ادەبيەت • 02 ءساۋىر، 2020

كادىمگى ءبىر قىدىر-اتا سياقتى

822 رەت كورسەتىلدى

1967 جىل. قاڭتار ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى كازگۋ-ءدىڭ ۇلكەن اكت زالىندا ەلگە ايگىلى ءسابيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋ بولعان-دى. ەرتەگىدەي شاھاردى دا، اڭىز جازۋشىنى دا العاش رەت كورگەنىم. سابەڭ ءازىل-وسپاققا جۇيرىك، ايتقىش ويناقى سويلەيدى ەكەن.

حالىقتىڭ قادىرلىسى، ارداقتىسى، ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاسيەتتى قارا نارى اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ء«بىر ءوزى ءبىر بيبليوتەكا كىتاپ جازعان، ءبىر ءوزى ءبىر ەلدىڭ باسىنان كەشكەن بار ءداۋىرىن قامتۋعا قۇلاش ۇرعان، ءار داۋىردەگى ەلدىك-ەرلىك تىرشىلىگىن، وي ءورىسىن، سەزىم تەرەڭدىگىن كورسەتە العان، تەڭدەسەرى سيرەك كەزدەسەتىن قالام ەڭبەكشىسى» (عابيت مۇسىرەپوۆ)، «قازاق حالقىنىڭ جاندى شەجىرەسى» ء(سايفي قۇداش)، «ادەبيەتىمىزدىڭ ەلبرۋستارىنىڭ ءبىرى» (راسۋل عامزاتوۆ) ەدى.

ۇلى سابەڭ «سىرلاسۋ» دەيتىن تولعانىسىندا:

         جان سىرىم، حالقىم ماعان سەنسەڭ ەگەر،

         بورىشىم شاشىمنان كوپ ساعان بەرەر.

         جەلكەمە  شور تۇسەر دەپ اياماي سال،

         مەن سەنىڭ وگىزىڭمىن ورگە جەگەر –

دەگەنى ۇلت سۋرەتكەرىنىڭ، زامانا جىرشىسىنىڭ يمانداي سىرى، جالىندى تىلەگى. ول ءسوز ونەرى، ادەبيەت تاريحى، ۇلت مادەنيەتى، ۇستازدىق-ساناتكەرلىك جولىندا، شىن مانىسىندە، حالىق قىزمەتكەرى، مەيىربان ونەر قامقورشىسى، ەگىنشى-مالشى قاۋىمنىڭ قىدىر-اتاسى دارەجەسىنە، وي-پاراسات بيىگىنە شارىقتاپ، اسىل جۇرتىن اق جاڭبىرداي ءسوز كاۋسارىمەن سۋسىنداتتى.

1967 جىل. قاڭتار ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى كازگۋ-ءدىڭ ۇلكەن اكت زالىندا ەلگە ايگىلى ءسابيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋ بولعان-دى. ەرتەگىدەي شاھاردى دا، اڭىز جازۋشىنى دا العاش رەت كورگەنىم. سابەڭ ءازىل-وسپاققا جۇيرىك، ايتقىش ويناقى سويلەيدى ەكەن. اۋديتوريانى ءوز ۋىسىندا ۇستاپ، قىزىقتى شىعارماشىلىق ويلارىمەن ءبولىستى. ەسىمدە قالعانى: ون التى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىم شىقپاقشى، «گوسپلان» تەرلەيدى» دەگەنى بار. اسىرەسە، شوقان ءۋاليحانوۆ ومىرىنەن تريلوگيا جازۋعا كىرىستىم. سەبەبى، مەن ءوزىم 1913 جىلى ەنتسيكلوپەديست-وقىمىستى شوقاننىڭ كوكشەتاۋ دۋانىنداعى ايىرتاۋ بولىسىندا تۇراتىن باۋىرى قوقىشتىڭ ۇيىندە شوقاننىڭ سۋرەتتەرىن كورگەن ەدىم. ەكىنشى رەت وسى ۇلى شاڭىراقتا 1921 جىلى بولدىم. وسى جىلى جازعىتۇرىم ۋاقىتىندا اق باندىلار قوقىشتىڭ ۇيىنە باسىپ كىرىپ، شوقان مەن ماقىنىڭ (1845-1916) قىمبات جادىگەرلەرىن قۇرتىپتى. اڭگىمەشىل، شەجىرەگە جەتىك قوقىش اقساقال ابىلاي حان، ءۋالى، شوقان، جاقىپ، ماقى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ابىلايحان زامانى، شوقاننىڭ اتا-تەگى، ءومىرى جايىندا مول دەرەكتەرگە قانىقتىم دەدى. «شالىڭ، جاسى 66-دا بولا تۇرا اۋىر جۇمىسقا جەگىلدىم» دەپ ويىن ءبىر ءتۇيدى. شوقان تۋرالى جازۋ كۇردەلى شارۋا. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن، ءسىبىر ولكەسىن، قىتايدىڭ قاشعارياسىن، قىرعىزدىڭ الاتاۋىن شارلاعان. پەتەربۋرگتە ايگىلى وقىمىستىلارمەن ارالاسۋى بار، پىكىرلەسۋى بار. سوندا دەيمىن-اۋ، شوقاننىڭ عالامات پاراساتتى تۇلعاسى، داريا ءبىلىمى، دانالىق ءىلىمى قانداي ەكەن-اۋ دەپ قايران قالاسىڭدار دەگەن-ءدى. ءسويتىپ، مول اسەرگە بولەنگەنىم بار.

1967، 1970 جىلداردا جاريالانعان «اققان جۇلدىز» ديلوگياسىندا سابالاقتىڭ (ابىلاي حاننىڭ) بالاۋسا شاعىندا تولە ءبيدىڭ قولىندا بولعانى، سودان سوڭ قاراۋىل داۋلەتكەلدى بايدىڭ جىلقىسىن باققانى، سونان سوڭ «عايىپتى بولجايتىن اۋليە»، «سيقىرلى وقۋمەن اسپاننان پەرىنى ءتۇسىرىپ، جەردەن جىندى بۋاتىن» عۇلاما، ەمشى، يمام، بۇحاردا 30 جىل وقىعان، 12 ءپاندى تامامداعان سارعالداق قوجانىڭ قىزى ايعانىمعا ءۋالىحاننىڭ قۇدا ءتۇسۋى، ءۋالىنىڭ 1815 جىلى دۇنيەدەن وزۋى، «شۇبار ءتوس اققۋ» ايعانىمنىڭ كنياز نيكولايعا ۇناپ، ونىڭ كوكشەتاۋ دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى سايلاۋى، ورداسىن جاساقتاۋى، ايعانىمنىڭ شورمانمەن قۇدالاسۋى، شورماننىڭ «اتتارىنىڭ سيراعىنا اق جىبەك وراپ»، سىرىمبەتكە كەلۋى، ونىڭ «قاز بەن ۇيرەكتى بيدايىقتاي قىراتىن» كوكسۇڭگىنى قالاۋى، جيھانگەز سەيفساتتار سەيفۇلمالىكوۆ تاريحى، زەينەپتى ۇزاتۋ سالتاناتى، ەستەمەستىڭ ەسەنەيىنىڭ 8 قانات اق ءۇي تىگىپ، نەشەمە الۋان توسەنىش توسەپ، 6 ايعىردىڭ تەرىسىنەن تاي جۇزگەن سابا جاساپ، شىڭعىستى قوناق ەتۋى، «پىسكەن اق مارقاداي، سىمباتتى سۇلۋ»، «ادامزاتتىڭ پەرىشتەسى» ۇلپاننىڭ ساۋلەتى (الاقانداي جالپاق ۇزبەلەرى، التىن شولپىسى، جۇزىگى، سىرعاسى سىڭعىرلاپ سىڭسىعان ساۋكەلەسىنىڭ ءوزى ءبىر ءۇيىر جىلقىعا تەڭ)، ءحىح عاسىردىڭ ءسوز ۇستاعان قاناي بي، شاڭكى بي، توقسان بي، قۇرىمسى بي، ءىزباستى بي، ارعىن شوقاي بي تۇلعاسى جانە شوقاننىڭ تەنتەكتىك قىلىقتارى، العىرلىعى مەن كادەت كورپۋسىندا وقىعان جىلدارى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن اڭگىمەلەنەدى. جانە دە باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گۋستاۆ حريستيونوۆيچ گاسفورتتىڭ (1790-1874) شوقاندى وزىنە اديۋتانت ەتكەنى ءسوز بولادى.

«اققان جۇلدىز» ديلوگياسىنىڭ 2-ءشى تومىندا گ.ح.گاسفورتتىڭ ءومىرتاريحى جانە ونىڭ ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ جەر-سۋىن، اسكەري قۋات-كۇشىن، سالت-ساناسىن، ادەت-عۇرپىن قالايشا مەڭگەرۋ تاسىلدەرىن، روسسيانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا «گاننيبالدان ءبىر دە كەم بولماس قالپى بار» شوقاندى وزىنە جاردەمشى ەتۋ، تاعى دا سول ءحىح عاسىر ىشىندەگى ساياسي جاعدايلار كەمەل سيپاتتالعان.

ديلوگيادا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تۋراسىندا ف.م.دوستوەۆسكي مەن شوقاننىڭ كەڭەسۋلەرىندە جاقسى كورىنىس تاپقان. شوقاننىڭ كوزقاراسىن: «بەرگى ارمانى تۋعان ەلى – قازاقتىڭ ەلدىگىن، شارۋاسىن، مادەنيەتىن، تۇرمىسىن ەۋروپانىڭ، ورىستىڭ داراجاسىنا كوتەرۋ...». نەمەسە: «روسسيا دا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ زور وتارشىل مەملەكەتتىڭ ءبىرى عوي؟ ونىڭ دا جاۋلاپ العان جەرى مەن ەلى ۇلان-بايتاق. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق» دەپ، شىنايىلىقپەن سويلەتەدى.

ۇشقىر ويلى بالاۋسا شوقاندى «و، ادام!  ءبىرىنشى ادام!» دەپ ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ باعالاۋى دا قانداي ۇزدىك سيپاتتاما!

ديلوگيادا شوقاننىڭ تاعدىرلاستارى، مۇراتتاستارى دورجي بانزاروۆ پەن گ.ن.پوتانين جايىنداعى سىر-سۇحباتتار، سونىمەن قاتار پەبەربۋرگتە ونەر كورسەتكەن داۋلەتكەرەي مەن تاتتىمبەت كۇيشىلەر حاقىنداعى تاريحي اڭگىمەلەر، شوقان مەن ايجان اراسىنداعى عاشىقتىق سىرلار، نارعىز بەينەسى جانە ونىڭ قايعىلى-قاسىرەتتى ومىرىنەن تۋعان دايرابايدىڭ «قاپىدا وتكەن قارىنداس»، «سۋعا كەتتى-اۋ، ەركەتاي!؟» دەيتىن كۇيلەرى، كوكشەتاۋ، بۋراباي ءوڭىرىنىڭ تاريحى، قازاقتىڭ بي-شەشەندەرىنىڭ تۇلعاسى سۋرەتتەلگەن.

جالپى، ءحىح عاسىرداعى قازاق قوعامىنداعى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايلار مەن شوقان تۇلعاسى مەن ونىڭ ورتاسى جاقسى كورسەتىلگەن.

نەگىزىندە، سابەڭنىڭ «اققان جۇلدىز» ديلوگياسىندا ەتنوگرافيالىق كورىنىستەر (قىز ۇزاتۋ، زەينەپتىڭ بۇركىت ميىنا جەرىك بولۋى كيىز ءۇي قۇرىلىمىنا، اس-سۋعا، اياق-تاباققا، كيىم-كەشەككە قاتىستى)، سيرەك قولدانىلاتىن ماقال-ماتەلدەر، فرازەولوگيالىق ورالىمدار، تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى جەتكىلىكتى. ايتالىق: «ەل-سۇڭگى مۇز: اقىرىن ۇستاساڭ ءتۇسىپ كەتەدى، قاتتى ۇستاساڭ سىنىپ كەتەدى»، «قىدىر قاراشا ۇيگە قوناقتايدى»، «تىشقانعا ءجۇن بىتكەن سايىن قالتىراۋىق». مىنا ءبىر ءسوز تىركەستەرىنە وي جۇگىرتەيىك: «اقىلىنا ايعىر سالۋ» (بايقاۋ، تەكسەرۋ دەگەن ماعىنادا)، «ىستىك ۇشىنا شىعۋ» (شەگىنە شىققان ۋشىققان ءىس) «اس-سۋعا قىلاپ ايەل» (تازا، ۇقىپتى). «بالاعىنان شۋى شىققان» (سالاقتىق).

يا بولماسا: «قازا» (قامىستان قوشقار مۇيىزدەندىرە كەڭ عىپ جاساعان قورشاۋ)، «كيىك ەمشەك» ء(سۇت اتاۋى)، ء«دوڭاسار» (زەڭبىرەك)، «قالتاقباي» (استاۋ قايىقتىڭ اتى)، «ۇمە» (ساۋىن ايتۋ).

جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ تابيعات قۇبىلىستارىن اسەرلەپ سۋرەتتەۋگە دە مايتالمان. مىسالى: «كۇرەڭ بوياۋى قويۋلانا تۇسكەن كۇننىڭ ۇلكەن دوڭعالاعى جەرگە تۇگەلىمەن باتىپ تا ۇلگەردى. ەندى ونىڭ جەر استىنان بيىككە شاشىراعان ءوزى ءتۇستى ساۋلە تارماقتارى جان-جاقتان ساۋمالانىپ جينالدى دا، توتىنىڭ تاربايتقان قۇيرىق قاناتتارى سياقتانىپ، ءتۇبى ءبىر-اق ۋىس، تارامى ءبىر-اق شوق بولۋعا اينالدى...» (مۇقانوۆ س. تاڭدامالى شىعارمالار. 16 تومدىق. ت.7. الماتى، «جازۋشى»، 1975. 247-بەت).

سابەڭنىڭ ءاربىر رومانى – وقىرماندار ءۇشىن وزگەشە ءبىر تاريحي وقيعا ەدى. ءبىر عانا «جۇمباق جالاۋ» (1938) رومانىنا  ادەبيەت سۇيەر قاۋىمنان 1000-عا جۋىق حات العان. 1960 جىلداردا مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە سابەڭنىڭ شىعارماسىن ەل قالايشا جاپا-تارماعاي وقىعانىن كوزىم كوردى.

زامانا جىرشىسى، امبەباپ دارىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1964 جىلى جارىق كورگەن ء«ومىر مەكتەبىنىڭ» جالعاسى «ەسەيۋ جىلدارى» دەيتىن مەمۋارلىق تۋىندىسىندا حح عاسىرداعى قوعامدىق-الەۋمەتتىك، ساياسي جاعدايلار مەن ەل ومىرىندەگى، رۋحانيات الەمىندەگى، ساياسات مايدانىنداعى ىرگەلى، كۇردەلى قۇبىلىستار، قايشىلىعى مول كورىنىستەر جانە سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان، سامۇرىقشا سامعاعان ساڭلاق تۇلعالاردىڭ ەرەن، ەرەكشە ەلدىك-مەملەكەتتىك ىستەرىن شىنايى تازا قالپىندا اڭگىمەلەيدى. جانە ءوزىنىڭ تەلەگەي سىر-سەزىمىمەن، تاجىريبەسىمەن، كورگەن-بىلگەن، ەستىگەن، تۇيگەندەرىمەن بولىسەدى. البەتتە، قۋ زاماننىڭ قۇرىق بويلامايتىن قۋلىقتارىنا شىرمالعانى دا بار. قالاي دەسەك تە «ەسەيۋ جىلدارى» رومانى – سول ءبىر تاۋقىمەتتى ءداۋىردىڭ ايناسى. مۇندا تاريحي-مادەني، ساياسي، ادەبي ماعلۇماتتار مول.

ءسابيت مۇقانوۆ ي.ۆ.ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن، ول ءالىبي جانگەلدين مەن عابباس توعجانوۆتى بىلگەنىن، «شىعىس» باسپاسىنىڭ قازاقستاندىق ءبولىمىن ءابدىراحمان ءبايدىلدين مەڭگەرگەنىن، «ۇلتتار» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى، «تەمىرقازىق» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى ءنازىر تورەقۇلوۆ بولعانىن، نيكولايدى اتقان ف.ي.گولوششەكين ەكەندىگىن، ءوزى 1923 جىلى ورىنبور شاھارىندا «ەڭلىك-كەبەك» سپەكتاكلىندە كوبەيدىڭ رولىندە ويناعانىن، ساكەن سەيفۋلليننىڭ وزىنە «ولەڭ، تەك ادامنىڭ جان-جۇرەگىنەن سۋىرىلاتىن سىرى عانا بولۋعا ءتيىستى» دەپ اقىل بەرگەنىن، 1926 جىلى «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ سەكرەتارى، 1929 جىلى «كەڭەس اۋلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى، 1930-1931 جىلداردا ماسكەۋدە اكادەميك مارر اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن 1931-1936 جىلداردا قىزىل پروفەسسورلار ينستيتۋتىندا وقىعانىن، 1935 جىلى ماسكەۋدە «سىن بايا» رومانى جاريالانعانىن، 1936 جىلى ماسكەۋدە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى دەكاداسىنا رەسمي مۇشە رەتىندە قاتىسقانىن جانە وسى ءبىر سالتاناتتى كۇندەردە لەۆ يساەۆيچ ميرزويان پاريجدەن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان «سۇلۋشاش» رومانىن سىيلاعانىن بايان ەتەدى.

اسىرەسە، اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ۇلت تۇلعالارى تۇرار رىسقۇلوۆ، ساكەن سەيفۋللين، وراز جاندوسوۆ، نىعمەت نۇرماقوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، ابىلقايىر دوسوۆ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، جالاۋ مىڭباەۆ، سەيىتقالي مەڭدەشەۆ جايىندا ايتقاندارى تولعاندىرماي قويمايدى. س.مۇقانوۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرى – ونىڭ ساياسي كوزقاراسىن تولىق كورسەتەدى.

«موسكۆادا جاۋاپتى قىزمەتتە قازاقتان ءۇش ادام بار: ءبىرى – ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ينسترۋكتورى – ءابىلحايىر دوسوۆ، ەكىنشىسى – ۆتسيك سەكرەتارىنىڭ ءبىرى – نىعمەت نۇرماقوۆ، ءۇشىنشىسى – رسفسر حالىق كوميسسارلار سوۆەتى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى – تۇرار رىسقۇلوۆ. وسىلاردىڭ ىشىندە مەنىڭ ەڭ كوپ بىلەتىنىم دە، ەڭ جاقىن سىرلاسىم دا دوسوۆ ەدى. مەن وعان قازاقستاندا بولىپ جاتقان ۋاقيعالاردى ايتىپ، قاتەنى تۇزەۋگە ارالاسۋىن ءوتىنىپ ەم:

– ءبىزدىڭ قولدان كەلمەيتىن ءىس، – دەدى دوسوۆ.

– نەگە؟..

– ءوزارا ايتقاندا، – دەدى ول، – قازاقستاندا وسىنشا ب ۇلىنشىلىك بولۋعا باس سەبەپكەر – ءستاليننىڭ ءوزى.

– نەگە؟! – دەدىم مەن شوشىنعانداي...

– گولوششەكين ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا سەكرەتار بوپ 1925 جىلى باردى عوي. سودان  بىرەر جىل كەيىن ءستاليننىڭ اتىنا: «قازاق اۋلىنا وكتيابر رەۆوليۋتسياسى ءالى كەلگەن جوق، ونى ەندى جاساۋ كەرەك» دەگەن مازمۇندا ۇزاق حات بەرگەن. ستالين ول حاتتىڭ ۇستىنە «ماقۇلدايمىن» دەگەن رەزوليۋتسيا قوندىرعان. گولوششەكيننىڭ قازاقستاندا قازىرگى جاساپ جاتقان ب ۇلىنشلىگى – سول رەزوليۋتسيادان شىعىپ جاتقان نارسە، قازاقستاننىڭ ەرەكشە  ءب ۇلىنىپ جاتۋى دا سودان.

مەنىڭ باسىم اينالىپ كەتكەندەي بولدى. ويتكەنى، ول كەزدە مەن ستالين تاراپىنان حالىققا قاستىق بولادى دەگەن پىكىردى باسىما كەلتىرگەن ادام ەمەسپىن دە. ونىڭ ۇستىنە، 1930 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءستاليننىڭ «تابىستان باس اينالۋ» دەگەن ماقالاسىن باسپاسوزدەن وقىعام، ول ماقالانىڭ سوزدەرىنە سەنگەم... ەندى، مىنە، دوسوۆتىڭ ايتىپ وتىرعانى مىناۋ!

– مەن ساعان ەشۋاقىتتا قاستىق ويلاعان ادام ەمەسپىن، – دەدى ءابىلحايىر مەنىڭ اۋىر ويعا شومعان قالپىمدى بايقاعانداي، – دوستىقتان باسقا ەشنارسە ويلامايمىن. قازاقستاندا بولىپ جاتقان جايدى تۇزەۋ، تەك ءستاليننىڭ عانا قولىنان كەلەدى، «قۇداي» سونىڭ كوكەيىنە بىردەمە قۇيسا – قۇيدى، قۇيماسا «قازاق دەگەن ەلدىڭ سورى ءبىرجولا قايناعانى!» دەپ بىلە بەر. وزىڭە ايتارىم، – بۇل ماسەلە جايلى ەشكىمگە دە اۋزىڭدى اشا كورمە، اشام دەپ، قوساق اراسىندا بوسقا ءولىپ كەتپە!

ءسوز قىسقارىپ قالدى. دەگەنمەن، مەن اۋزىمدى اشپاي قويعان جوقپىن. ءبىراز كۇن تولعانىپ ءجۇرىپ ءبىر ساتتە نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ ۇيىنە باردىم. ول دا دوسوۆتىڭ سوزدەرىن قايتالادى... ودان ءبىراز كەيىن تۇرار رىسقۇلوۆقا باردىم.  ونىڭ ءسوزى العاشقى ەكەۋىنەن باسقاشا شىقتى.

– مەنىمشە، – دەدى ول، – قازاقستاندا بولىپ جاتقان اسىرا سىلتەۋدىڭ ناقتىلى جايىن يوسيف ۆيسساريونوۆيچ تولىق بىلمەيدى. – وعان بۇل جايدى جەتكىزۋ – قازاقستاندى بىلەتىن ادامداردىڭ مىندەتى».  (مۇقانوۆ س. تاڭدامالى شىعارمالار. ون التى تومدىق. ت.11. الماتى، 1977. 425-426 بەتتەر).

جازۋشىنىڭ الاش قايراتكەرلەرىنە ادالدىعىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. ايتالىق: «سۇلتانبەك (قوجانوۆقا سيپاتتاما. س.ن.) شىنىندا دا ادامشىلىق قاسيەتتەرى مول، ويىنشى كۇلكىشى، ازىلقوي، كەڭەسقور، ادەبيەت پەن كوركەمونەردى سۇيەتىن كىسى ەكەن» دەيدى. ال وراز جاندوسوۆ تۋرالى: «وراز قازاقشا ءسوزدى دە، ورىسشا ءسوزدى دە جۇمساق، ادەمى ايتاتىن، مىنەزى اسا سىپايى جىگىت».

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋگە قىزمەتكە اۋىسقاندا پاتەرىن ءسابيت مۇقانوۆقا بەرگەن.

سابەڭنىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك، قازاق قايراتكەرلەرى ءبىر-بىرىمەن تىلەۋقور بولعان (ساكەن مەن تۇرار، ساكەن مەن ءابدىراحمان ءبايدىلدين). ساكەن گولوششەكين باسشىلىعى تۇسىندا بىردە-ءبىر رەت باس سۇقپاعان.

قىزىلوردا. 1927 جىل. ء«بىر كۇنى سادۋاقاسوۆ مەنى قرناققا شاقىردى جانە «ۇيىمدە ڭلياس جانسۇگىروۆ بولادى دەدى» («جۇلدىز» جۋرنالى، 1960، № 6. 154-155 بەتتەر).

اقمەشىت شارىندە 1925 جىلى 16 ساۋىردە سەزد وتەدى. سوندا ۋگار جانىبەكوۆ ءسابيت مۇقانوۆقا جاسىل تۋداعى ء«لا ءيلاھا يللا-يللا»، «جاساسىن الاش اۆتونومياسى»، «الاشتىڭ ويىلداعى اتتى پولكى» دەيتىن جازۋلارى بار پلاكاتتاردى كورسەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇلى تىلەگى مەن رۋحىن تانىتاتىن تاعدىرانىقتاعىشتىق دەرەك.

«ەسەيۋ جىلدارىندا» سابەڭنىڭ ءوزى كورگەن-بىلگەن، دامدەس-تۇزداس، سىرلاس بولعان ۇلت مادەنيەتى تاريحىنداعى ونەر جۇلدىزدارىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن قۇلشىنىسپەن قىزىقتىرىپ اڭگىمەلەۋى دەر ەدىك. ولار: ۇكىلى ىبىراي، تايجان، امىرە، يسا، قاجىمۇقان، شاشۋباي، الەكساندر زاتاەۆيچ، قاليبەك قۋانىشباەۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ جانە تاعى باسقالار. اتاقتى قاجىمۇقاننىڭ ونەرى مەن ىرىمشىلدىعى حاقىنداعىسى قىزىقتى ءبىر حيكايا.

الەمدىك داڭققا يە اكادەميكتەر مارر مەن ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ، ياكۋبينسكيدىڭ، كەلتۋيالانىڭ دارىستەرىن تىڭداعان. ا.ۆ.لۋناچارسكيدىڭ (1875-1933) سەمينارلىق ساباقتارىنا 2 جىل قاتىناسقان. 1932 جىلدىڭ كۇزىندە ەكى مىڭ كىسى جينالعان لىق تولى زالدا باس بايانداماشىنىڭ جۇرەگى قىسىلىپ، سوندا قيىندىقتان قۇتقارعان ا.ۆ.لۋناچارسكي 5 مينۋتتىڭ ىشىندە ويىن جيناقتاپ، «گەتە مەن ونىڭ ءداۋىرى» دەگەن تاقىرىپتا ءۇش جارىم ساعات شابىتتانا سويلەپ، اۋديتوريانى سيقىرلاپ تامساندىرادى.

نەمەسە «قىرانشا ساڭقىلدايتىن، كۇنشە كۇركىرەيتىن، ناجاعايشا جارقىلدايتىن» ورىس اقىنى ۆ.ماياكوۆسكي وقىعىشتىعىن ۇلگى ەتەدى. جەتەسىندە جىگەرى مول، ازاماتتىق، قالامگەرلىك ۇستانىمى بەرىك، قايراتكەرلىك، كوشباسشىلىق بولمىسى بولەكشە، عۇلامالىق زەردەسى وزگەشە شاربولاتتان جارالعان ءسابيت مۇقانوۆ: «مەن يكپ-دا (ينستيتۋت كراسنوي پروفەسسۋرى. س.ن.) ساياساتتىق جانە گۋمانيتارلىق وزگە ساباقتاردى جاقسى الىپ جۇرۋمەن قاتار، كوركەم ادەبيەتتىڭ تاريحى مەن تەورياسى جانە شىعارماشىلىقپەن ەرەكشە شۇعىلداندىم. دۇنيەجۇزىلىك جانە ورىستىڭ كلاسسيكالىق كوركەم شىعارمالاردى مەنىڭ ومىردە ەڭ كوپ وقىعان شاعىم وسى يكپ-نىڭ تۇسى» دەپ اعىنان اقتارىلادى.

ۇلى دالا تاريحىنىڭ بىلگىرى سابەڭنىڭ ء«ومىر مەكتەبى» تريلوگياسىندا ءوز كوزىمەن كورگەن، وي-سانا تارازىسىندا ەكشەلگەن جەر-سۋ، ولكە شەجىرەسىنە قاتىستى «توعاناستىڭ توقسان ەكى» كولى، «بالىق ساسىعان باراق» كولى، «بەسىمنىڭ بەس سالاسى» (يمانجان جىلقىايدار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ بەسىنشى اتاسى – بەسىم)، «الاشا حان كۇمبەزى»، «جوشى حاننىڭ كۇمبەزى»، «ەدىگە مولاسى»، «كەنەسارى قورعانى»، «ساندىباي بايدىڭ كۇمبەزى» (ساندىبايدىڭ اسىنا  500 بيە، 5 مىڭ قوي سويىلعان) جايىنداعى دەرەكتەرى دە شىعارمانىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن كوركەيتۋگە قىزمەت جاسايدى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى دەيتىن شاپ-شاعىن ەستەلىك جازباسىندا:

«10. قوعامدىق سوت.

  1. قوعامدىق ايىپتاۋشى. ءسابيت.
  2. ءسابيت 21 ج. پرەسنوگوركوۆتە، ەكى ءتۇن ماعجان ولەڭدەرىن ايتىپ ەدى. ادەيى سونى ۇگىتتەۋگە شىققانداي ەدى.
  3. 18-جىل ومبىدا مۇعالىمدەر كۋرسىندا: ءسابيت عازيزانىڭ ۇيىندە... ول ۇيگە ونى ماعجان ورنالاستىرعان» دەپتى (مۇسىرەپوۆ ع. كۇندەلىك. الماتى، «انا ءتىلى»، 1997، 26-بەت).

بۇل پىكىردەن 21 جاسار ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ماعجان جۇماباەۆقا دەگەن كوزقاراسىن تانۋعا بولادى. ءارى قيعاشتاۋ، ءارى ءىلتيپاتىن. ماعجان 1918-1920 جىلداردا ومبى قالاسىندا قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىمدەر دايارلايتىن ەكى جىلدىق كۋرسىنىڭ ديرەكتورى بولعاندا سابيتكە قول ۇشىن بەرگەندىگى ايتىلعان.

كەڭەستىك جۇيە، كەڭەستىك ساياسات ۇلت زيالىلارىن جىرتقىشتىقپەن، سۇرقيالىلىقپەن قورلىق-زورلىق، ز ۇلىمدىق ارەكەتتەرىن ءورشىتىپ، ماعجانداي اسىلدى 1929 جىلى ماسكەۋدەگى بۋتىركا اباقتىسىنا قاماپ، ون جىلعا سوتتاپ، جەردىڭ ءتۇبى كارەلياعا سابىلتىپ ايداعاندا ءسابيت مۇقانوۆ 1932 جىلى «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى. ۇلتشىلدىق، بايشىلدىق ءداۋىرى. ءى ءبولىم» دەيتىن كىتاپ جازىپ، ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءومىرى، اتا-تەك شەجىرەسى، ونەرگە ۇمتىلۋ جولى، وتارشىلدىق ساياساتقا قارسىلىعى، ۇلتشىلدىق، تۇرىكشىلدىك سارىندارى، قىزىلجارداعى، تاشكەنتتەگى، ماسكەۋدەگى قىزمەتى، سونىمەن قاتار كەسەك-كەسەك كەرەمەت شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر الىنىپ، ساياسي-قوعامدىق، كوركەمدىك، الەۋمەتتىك تۇرعىدان سارالانادى. سونداي-اق، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كەڭەستىك يدەولوگيا تۇرعىسىنان ونىڭ تەگەۋىرىندى ۋىسىنان شىعا الماي، قايشىلىقتى تەرىس پىكىرلەر دە وربىتەدى. قالاي بولعان كۇندە دە ماعجان تاس قاماۋدا بولعانمەن، ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى جونىندە اڭگىمەلەۋ – وجەتتىك، رۋحاني ەرلىك.

س.مۇقانوۆ ماعجاننىڭ تەك-توركىنىن دە جىتىلىكپەن، جەتەلىلىكپەن تۇسىندىرەدى. شەجىرەلىك كەستەسى بىلاي: ماعجاننىڭ اكەسى بەكەن (1867 جىلى تۋعان)، بەكەننىڭ اكەسى جۇماباي قاجى (1827-1899)، مۇنىڭ اكەسى شوناي، ونىڭ اكەسى وتەگەن، ونىڭ اكەسى وتەمىس – ارعىن ىشىندەگى اتىعايدىڭ ءبىر بۇتاعى. بەكەن «ەلدىڭ قابىرعالى اقساقالى» اتانعان. 1906-1911 جىلداردا بي، 1911-1914 جىلداردا بولىس بولعان. سال-سەرىلىكتى دە قۋعان.

ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اڭگىمەلەۋىنشە، ماعجان 8 جاسىندا كارىم دەيتىن اۋىل مولداسىنان، قىزىلجار مەدرەسەسىندە يمام، ۇيىمداستىرۋشى مۇحامەتجان بەگەشەۆتەن، قاجى اقيا اقانوۆتان (بۇ كىسى ءۇش جىل ءدارىس وقىعان، ارابشا ۇيرەتكەن)، توقەتەرى، 1910 جىلعا شەيىن مەدرەسەدە ءبىلىم العان. مۇنان سوڭ مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنان ورىس ءتىلىن ۇيرەنگەن. مۇنان سوڭ عاليا مەدرەسەسىندە عالىمجان يبراگيموۆ ۇستازدىق ەتكەن. 1913-1916 جىلداردا ومبىدا مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعاندىعى جونىندە جانە «جاس ازامات»، «الاشوردا»، «سارىارقا» گازەتتەرى مەن «اباي» جۋرنالىنا قاتىناسقانىن كەلتىرگەن. «بالاپان» قولجازبا جۋرنالى مەن «بوستاندىق تۋى» گازەتىنە رەداكتور بولعانىن بايان ەتەدى. 1912 جىلى قازاندا باسىلعان «شولپان» اتتى ولەڭدەر جيناعىنا سيپاتتاما بەرەدى. ول:

  1. جۇرتتىڭ قامىن كوپ ويلا،

ۋايىم، قايعى جەپ ويلا.

ارتتا قالعان سورلى جۇرت،

العا باسسىن دەپ ويلا!

  1. كىدىرمە، اياڭداما كوككە ۇمتىل،

الام دەپ كوكتەن جۇلدىز قولىڭ سەرمە.

جاسىنان وقۋ وقىپ، ونەر قۋعان،

جان جەتپەس كوڭىلى جۇيرىك كەمەڭگەرگە.

دەيتىن جاس ماعجاننىڭ بالاۋسا بالعىن قاسيەتتەرگە تولى شۋماقتارىن مىسالعا كەلتىرەدى، وسىنداي كوركەمدىك كۋالىكتەردى ورتاعا جايىپ سالادى.

س. مۇقانوۆ ماعجاننىڭ تىرناقالدى «شولپانى» حاقىندا «اقىننىڭ الداعى ءومىرىنىڭ ەلەسى بار شىعارما»، ول «راس، سوڭعى كەزدە ءتۇر جاعىنان كۇشتى ادام بولدى» دەپ جازادى.

س.مۇقانوۆ ماعجاننىڭ «ەسىمدە... تەك تاڭ اتسىن؟» دەيتىن ولەڭىندە «قازاقتىڭ جاۋىنگەر زامانى سۋرەتتەلەدى دە، وتارشىل ۇكىمەتكە باعىنعانىن سويلەيدى» دەيدى. دۇرىس پىكىر. بۇعان ابدەن لايىق قۋاتتى ويلارعا، كوركەم سۋرەتتەرگە باي جاقۇت مىسالداردى تۇيدەك-تۇيدەگىمەن كەلىستى كەلتىرەدى.

ول ماعجان تۇرىكشىلدىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا وي كوزىمەن ءۇڭىلىپ، «عاليا مەدرەسەسىندە» جانە «قازاق» گازەتىن تياناقتى، مۇقيات وقىعاندىعىنان دارىعان قاسيەت دەپ تانيدى.

نەگىزىندە، ءسابيت مۇقانوۆ ليريكالىق پوەزيا تاريحىنداعى تۇتاس ءبىر ءداۋىر ەسەپتى كەۋدەسى كەنىش ماعجان جۇماباەۆتىڭ كوركەمدىگى، سىرشىلدىعى، ويشىلدىعى ءبىر-بىرىمەن شەبەرلىكپەن قيۋلاسقان، سيمۆوليكالىق اسسوتسياتسيالارعا كەمەل «مەن جاستارعا سەنەمىن»، «جاۋىنگەر جىرى»، «جارىما»، «جان»، «بوستاندىق»، «تۇركىستان»، «وت»، «اقساق تەمىر ءسوزى»، «قويلىبايدىڭ قوبىزى»، «وقجەتپەستىڭ قياسىندا»، «وتىرىك ەرتەك»، «زار»، «قىسقى جولدا»، «ايدا اتىڭدى سارسەنباي»، «وي»، «جان ءسوزى»، «پايعامبار»، «كۇنشىعىس» جانە ت.س.س. ولەڭ-جىرلارى قۇيىن زاماننىڭ قايشىلىقتارى نەگىزىندە تەكسەرىلسە دە، ەل جۇرەگىن ەلجىرەتكەن مىڭ سىرلى ماتىندەرىن كەلتىرگەنى دە زيالىلىق، بۇيرەگىن بۇرعاندىق.

سونىمەن بىرگە «شولپان» جۋرنالىنىڭ 1923 جىلعى № 4-8 ساندارىندا جاريالانعان «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسى مەن بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى شىعارمالارى دا تيىسىنشە وي-پىكىر قازىعىنا اينالادى.

قورىتا ايتقاندا، قازاق ادەبيەتى كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1931 جىلدىڭ وزىندە ماعجان جۇماباەۆتىڭ سۋرەتكەرلىك ونەگەسى، كوركەمدىك دۇنيەتانىمى جايىندا مىنا ءبىر تۇجىرىمدارىنىڭ ءوزى سونشالىقتى ورەلى دە ومىرشەڭ:

  1. «اقىندىق جاعىنا كەلگەندە ماعجان، ارينە، قازاقتىڭ كۇشتى اقىندارىنان سانالادى. قازاقتىڭ ءتىلىن بايىتۋ رەتىندە، ادەبيەتىنە جاڭا تۇرلەر ەنگىزۋ رەتىندە ماعجاننىڭ ەڭبەگى كوپ. ابايدان كەيىن ءتىل ونەگەسىنە ماعجاننان اسقان اقىن قازاقتا جوق».
  2. «اباي قازاق ادەبيەتىنە ەۋروپا تۇرلەرىن شەتپۇشپاقتاپ كىرگىزسە، ماعجان دەندەپ كىرگىزدى. ەۋروپانىڭ ادەبيەت تۇرلەرىمەن قازاق وقۋشىلارى ماعجان ارقىلى تولىق تانىستى».
  3. «...ماعجان ولەڭدەرىندە سىرشىلدىق (ليريكا) جاعى كۇشتى كەلەدى. ماعجاننىڭ ولەڭىن وقىپ وتىرعاندا، ونىڭ سول ولەڭدى جازىپ وتىرعان ۋاقىتتاعى جان-جۇيەسىنىڭ قۇبىلىسى (دۋشەۆنوە پەرەجيۆانيە)، ىشكى سەزىمىنىڭ تولقىنى كورىنىپ وتىرادى. ماعجان ولەڭىنەن قۇر عانا ۇيلەسكەن سوزدەردى كورمەيمىن، اقىننىڭ ىشىندەگىسىن ايگىلەيتىن ايناسىن كورەسىڭ. سىرشىلدىق جاعىنان ماعجان كوپ اقىنعا بايگە بەرمەيدى».
  4. «...ماعجان قازاقتىڭ ءىرى اقىندارىنان سانالادى دەدىك. ماعجاننىڭ ادەبيەت مايدانىنداعى ىستەرىن تۇگەل جازۋ ءۇشىن ءوز الدىنا ءبىر ۇلكەن كىتاپ كەرەك. ءبىزدىڭ ماقسات ماعجاندى تۇگىن تاستاماي سىناۋ ەمەس، ونىڭ ادەبيەت تاريحىندا الاتىن ورنىنىڭ مولشەرىن كورسەتۋ».

«اداسقاندار» رومانىندا كەيىپكەردىڭ اۋزىنا «كوركەمدىك ماعجان ولەڭىندە عانا!» دەگەن سويلەمنىڭ ءوزى ءبىراز سىردى اڭعارتادى.

ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە، 1988 جىلى ۇلى اقىننىڭ مۇراسى اقتالعاندا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ وسى ەڭبەگىندەگى ومىرباياندىق دەرەكتەرگە سۇيەنگەنى راس ەدى. ايتپاقشى، 1995 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءسابيت مۇقانوۆ مۋزەيىندە وسى ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە «اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ – ادەبيەت تاريحشىسى ءھام سىنشىسى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعانىم بار. بۇل ساباققا ماريام مۇقان كەلىنى، سافۋان شايمەردەنوۆ، تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى قاتىسىپ، ءسوز سويلەگەن-ءدى.

حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت، مادەنيەت تاريحى مەن ۇلت زيالىلارىنىڭ ءومىرىن، ساياسي-قوعامدىق كوزقاراسىن جەتىك تولىق، جان-جاقتى زەردەلەگەن تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى الاتاۋدىڭ ءۇش سەڭگىرىندەي ءسابيت – ماعجان – ساكەن بايلانىستارىن تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتارعا جۇگىنە وتىرىپ، ماعجان جۇماباەۆتىڭ 1937 جىلدىڭ 20 اقپانىندا ءسابيت مۇقانوۆقا حات جازعانى، الماتىعا دەرەۋ 25 ناۋرىزدا كوشىپ كەلگەندە جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءى الماتى ۆوكزالىنان كۇتىپ العانى، ماعجان ساكەنگە سالەم بەرەمىن دەگەندە، ساكەننىڭ شاڭىراعىندا ەكەۋىنىڭ شۇرقىراسىپ تابىسقانى، ەرتەڭىندە ءسابيتتىڭ ۇيىنە قوناق بولعانى ايتىلعان. وسىلاردىڭ ءوزى-اق قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ەندى شىققان، زامانا بۇرقاسىنىنا، تالقىسىنا تاپ بولعان ۇلت سەركەلەرىنىڭ، ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ازاماتتىق اسقاق تۇلعاسىن تانىتادى.

اڭگىمەشىل سابەڭ: «شىنىندا دا مەندە حات دەگەنىڭ ءبىر ماشينا. قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ، اكادەميككە دەيىن جازىسقان حاتتارىمدى ءبىرىن قالدىرماي ساقتاي بەرىپپىن. ارقايسىسىنىڭ تاريحى ءبىر-ءبىر رومان. بىلتىر ارحيۆكە وتكىزىپ ەدىم، سوندا سۇرىپتاپ شىعارعاندا ۇزىن-ىرعاسى 141 بۋما ەتىپ تۇپتەپ قويىپتى» دەگەن قازاق راديوسىنىڭ ءجۋرناليسى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا. مەن دە ۇلى سۋرەتكەردىڭ وسى ءبىر لەبىزىن ءوز اۋزىنان دا ەستىگەنىم بار-دى.

 «مۇقانوۆتىڭ حاتحاناسى – پيسموتەكا مۋكانوۆا» دەيتىن كىتاپتا (2018) جازۋشىنىڭ 1924-1973 جىلدار ىشىندە جولداعان ءارى العان 309 حاتى جيناقتالعان. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر قارالىق. وسىناۋ ەپيستوليارلىق مۇرانىڭ داۋىرنامالىق، شەجىرەلىك، زەرتحانالىق، ادەبي-شىعارماشىلىق، قوعامدىق-ساياسي سيپاتتارى ولشەۋسىز. حح عاسىردىڭ ايگىلى تۇلعالارىمەن، جاقسى-جايساڭدارىمەن سىر بولىسكەن، پىكىرلەسكەن، تاريحقا، مادەنيەتكە، حالىق، ەل، مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى وي-تۇجىرىمدارىن شىنايى شىنشىلدىقپەن جەتكىزگەن. كىمدەرگە دەيسىز عوي، اتاپ ايتقاندا ولار: م.شولوحوۆ، ا.فادەەۆ، ل.سوبولەۆ، ن.تيحونوۆ، ا.حراپچەنكو، ن.باجان، ا.تولستوي، ت.گۋنيۆەردزە، يساك دجۋستو، ف.ساۋكۋپ، ە.سينكلەرۋ، گ.سەرەبرياكوۆا، ز.فۋرتسەۆا، ك.سيمونوۆ، تسەيلوندىق تحەجا گۋنيۆەردەنە جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى ي.ستالين، ن.س.حرۋششەۆ، ج.شاياحمەتوۆ، د.ا.قوناەۆ ت.س.س.

ول ءسايفي قۇداشقا جازعان حاتىندا (1966 جىل، 1 تامىز) وزبەك شايىرى عافۋر عۇلامنىڭ جانازاسىندا جىلاعانىن، قابىرىنە كوز جاسىن توككەنىن تەبىرەنىسپەن ايتىپ، سونان سوڭ مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ايرىلۋ» ولەڭىنەن:

                   داريعا ءتىرى ايرىلماي، ءولى ايرىلسام،

                   توپىراق دۇعا قىلىپ قولدان سالسام،

                   جامىلىپ سالقىن قابىر جاتقان دوستىڭ،

                   ۇستىنە كوزدىڭ جاسى ءمولت-ءمولت تامساڭ،

                   جۇرەكتى سول ۋاقىتتا قايعى بۋىپ،

                   كەلمەسىن ەندى قايتىپ ءبىلىپ جۋىق،

                   راحات رۋحىنا تىلەپ حاقتان،

                   حوش ايتىپ كەتپەس پە ەدىم كوڭىل سۋىپ –

دەيتىن شۋماقتارىن كەلتىرەدى.

بۇل دەگەنىڭىز الاش مۇراسى مەن تۇلعاسىنا دەگەن ءىلتيپات. سونداي-اق قىزىلجارلىق اقىن ا.نۇرتازينگە جولداعان حاتىندا (1970 جىل، 31 ناۋرىز) «اققان جۇلدىز» ديلوگياسىنىڭ كەيبىر تۇستارىنا بايلانىستى ەل ورتاسىنداعى قايشىلىقتى اڭگىمەگە وراي ء(ۋالى مەن ايعانىم جايى) كەيبىرەۋلەر ماعجاننىڭ كوزقاراسىنا «نەگە تۋلاماعان» دەپ جازادى. بۇل پىكىرى دە ماعجانعا دەگەن ىزەت.

 

الاش ارداقتىسىنىڭ ءاربىر رومانى بايتاق ءبىر باي الەم. وندا زامانانىڭ قيلى-قيلى كەسەك سۋرەتتەرى، ءداۋىر داۋىسى، ءازىز حالىقتىڭ رۋحى، جانى، تاعىلىم-تاجىريبەسى، ۇلىق ءداستۇرى، فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى، «تەلەگەي تەڭز تاريحى»، مادەنيەتى، ءتىلى، ەل باسقارۋ ءتارتىبى، قوعامدىق-الەۋمەتتىك جاي كۇيى بار. ءسوز ءيىنى كەلگەندە، «بوتاكوز» رومانىنىڭ قادىر-قاسيەتى جونىندە سابەڭنىڭ مىنا ماعىنالى اڭگىمەسىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

اقتوبە وبلىسىنان ءبىر قاريا ءارى جالىندى، ءارى جالىنىشتى مازمۇندى حات جازعانىن، وندا ەركە، تەنتەك، كەنجە ۇلىنىڭ اقتوبە قالاسىندا تراكتورشىلار كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە ءبىر يناباتتى، ادەپتى ءبىر قىزبەن ۋاعدالاسىپ، سونان سوڭ، ول بويجەتكەن ءۇيىنىڭ ۇلى دا، قىزى دا ءوزى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، اكەسىنىڭ رۇقساتىن الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، شارت قويعانىن، ءسويتىپ، بالاسىنا قىز ايتتىرۋ ءۇشىن 5-6 ماشينامەن ءۇيىلىپ-توگىلىپ بارعانىن، 3-4 كۇن سالتاناتتى توي بولعانىن، سوڭىندا قىز اكەسى ەجەلدەن كيىتتى كۇيەۋ بالانىڭ اكەسى كيگىزۋشى ەدى. «ەندى مەنەن الىڭدار: انە ارۋانا، اناۋ سۋ توگىلمەس جورعا، مىناۋ تۇرىكپەن كىلەم، مىنەكي تەمىر تۇلپار» دەيدى. بىراق قۇدا كوڭىلىڭە رازىمىن، المايمىن، راحمەت. ەندى وزدەرىڭ كەلىپ، جول-جورالعى، تارتۋ-تارالعىلارىڭدى الىپ كەتىڭدەر» دەيدى. سونان قىز جاعىنان قۇندىزداي شۇباپ، قۇدالار كەلىپ، كەرەمەت ۇلان-اسىر 4-5 كۇن توي جاساپ، مارە-سارە بولىپ، اقىرىندا بەلگى بولسىن دەپ ولارعا ات، تۇيە، كىلەم سىيلايدى. قىز اكەسى ازار دا بەزەر بولىپ: «كەرەك ەمەس، كەرەگەدە كىتاپ ءىلۋلى تۇر  ەكەن. سول مەنىڭ تابا الماي جۇرگەن كىتابىم، سونى بەر» دەيدى.

         ۇلدىڭ اكەسى: «جوق. بەرە المايمىن. بۇل مەنىڭ تىرلىگىمدەگى قىزىعىم، ەرمەگىم»، – دەيدى.

         وندا دەيدى قىزدىڭ اكەسى «كىتاپقا  تاتىمايدى ەكەنمىن، مەن قىزىما باتا بەرمەيمىن، ءوز ەرىكتەرى ءبىلسىن»-دەپ، ءبىرجولا قاسارىسىپ كونبەيدى. سويتسە داعدارعان، تۇيىققا تىرەلگەن قارتتىڭ ءسابيت مۇقانوۆقا «بوتاگوزىڭدى» تاۋىپ بەر دەپ جازعان حاتى ەكەن. قايران سابەڭ ايتادى: «الماتىنىڭ ماگازيندەرىنە شاپقىلاپ، بولماعان سوڭ وزىمە تانىس، سارقاند اۋدانىنىڭ ءبىر سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورىنا بۇيىمتايىمدى ايتىپ، حات جازىپ، ايتەۋىر، 20 داناسىن الدىردىم»، «زاكازنوي باندەرولمەن» ەكى اقساقالعا ون-وننان تەڭ ءبولىپ: «الجىماڭدار، شاتاق شىعارماڭدار» دەپ اقىل ايتىپ، حات جازدىم. جارتى ايدان سوڭ «تويعا كەلىڭىز دەگەن تەلەگرامما الدىم» دەيدى سابەڭ. وسىعان شاتتانعان، «بوتاگوز» رومانىنا قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان ۇلت قايراتكەرى داڭقتى ءسابيت مۇقانوۆ حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا قالىڭ مال ورنىنا كوركەم ادەبيەتكە قۇمارلىق، اسىرەسە بۇل ءبىر عاجاپ وقيعا حالقىمىزدىڭ مادەني تىلەگى مەن دارەجەسىنىڭ بيىكتەپ وسكەندىگىنىڭ كەپىلى ەكەندىگىنە شاتتانادى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «40-شى جىلى «بوتاگوزدى» وقىدىم، ادەبيەتشى بولۋعا، كوزقاراسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى رومان ۇلكەن ىقپال ەتتى» دەيدى.

رۋحانيات تاريحىنداعى ورەن تۇلعا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى – دانالىقتىڭ، ىزگىلىكتىڭ، قايراتكەرلىكتىڭ، عۇلامالىقتىڭ جولى. «سابەڭ – ناعىز قاھارمان تۇلعا!» ء(ابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ).

سەرىك نەگيموۆ،

   قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

   فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

   پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار