ماسەلەن, مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاندىق سوت ساراپتاماسى تاريحىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى نەمەسە باسى دەپ 1939-1948 جىلدارداعى كەزەڭدى ساناۋعا بولادى, ويتكەنى سوت-ساراپتاما قىزمەتى 1939 جىلى وقۋ بولىمشەسى رەتىندە قۇرىلعان, بىراق تەرگەۋ جانە سوت ورگاندارى ءۇشىن كريميناليستيكالىق ساراپتامالاردى ورىنداعان الماتى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ كريميناليستيكالىق زەرتحاناسىنان شىققان ساراپتاما ورتالىعىنىڭ فورماسىن الادى. 1948 جىلى وسى زەرتحاناعا قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە التاي ولكەسىنىڭ تەرگەۋ ورگاندارى مەن سوتى ءۇشىن ساراپتاما جۇرگىزۋ جۇكتەلگەن.
1951-1966 جىلدار ارالىعى قازاقستاندىق سوت ساراپتاماسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. 1951 جىلعى ماڭىزدى وقيعا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ زاڭ كوميسسياسى جانىنداعى الماتى عىلىمي-زەرتتەۋ كريميناليستيكالىق زەرتحاناسىن قۇرۋ بولدى. سول جىلى ي.ۆ.ءستاليننىڭ قول قويۋىمەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ كسرو وداعىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا مەملەكەتتىك سوت-مەديتسينالىق قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلىسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت مەديتسيناسى ورتالىعى قۇرىلدى. كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 1951 جىلعى 14 ماۋسىمداعى № 643 جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 1951 جىلعى 23 شىلدەدەگى № 667 بۇيرىقتارىن ورىنداۋ ءۇشىن قازكسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنداعى جانە وبلىستاردىڭ قالالارى, اۋىلدىق جانە قالالىق اۋداندارىنا قىزمەت كورسەتەتىن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمدەرى جانىنان سوت-مەديتسينالىق ساراپتامانىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋروسى قۇرىلدى. وسىلايشا, قازىرگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىسكە سايكەس قازاقستاندا 15 وبلىستىق سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما بيۋروسى جۇمىس ىستەي باستادى. 1955 جىلى ءبىرىنشى فيزيكا-تەحنيكالىق ءبولىم ۇيىمداستىرىلدى. التى جىلدان كەيىن, 1957 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ زاڭ كوميسسياسى جانىنداعى الماتى عىلىمي-زەرتتەۋ كريميناليستيكالىق زەرتحاناسى قازاق كسر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ الماتى سوت ساراپتاماسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. بارلىق كسرو-دا اتالعان سس عزي سول ۋاقىتقا دەيىن ءۇشىنشى سوت ساراپتاما ينستيتۋتى بولدى. الماتى سوت ساراپتاماسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ قازاقستاندا سوت ساراپتاماسىنىڭ عىلىمي باعىتىن دامىتۋدىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. 1959 جىلى رەسپۋبليكادا 5 سوت-مەديتسينالىق زەرتحانا, 3 سوت-بيولوگيالىق جانە 1 فيزيكا-حيميالىق بولىمشە بولدى.
الماتى سس عزي عىلىمي جانە پراكتيكالىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرى, سوت ساراپتاماسىنىڭ نەگىزدەرىن ازىرلەۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1966 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىمەن قىزمەتكەرلەرى بۇكىل رەسپۋبليكانىڭ سوتتارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرىنە قاجەتتىلىكتى ىسكە اسىرعان الماتى سس عزي قازاق سوت ساراپتامالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلۋىنا زاڭدى تۇردە سەپ بولدى. ينستيتۋت ديرەكتورى بولىپ پروفەسسور ۆ.ا.حۆان تاعايىندالدى (1966-1989 ج.ج.), كەيىن ينستيتۋتتى پروفەسسور ا.ف.اۋباكىروۆ باسقاردى (1989-1997 ج. ج.). اتالعان كەزەڭنىڭ ءار جىلدارى قازاقستاننىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا (قىزىلوردا ق., گۋرەۆ ق.) سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما بيۋروسى جانىنان زەرتحانالىق بولىمشەلەر ۇيىمداستىرىلدى.
