇبىل­مالى جاعدايدا ۇلتتىق بانككە بازا­لىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا، پاندەميا داۋىلىنا بايلانىستى دۇنيە جۇزىمەن قاتار، قازاقستان دا قاۋىرت رەجىمگە كوشتى دەۋگە بولادى.

قارسى تۇرۋ تاسىلدەرى

بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەن قازاقستان دا جاھان ەلدەرىنەن قالىسپاي شۇعىل əرەكەتتەردى قولعا الدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعداي مەن مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارى دەر كەزىندە قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى وسىنىڭ الدىندا دا داعدارىسقا قارسى العاشقى شارالار توپتاماسىن جاريالاعان ەدى. دەسە دە احۋالدىڭ كۇرت وزگەرگەنى ەسكەرىلىپ، ازاماتتارعا جانە بيزنەسكە ودان ءارى قولداۋ كورسەتۋ جونىندە بىرقاتار شەشىم قابىلداندى. ناقتى ايتقاندا، ينفلياتسيانىڭ ارتۋىنا بايلانىس­تى زەينەتاقى، مەملەكەتتىك جاردەماقى جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك مولشەرىن جىلدىق ولشەممەن العاندا 10 پايىزعا يندەكساتسيالاۋ تاپسىرىلدى. وسىعان وراي ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 200 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر.

ەكىنشىدەن، تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا ەڭ تومەنگى جالاقى مول­شەرىندە قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇل كومەك­تى الاتىن ازاماتتاردىڭ ساناتى دا كەڭەي­­تىلمەك. 42 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات تۇراقتى جۇمىس ىستەپ، جالاقى العاندارمەن قاتار ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان جانە رەسمي تىركەلمەي ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتارعا دا بەرىلمەك.

توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەندىكتەن، وتاندىق كəسىپكەرلەردىڭ جۇمىسى ۋاقىت­شا توقتاتىلعانى بەلگىلى. سول سەبەپتى ىسكەرلىك ورتا قوسىمشا قولداۋعا مۇقتاج. Əسىرەسە بۇل جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ مەن جالاقىنى تولەۋدە اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى 6 ايعا (بيىلعى 1 ساۋىردەن 1 قازانعا دەيىن) ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان ۇستالاتىن سالىقتان جانە باسقا دا تولەمدەردەن بوساتىلادى. مۇنداي مۇمكىندىك قوعامدىق تاماقتانۋ، ساۋدا، كولىك قىزمەتى، كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت، ءىت، قوناقۇي، تۋريزم جانە باسقا دا كəسىپ يەلەرىنە بەرىلىپ وتىر. ولاردىڭ ناقتى ءتىزىمىن توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا بەكىتىپ، قاجەت جاعدايدا تو­لىق­تىرىپ وتىرادى.

– پرەزيدەنتتىڭ مəلىمدەمەسى كəسىپ­كەرلەرگە ءۇمىت ۇيالاتتى. ويتكەنى، كاران­­تيننىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ بي­ز­نەس شىعىنعا ۇشىراي باستادى. 6 اي­عا سالىقتىق جۇكتەمەدەن بوساتى­لۋ ءسوز­سىز əجەپتəۋىر قولداۋ. سەبەبى ءبىز­دىڭ كəسىپ­ورىن حالىق كوپ تۇتىنا­تىن ونىم­دەر­دى شىعا­رادى. قىزمەتكەر­لەرى­مىز­دى جالاقى ساقتال­مايتىن دەمالىسقا جىبەرۋگە ءمəجبۇر بولدىق، – دەيدى قارا­عاندىلىق كəسىپكەر گالينا پارشينا.

