بەيبىت مامراەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى:
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا قازاقتاردىڭ تاريحتىڭ جۇرىلمەگەن جولدارىمەن جۇرۋگە ەندى عانا مۇمكىنشىلىك العانىن جازادى. شىندىعىندا, قازاقتىڭ تاريحىن تۇگەندەيتىن ۋاقىت كەلىپ جەتتى. ۇلت تاريحى –مەملەكەت تاريحى. مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين وتكىزگەن القالى جيىن ۇلت تاريحىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلىستى وياتتى. قازىر وڭىرلەردە دە ۇلت تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى زەردەلەيتىن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلۋدا. ءبىزدىڭ وڭىردەگى وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىنا ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ەتەتىن تاريحشى-عالىمدار ەنگىزىلىپ وتىر.
ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا تاريح ءپانى جوعارى دەڭگەيدە وقىتىلادى. ستۋدەنتتەر ساپالى ءبىلىم الادى. مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى رەتىندە ءدال وسىلاي تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. بۇعان ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ تاريح پانىنەن رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وليمپيادالىق جارىستاردا ۇنەمى الدىڭعى ورىنداردى يەلەنىپ ءجۇرۋى دالەل بولا الادى. تاريحىمىزدى جاڭاشا زەردەلەۋگە قاتىستى ماسەلەنىڭ قولعا الىنۋىنان اتىراۋ وڭىرىندەگى سارايشىق سەكىلدى ارحەولوگيالىق قازبا ورىندارىنا جەتە كوڭىل بولىنەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
جەڭىسبەك مۇستافين, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– ەل تاريحى تۋرالى ايتقاندا, ارينە, وڭىرلەردىڭ گۇلدەنۋى مەن كوركەيۋى تۋرالى دەرەكتەردى اتتاپ وتە المايمىز. ورتا عاسىرلاردا ءبىزدىڭ جەرىمىز دەشتى قىپشاق دەپ اتالعان. تاريحشى-عالىم رەتىندە ءحىىى عاسىردىڭ باسىنداعى موڭعولدار شاپقىنشىلىعى بۇل ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە تۇرتكى بولدى دەپ ايتا الامىن. سوعىستى جاقتامايمىن عوي, دەگەنمەن, سول كەزەڭدە دەشتى قىپشاق دالاسىندا «التىن وردا», «اق وردا» اتتى مەملەكەتتەر پايدا بولعانى داۋسىز. بۇل مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى ءبىر جاعىنان دەشتى قىپشاقتىڭ الەمدىك بەدەلىن ارتتىرسا, ەكىنشىدەن, يسلام يدەولوگياسى ورنىعا ءتۇستى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا بەكەتتى ەلدى مەكەندەر كوركەيە ءتۇستى. سارايشىق سەكىلدى ءىرى قالالاردىڭ دامۋى كەڭ قانات جايدى. مەشىت-مەدرەسەلەر, ساۋلەتتى سارايلاردىڭ تۇرعىزىلۋىمەن قالا مادەنيەتىنىڭ سالتاناتى ارتتى.
تاريحىمىزدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىرعان تۇستا وڭىرلەردىڭ ورتا عاسىرلىق شەجىرەسىن زەرتتەۋگە تاريحشىلارىمىز جەتە كوڭىل بولگەنى ءجون. ويتكەنى, ءار ءوڭىردىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحى ءالى تولىق زەرتتەلمەي جاتىر.
سەرىك قۋانىش, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– تاريح – ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ورتاق قۇندىلىعى, وتكەنى مەن بۇگىنى. اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدا تاريحىمىزدىڭ جاڭا شەجىرەسى قالىپتاستى. كەڭەس داۋىرىنەن بەرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەگەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ اتاۋى دا, قارجىلاندىرۋ جايى دا وزگەردى. بۇگىنگى تالاپ بۇرىنعىدان وزگەرەك. ياعني جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋعا باسىم باعىت ۇستالىپ وتىر. ال قارجىلاندىرۋ وبلىس كولەمىندە جۇرگىزىلەتىندىكتەن, كورشىلەس وڭىرلەرمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردى قولعا الۋعا مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. كورشىلەس وبلىستارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ەل تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشار ەدى. سونىڭ ىشىندە اقتوبە, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىندا ءالى تەرەڭ زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇرعان تاريحي دەرەكتەر وتە كوپ. سوڭعى ءۇش جىلدا بۇل وڭىردە جۇزدەن استام تاريحي ورىندار تابىلىپ وتىر. اشىلماي, تابىلماي جاتقانى دا جەتەرلىك.
ءانيا ەرماعامبەتوۆا, ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى ەتنوگرافيا مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى:
– اتىراۋ وڭىرىندە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تىم كەنجەلەپ قالعان. سونىڭ اسەرى بولۋى كەرەك, اتىراۋ توپىراعىنداعى تاريحي جادىگەرلەر وزگە وڭىرلەردە تۇراتىن ءوز عالىمدارىمىزدىڭ عانا ەمەس, ءتىپتى, باسقا مەملەكەتتىڭ عالىمدارىنىڭ ەنشىسىندە كەتىپ قالىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ وڭىردەگى قۇرمانعازى اۋدانىندا «بەسشوقى» دەگەن تاريحي قورىمدى رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى استراحان وبلىسىنىڭ عالىمى زەرتتەدى. مىنە, ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدى زەرتتەۋگە ەنجارلىعىمىزدىڭ ناتيجەسى.
وسىنداي جايتتار تەك مەنى عانا ەمەس, ۇلت تاريحىنا جانى اشيتىن بارشانى تولعاندىرۋى ءتيىس. تاريحىمىزعا جاناشىرلىعىمىزدى تەك سوزبەن جەتكىزىپ قانا قويماي, ناقتى ىسپەن دالەلدەۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت جانىنان ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. وسى ورتالىق ارقىلى ستۋدەنتتەردىڭ ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەدىك. بىلتىر تاريح ماماندىعىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە كوپ جىلدان بەرى زەرتتەلمەي جاتقان اقتوبە-لاەتي قالاشىعىنا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل – ورتاعاسىرلىق قالاشىق. ستۋدەنتتەر ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەندە ءداندى داقىلدار سالۋعا ارنالعان قۇمىرا مەن حۋمدى, نەوليت ءداۋىرىنىڭ جەبەسىن, سونىمەن بىرگە, قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارىن تاپتى. ەندى الداعى ۋاقىتتا اقتوبە-لاەتي قالاشىعىن ارحەولوگيالىق تاجىريبە وتكىزەتىن ورتالىققا اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
مارات قاسەنوۆ, ارحەولوگ-عالىم:
– وڭىرلەردەگى وتىرىقشىلىق مادەنيەتتىڭ دامۋى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, الدىمەن اتىراۋ وبلىسىندا تەك سارايشىق قالاشىعىنىڭ وركەندەۋى عانا ايتىلادى. شىندىعىندا, بۇل وڭىردە سارايشىقتان باسقا 13 تاريحي قالانىڭ بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە حV عاسىردا سالىنعان قورعانشا قالاسى ەرەكشە نازار اۋدارادى. ويتكەنى, ءدال بۇل عاسىردا قورعانشادان وزگە بىردە-ءبىر قالا سالىنباعان. ال قالانى كىم سالعان؟ نە كىم سالدىرعان؟ ەندىگى ماسەلە –وسى ساۋالداردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ. وكىنىشكە قاراي, بۇل ساۋالعا ءازىر جاۋاپ تابىلماي كەلەدى.
گۇلفايرۋز قايىرعاليەۆا, تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى:
– ءبىز تاريحشىلاردى دايارلاۋعا دەن قويعاندا, ستۋدەنتتەرگە وتان تاريحىن باسىمىراق وقىتامىز. ءدال قازىرگى كەزدە مەكتەپتەگى تاريحتى وقىتۋ ادىستەمەسىنە باسا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەكتەپتەرگە بارىپ جۇمىس جاسايتىن تاريحشى-مۇعالىمدەردى دايىنداۋ ساپاسى جاقسارۋى ءتيىس. بۇل –بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاريحىمىزدى تەرەڭ تانۋى ءۇشىن قاجەت قادام. ءبىز وتكەن وقۋ جىلىندا ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەردى وزدەرى بارىپ جۇمىس جاسايتىن ورتاسىنا بەيىمدەۋ, بىزدە دايىندالاتىن كادرلار ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىمەن اتىراۋ قالاسىنداعى ءۇش مەكتەپپەن ءوزارا ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس تۋرالى كەلىسىمشارتقا وتىردىق. بۇدان بىلاي بازالىق مەكتەپتەردەگى تاريحتى وقىتۋ ادىستەمەسىندەگى زەرتحانالىق ساباقتاردى بارلىق مەكتەپتەردە جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
جۇمازيا جۇماباەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
– تاريحىمىزدى تۇگەندەيمىز, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا تەرەڭ سىڭىرەمىز دەگەن ماسەلە قوزعالعان تۇستا, قازاق تاريحى, ورتا عاسىر تاريحى تەك ورىس بوداندىعىنا كىرگەننەن باستاپ قانا زەرتتەلگەنىنە, ال وعان دەيىنگى تاريحى مۇلدە زەرتتەلمەگەنىنە كوز جەتكىزدىم. قازىرگى قازاقستان تاريحىنىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىر كەزەڭى ماڭىزدى پروبلەماعا اينالماس ءۇشىن تەرەڭىرەك زەرتەلە ءتۇسۋى قاجەت.
ارينە, تاريحتى تەرەڭدەتە زەرتتەۋ, جازىپ شىعۋ وپ-وڭاي اتقارىلار شارۋا ەمەس. تاريحتى زەردەلەۋ ءۇشىن دەرەكتەردى جەتە زەرتتەۋ قاجەت. دەرەكسىز تاريح جازىلمايدى. تاريحي شىندىقتىڭ ءوزى دەرەكتەرمەن دايەكتەلەدى. سول سەبەپتەن, ۇلت تاريحىنىڭ جاڭاشا شەجىرەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن الدىمەن دەرەكتەردى, سونان سوڭ وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭبەگىن زەردەلەپ الۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, اڭىز-اڭگىمەلەردى سول كۇيىندە كورسەتە المايمىز. ونى تاريح عىلىمىندا بار عىلىمي ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى, ءارتۇرلى لينگۆيستيكالىق باعىت, توتالدىق تاريح, ميكروتاريح, ارحەولوگيالىق دەرەكتەرمەن, سونىمەن بىرگە, وتاندىق, شەتەلدىك عالىمداردىڭ ايتقان پىكىرلەرىمەن كەلتىرە وتىرىپ جازۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ارينە, ۇلكەن دايىندىقتى تالاپ ەتەدى.
جازىپ العان
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