1966 جىلدان 1978 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قازكسر سوت-ساراپتاما قىزمەتىندە بىرقاتار وزگەرىستەر ورىن الىپ, ونىڭ نورماتيۆتىك جانە ۇيىمدىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ەلەۋلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. 1967 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا رەسپۋبليكادا 102 نەگىزگى قىزمەتكەر مەن 89 قوسىمشا جۇمىسكەردى قۇرايتىن 200,5 بىرلىك دارىگەرلىك قىزمەت بولدى. كسرو-داعى سوت-مەديتسينالىق جۇمىسىنا جالپى ادىستەمەلىك باسشىلىق جاساۋدى سوت مەديتسيناسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇزەگە اسىردى. وسى كەزەڭدە سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىن ۇيىمداستىرۋعا, نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان بىرقاتار ۇكىمەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار جارىق كوردى, سەزدەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. قازكسر سوت-مەديتسينالىق قىزمەتىنىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭى 60-شى جىلداردىڭ سوڭىندا باستالىپ, 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتتى.
1973 جىلى قازاق سس عزي-ءدىڭ بىرنەشە وبلىستىق بولىمدەرى قۇرىلدى. ينستيتۋتتا بەلگىلى ماماندار: س.ف.بىچكوۆا, ە.د.بوگودۋحوۆا, A.M.اگۋشەۆيچ, گ.ا.موزگوۆىح, ل.ن.موروز, ل.ت.كالينوۆسكايا, ا.س.كاليموۆا, ك.ن.شاكىروۆ جانە ت. ب. جۇمىس ىستەدى
1978 جىلى ينستيتۋتتا ساراپتامالىق-الدىن الۋ جۇمىسىنىڭ باعىتى دامىپ, قازاق سس عزي قۇرىلىمى وزگەرتىلدى. الماتى قالاسىندا ورنالاسقان جانە 6 بولىمنەن تۇراتىن ورتالىق اپپاراتتان باسقا, 1980 جىلى 10 وبلىستىق بولىمشە قۇرىلدى. وسى كەزەڭنىڭ ەلەۋلى وقيعاسى قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 1981 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى № 29/15 شەشىمى نەگىزىندە جاسالعان جانە الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنداعى سوت-مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ جانە تاربيە جۇمىسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن رەسپۋبليكالىق جانە الماتى وبلىستىق بيۋروسى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىنىڭ بىرلەستىگى بولدى.
قازاقستاندىق سوت ساراپتاماسىنىڭ تاريحىنداعى بولەك كەزەڭ رەتىندە 1989-1997 جىلدار ارالىعىن اتاپ وتۋگە بولادى. 1989 جىلى سوت-مەديتسينالىق قىزمەت تاريحىندا تۇڭعىش رەت شىمكەنت قالاسىندا العاشقى قازاقستاندىق سوت-دارىگەرلەرىنىڭ قۇرىلتايى ءوتتى. 1989 جىل سوت ساراپتاماسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىندا اسپيرانتۋرا اشىلىپ, ودان بولەك كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان كەڭەس قۇرىلعانىمەن بەلگىلەندى. 90-شى جىلداردىڭ باسى قازاق سس عزي عىلىمي باعىتىنىڭ كۇشەيۋىمەن سيپاتتالدى. ينستيتۋت قىزمەتىنە بىرنەشە رەت كسرو ادىلەت مينيسترلىگىنەن دە, وداقتىڭ وزگە ساراپتامالىق مەكەمەلەردەن دە جوعارى باعا بەرىلگەن بولاتىن. قازاق سس عزي وڭ تاجىريبەسى كسرو ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت-ساراپتاما مەكەمەلەرى جۇيەسىندە تاراتىلدى. 1989-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاق سس عزي مامانداندىرىلعان كەڭەسىندە 12 ادام ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ شىقتى, ولاردىڭ قاتارىندا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جانە رەسپۋبليكانىڭ جوو قىزمەتكەرلەرى دە بولدى.
1997 جىل سوت-ساراپتاما قىزمەتى سالاسىنداعى بىرنەشە جارقىن وقيعامەن ەرەكشەلەندى. الدىمەن, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ بىرىڭعاي ساراپتاما جۇيەسى قۇرىلدى. ونىڭ قالىپتاسۋى سوت ساراپتاسى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ فۋنكتسياسىن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنان ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسiن ودان ءارi رەفورمالاۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى
پرەزيدەنتىنىڭ 1997 جىلعى 22 ساۋىردەگى № 3465 جارلىعىنان ءوز باستاۋىن الادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگiنiڭ سوت-مەديتسينا قىزمەتiن قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1997 جىلعى 2 شىلدەدەگى №1044 قاۋلىسىمەن سوت مەديتسيناسى ورتالىعى قۇرىلدى.
وسىلايشا, اتالعان جىلدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزى زور وقيعاسى – 1997 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت-ساراپتاما قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن, وسى سالاداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن «سوت ساراپتاماسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
2005 جىلى تالقىلاناتىن سالاداعى جاعدايدى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قر سوت-ساراپتاما جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, ماقۇلداندى.
تۇجىرىمداماعا سايكەس, 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت-ساراپتاما جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, قابىلداندى.
2006 جىلدىڭ شىلدە ايىندا بىرقاتار نەگىزگى زاڭنامالىق اكتىلەرگە (قر قك, قر قپك, قر اپك, قر اقبتك) قاجەتتىلىك پەن ۋاقىت تالابىنا ساي ەلەۋلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. مىسالى, قپك-دە تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعى مەن تەڭ قۇقىلىعى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ كەپىلدىگى پايدا بولدى, قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزۋشى ورگاننىڭ پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ باستاماسى بويىنشا ساراپتاما تاعايىنداۋى, قك-تە ساراپتاما جۇرگىزگەن ساراپشىعا قاتىستى جالا جاپقانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى نورما پايدا بولدى. بۇل رەتتە, تىكەلەي سوت-ساراپتاما قىزمەتى مەن سوت-ساراپتاما جۇيەسىنە قاتىستى رەگلامەنتتەۋدىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى اشىق قالدى, رەتتەۋ وزەكتى ەمەس بولدى.
2010 جىلدان بەرگى ارالىقتى سوت-ساراپتاما قىزمەتىنىڭ تاريحى مەن قالىپتاسۋىنىڭ جەكە كەزەڭىن قاراستىرۋعا بولادى, ول سونداي-اق سوت-ساراپتاما قىزمەتى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىندا جانە ونى قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى بىرقاتار وزگەرىستەردى بىلدىرەدى.
ماسەلەن, بۇرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولعان سوت-ناركولوگيالىق جانە سوت-پسيحياتريالىق ساراپتامالار ءوندىرىسى 2016 جىلعا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ۆەدومستۆوسىنا بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 3 اقپانداعى № 34 «سوت ساراپتاماسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلىسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت مەديتسيناسى ورتالىعى» رمقك وعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتاماسى ورتالىعى» مم قوسۋ جولىمەن قايتا ۇيىمداستىرىلدى.
وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت-ساراپتاما جۇيەسى بۇگىنگى تاڭدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتاماسى ورتالىعى»رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىمەن ۇسىنىلعان.
بىرىڭعاي ۆەدومستۆودا ساراپتامالىق فۋنكتسيالاردى بىرىكتىرۋ اكىمشىلىك پەرسونالدىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋعا, ساراپشىلار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جالپى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نەگىزدەي وتىرىپ, قارجىلىق كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋعا, ساراپشىلاردىڭ ۇلكەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق سوت-ساراپتاما قىزمەتىندەگى ىشكى قايشىلىقتاردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن سوت-ساراپتامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە جاڭعىرتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلعى 10 اقپاندا «سوت-ساراپتاما قىزمەتى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سوت-ساراپتاما قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋىنا, ۋاقىت تالابى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن رەفورمالاۋعا, سونداي-اق عىلىم مەن تەحنيكانىڭ الەمدىك دامۋىنا بايلانىستى قازاقستاندىق زاڭنامانىڭ وزگەرۋى, ونىڭ دامۋى مەن جەتىلدىرىلۋى ابدەن زاڭدى. بۇل وزگەرىستەر قوعامدىق قىزمەتتىڭ بارلىق سالالارىنا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. سوت-ساراپتاما قىزمەتىنىڭ تابيعاتى ونىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ديناميكاسىنىڭ قاجەتتىلىگىن بىلدىرەدى. وسى باپتا كەلتىرىلگەن سوت ساراپتاماسىنىڭ دامۋ تاريحىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرىنە گراداتسيا شارتتى جانە زەرتتەلەتىن سالانىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى وقيعالارىنا نەگىزدەلگەن. زاڭنامالىق رەفورمالار كاسىبي بولۋى ءتيىس, ال عىلىمي زەرتتەۋ ىسىندە تاريحي جانە سالىستىرمالى-قۇقىقتىق ادىستەردى قولدانۋ ەرەكشە ورىن الادى.
ساكەن ابدوللا,
اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