سول سەكىلدى ۇكىمەت ماڭىزدى يمپورت تاۋارلارىنا سالىناتىن باج سالى­عىن الىپ تاستاۋ ماسەلەسىنە قاتىس­تى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ەل­دەرىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جەكە قورعانىش قۇرالدارى، وندىرىسكە قاجەتتى شيكىزات، ۆاكتسينالار مەن دياگنوستيكاعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتار جونىندە ءتيىستى شەشىم قابىلدانعانىن، سونداي-اق قازاقستاندا جەتكىلىكسىز ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنا سالىناتىن يمپورتتىق باج سالى­عىن تومەندەتۋ بويىنشا شارۋا­لار دا جالعا­سىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

– مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قول­داۋ پاكەتى əسىرەسە شاعىن كəسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ماڭىزدى. قولداۋعا مۇقتاج كəسىپورىندار ەلىمىزدە از ەمەس. «اتامەكەن» ۇلتتىق كəسىپكەرلەر پالاتاسى ولاردىڭ قوردالانعان مəسەلەلەرىن جۇيەلەپ، ءتيىمدى شەشىم əزىرلەۋگە كومەك­تەسۋگە دايىن. وسى جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن ەكونوميستەردىڭ، زاڭگەرلەردىڭ، بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن تىڭداۋعا ءəزىر­مىز. سەبەبى قازىر ءىرى بيزنەس تە شات­قاياق­تاپ تۇر. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋشى ونەركəسىپ سەكتورىن اتاۋعا بولادى. ەلىمىزدە ورتا جəنە ءىرى بيزنەستە 3 ميلليونداي وتانداسىمىز ەڭبەك ەتەدى. سون­­دىق­تان بۇل مəسەلەگە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ قاجەت، – دەدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقار­ما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس ورداباەۆ.

جەرگىلىكتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن əكىمدىكتەر جانە ۇكى­مەت («مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك كور­پو­راتسياسى» ارقىلى) وتاندىق اگرو جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنان كە­مىن­دە 6 اي بۇرىن ءونىم ساتىپ الۋدىڭ كەپىل­دى جۇيەسىن جولعا قويۋعا ءتيىس دەگەن تاپ­سىر­ما جۇكتەدى پرەزيدەنت. بۇل «الدىن الا ساتىپ الۋ» نەمەسە «الىنعان ءونىم بويىن­­شا ساتىپ الۋ» تەتىگى ەنگىزىلەتىنىن اڭعار­تسا كەرەك. Əيتسە دە مەملەكەت باس­شىسى ايتقانداي، بيزنەس وكىلدەرى ءوندى­رىس كولەمىن قامتاماسىز ەتۋ، تۇراقتى با­عانى ۇستاپ تۇرۋ، جۇمىسپەن قامتۋ جانە وزىنە جۇكتەلگەن باسقا دا مىندەتتەردى جاۋاپكەر­شىلىكپەن ورىنداۋعا ءتيىس.

1

تەكەتىرەسكەن ەلدەر ىمىراعا كەلە مە؟

1 سəۋىردەگى جاعداي بويىنشا، ەتالوندى شيكىزات ماركىلەرىنىڭ ارزانداۋى جالعاستى. دəلىرەك ايتساق، ICE Futures لوندون بيرجاسىندا Brent مۇنايى فيۋچەرسىنىڭ باعاسى باررەلىنە 22،70 دوللاردى قۇرادى. بۇل الدىڭعى سەسسياداعى باعامەن سالىستىرعاندا 0،6 (0،26%) دوللارعا تومەن. وسىعان دەيىن ونىڭ قۇنى 4%-عا جوعارىلاعان ەدى. دەگەنمەن، نيۋ-يورك ساۋدا بيرجاسىندا (NYMEX) WTI مۇنايى 0،51 دوللارعا قىمباتتاپ، باررەلى 20،60 دوللارعا ساۋدالانۋدا.

Bloomberg اگەنتتىگى ساۋد ارابياسى نارىقتاعى شىتىرمان ويىنىن قويماسا، پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەر ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىراۋى مۇمكىن دەپ جازادى. ساراپشى دەۆيد فيكلينگتىڭ ايتۋىنشا، قارا التىننىڭ باررەلى 20 دوللارعا ساۋدالانۋى جالعاسسا، 2027 جىلعا قاراي ساۋديتتەر بارلىق تابىسىنان قاعىلادى. بۇل مۇناي نارىعىنداعى ساۋدا سوعىسى ونسىز دا ەكونوميكاسى تۇراق­سىز پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردى توقى­­راۋعا جاقىنداتا تۇسەدى. نەگە دەسە­­ڭىز، ساۋد ارابياسىنىڭ حالىقارالىق قورلا­رىن­داعى تابىسى تاۋسىلۋعا جاقىن. مۇن­داي بولجامعا Bloomberg ساراپشىسى حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2019 جىلداعى مəلىمەتتەرىن زەرتتەگەن سوڭ كەلگەن.

سونداي-اق ونىڭ پىكىرىنشە، ەگەر مۇناي باعاسى باررەلىنە 50-55 دوللار شاماسىندا بولسا دا، 2024 جىلى قورداعى اقشانىڭ ازايۋى يمپورت شىعىسىنىڭ بەس ايلىق كورسەتكىشىنە تەڭ بولادى. 

Əلەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدى­راۋى وپەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ ءوزارا كەلىسپەۋشىلىگىنەن ورىن العان-دى. اتاپ ايتقاندا، وپەك+ كەلىسىمىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى رەسەي فەدەراتسياسى مەن ساۋد ارابياسى مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋعا بايلانىستى ورتاق شەشىمگە كەلە الماي، اقىرى نارىقتا كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ ءپروفيتسيتى بايقالدى.

ەكونوميكالىق شيەلەنىسكە جاۋاپتى قوس تاراپ ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋدا. رەسەيدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميحايل ميشۋستين رەسەي وپەك+ كەلىسىمىنىڭ تالاپتارىن بۇزباق تۇگىلى، ودان شىعۋعا مۇددەلى بولماعانىن العا تارتتى. رەسەي ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، رەسمي مəسكەۋ كەلىسىمدى ەكىنشى توقساننىڭ سوڭىنا دەيىن نەمەسە جىل اياعىنا دەيىن سوزۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن. وسى ورايدا 1 سəۋىردەن باستاپ مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر ءۇشىن شيكىزات ءوندىرىسىن قىسقارتۋعا بايلانىس­تى مىندەتتەمە توقتاتىلاتىنىن ايتا كەتەيىك. وسى وزگەرىستەر ناۋرىز ايىندا مۇناي باعاسىنىڭ 30%-عا تومەندەۋىنە əكەلىپ سوقتى.

State Oil Marketing Organization (SOMO) يراكتىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى سəۋىردە مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرعانىن مəلىمدەدى. ارتىنشا وپەك-ءتىڭ تاعى ءبىر الىبى كۋۆەيت ازياداعى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن مۇناي باررەلىن 6 دوللارعا دەيىن ارزانداتتى.

بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ADNOC مۇناي كومپانياسى دا شيكىزات ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن تəۋلىگىنە 1 ملن باررەلگە دەيىن ارتتىرماق نيەتتە. بۇعان دەيىن The Wall Street Journal باسىلىمى ساۋديا بيلىگىنىڭ وكىلىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ، باعانى تومەندەتۋدەگى باستى ماقسات – «نارىقتاعى رەسەيلىكتەردىڭ əلەۋەتىن əلسىرەتۋ» دەپ جازعان بولاتىن. الايدا، رەسمي ەر-رياد رەسەيلىكتەردى نارىقتاعى باستى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى سانايدى. Saudi Aramco كومپانياسىنىڭ باسشىسى امين ناسەر مۇناي ءوندىرۋدىڭ ديناميكاسىن تəۋلىگىنە 25%-عا، ياعني 12،3 ملن باررەلگە دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاۋدا.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار