تاريح • 01 ءساۋىر، 2020

قازاق گەولوگياسىنىڭ عۇلاماسى

140 رەتكورسەتىلدى

قازاق سسر-نىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە العا شىققان تىنىمسىز ەڭبەگى، اققان جۇلدىزداي جارق ەتكەن ءومىرى مەن عىلىمدا قالدىرعان ىزىمەن سىيلى – اكادەميك قانىش ساتباەۆ 2020 جىلى 12 ساۋىردە 121 جاسقا تولادى. قازاقتىڭ تۇڭعىش ينجەنەر-گەولوگى، عىلىم دوكتورى، اكادەميك جانە قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرىپ، ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولعان ق.ي. ساتباەۆ – ءومىردىڭ «تار  جول، تايعاق كەشۋىن» ءوز باسىنان وتكىزىپ، از دا بولسا ونىڭ زەينەتتى كۇندەرىن دە كورگەن عۇلاما.

قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىن قۇرۋدا ق.ي. ساتباەۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءوزىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى گەولوگ بولعانىمەن، قازاقستاننىڭ جەراستى بايلىعىن يگەرۋدە بۇل ينستيتۋتتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە بولاتىندىعىن باسقالاردان ەرتەرەك سەزگەن وقىمىستى. حح-عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە بولاشاعى جوق دەپ كەلگەن جەزقازعان – ۇلىتاۋ ءوڭىرى قازىر وتانىمىزدىڭ اسا ءىرى كەنشوعىرلارىنىڭ بىرىنە اينالدى جانە ول تەك مىسپەن عانا ەمەس، مۇناي، اسبەست، ءمارمار، اكتاس، التىن، كۇمىس، كومىر، تەمىر، قورعاسىن، ءمولدىر (حرۋستال)، جانە ت.ب. جەر قىرتىسىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارىمەن ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ بايلىعىنا ۇلەسىن قوسۋدا. بۇل ىستە دە الاشتىڭ الىپ تۇلعاسى ق.ي. ساتباەۆتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.

اڭگىمە، ءتىپتى، قوسىمشا قارجى جۇمسالىپ، توقتاپ قالعان بارلاۋ جۇمىستارىن ءارى قاراي جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋىندا عانا ەمەس، وسى كەنشىلەردىڭ كەن قۇرىلىمىنىڭ گەولوگيالىق-تەكتىك كونتسەپتسياسىن جاساپ، ونى جەرگىلىكتى گەولوگتاردىڭ باستى باعىتى رەتىندە قولىنا بەرۋىندە. بۇل تەوريا كەننىڭ رۋداداعى تارالۋى، ورنالاسۋى، جيىلىگى، از-كوبىن انىقتايتىن فاكتورلارعا سۇيەنىپ، بارلاۋ كەزىندە بۇلجىتپاي باقىلاۋمەن تولىقتىرىلاتىن بولجام ارقىلى دا انىقتالاتىن. وسى تۇجىرىم قازىرگى زاماندا دا، بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى گەولوگ-بارلاۋشىلاردىڭ دا باستى قۇرالىنا اينالىپ وتىر.

جەردىڭ جەتى قابات استىندا وزدىگىنەن جۇرەتىن ءار ءتۇرلى تەحنيكانىڭ كەندى وندىرۋدەگى جۇمىسىن تولىق مەڭگەرگەننەن كەيىن،  جەزقازعان رۋدنيگىنىڭ 55-ءشى شاحتاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اتاقتى گەولوگ ۆ.ي. شتيفانوۆپەن تالاي اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان شاحتەر ماقالا اۆتورىنىڭ ءبىرى، 1965 جىلدارى جۇمىس ورنىنا ادەيى ىزدەپ بارعان. قازاق تىلىنە، سول ءوڭىردىڭ تاريحىنا جەتىك ۆاسيلي يۆانوۆيچ بىردەن: «بۇل كابينەت ماعان قانىش يمانتاي ۇلىنان اۋىسقان، وسى ۇستەل،  وسى ورىندىق سول كىسىنىڭ تالاي جىلدار قىزمەت ىستەگەندە پايدالانعان زاتتارى. مىنا سۇگىرەتتى ول كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن ءوزىن جاساتتىرىپ، ءىلىپ قويدى»، - دەپ قابىرعاداعى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ جايدارى دا ك ۇلىمسىرەپ تۇرعان پورترەتىنە قارادى.

ول كىسى كەندى جەر بەتىندەگى وسىمدىكتەردىڭ تۇرىنەن-اق انىقتاپ، «سالىڭدار وسى جەرگە بۇرعىنى» دەيتىن. ال، بۇرعىلاۋ دەگەن وتە قىمباتقا تۇسەتىن جۇمىس، سوندىقتان دا جاۋاپكەرشىلىگى مول بولاتىن، بىراق قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ۇڭعى سال دەگەن جەرىنەن كەن تابىلماعان ەمەس، جارىقتىقتىڭ ەرەكشە قاسيەتى بار ەدى.

وتە ەلگەزەك، جايساڭ، ۇلكەندى-كىشىنىڭ ءتىلىن تاباتىن، حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جەتىك بىلەتىن. سوندىقتاندا مامىلەشىل، اڭگىمەشىل بولدى، وسى قالانىڭ باس الاڭىندا، بيىكتىگى 100 مەترگە جەتەتىن، تازا مىستان ەسكەرتكىش قويىلسا شىركىن، سوندا عانا ونىڭ الدىنداعى بورىشىمىزدى اقتاعان بولار ەدىك.

ال، مارگانەتس – ول بولەك اڭگىمە! مىستى قورىتۋدا، تانكتەرگە ساۋىت قۇيعاندا قوسپا رەتىندە قولدانىلاتىن اسا قاجەتتى مەتالل. 1942 جىلى نيكوپول مەن چياتۋرا جاۋ قولىنا ءوتىپ، ورال زاۋىتتارى سول مارگانەتسسىز قالدى عوي. ول كەندى ق. ي. ساتباەۆ ءسال ەرتەرەك، جەزدى بويىنان تاپقان، 1942 جىلى ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن، سول كەزدەگى ناركوم ي.ف. تەۆوسياننىڭ قولداۋىمەن قارجى ءبولىنىپ، 38 تاۋلىك ىشىندە 60 شاقىرىمعا تەمىر جول دا، شاحتا دا كارەر دە سالىنىپ ءبىتىپ، قازاقستان مارگانەتسىنىڭ ءبىرىنشى ەشولونىن زاۋىتتارعا جونەلتتى. ءدال وسى جىلى جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعىنىڭ شيكىزات قورىن يگەرۋگە ارنالعان مونوگرافياسىنا ءبىرىنشى دارەجەلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلىپ، عىلىمي كەڭەستە قورعاتپاي-اق، وعان گەولوگيا-مينەرالوگيا دوكتورى دارەجەسىن بەرىپ، بەكىتتى.

1944 جىلدىڭ اياعىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىندا 16 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەپ، ال 1946 جىلدىڭ 1- شىلدەسىندە قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى سالتاناتتى تۇردە اشىلىپ، ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولىپ ق.ي. ساتباەۆ سايلاندى. ءدال وسى جىلى ول كسرو عا تولىق مۇشەسى بولعان-دى.

الدىڭعى قاتارداعى اشىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاتارىندا – 1945 جىلدىڭ 28-ءشى ناۋرىزىندا قۇرىلعان تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتى بولدى. ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورلىعىنا ي.ز. لىسەنكو، ورىنباسارى رەتىندە، كادىمگى تەرموبۇرعىنى ويلاپ تاپقان ا.ۆ. بريچكين تاعايىندالدى. ءسويتىپ، بۇرىنىراق قۇرىلعان گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا ق.ي. ساتباەۆتىڭ جەكە باسقارۋىمەن تاۋ-كەن عىلىمىنىڭ نەگىزى قالانا باستادى.

سول جىلى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنان «تاۋ-كەن ىستەرى» سەكتورى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرىپ – 4 سەكتورى، 29 عىلىمي قىزمەتكەرى بار، ولاردىڭ اراسىندا 1 عىلىم دوكتورى، 7 عىلىم كانديداتى بار قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن عىلىمى تاريحىندا دەربەس ينستيتۋت ءوز جۇمىسىن قىزۋ باستاپ كەتتى. وسى ينستيتۋت قۇرىلىسىمەن رەسپۋبليكادا تاۋ-كەن كومبيناتتارىنىڭ جۇمىستارىن قارقىنداتۋعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تاپسىرىستار تۇسە باستادى.

ق.ي. ساتباەۆ تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىنىڭ وقىمىستىلارى الدىندا العىشارتتارى مىندەتتەرى رەتىندە – جەر استى جۇمىسىنىڭ ءتيىمدى پارامەترلەرىن، كەن اشۋ مەن كەن ءوندىرۋ جۇيەسىن، بۇرعىلاۋ-قوپارىلىس جۇمىستارى، اشىق جانە جەراستى جۇمىستارىندا قويتاستاردى مايدالاۋ امالدارىن جۇرگىزۋ ادىستەمەلەرىن جاساۋدى ءبىرىنشى شەشىلۋگە ءتيىستى ماسەلە ەتىپ قويدى.

از كۇشپەن مۇنداي العا قويىلعان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەسى بەلگىلى. سوندىقتان دا ىقشام ۇجىم ۇلكەن ىسكە اسقان ۇيىمشىلدىقپەن كىرىستى. ءار كەزەڭدە ق.ي. ساتباەۆتىڭ قامقورلىعى سەزىلىپ، ينستيتۋت لابوراتوريالارىن جابدىقتاۋ جۇمىستارى قاتار ءجۇرىپ جاتتى.

تاۋ-كەن ىستەرى ەڭ كۇردەلى بولىپ سانالاتىن جۇمىستار، مىسالى، جەزقازعان كەنىشىندە – كەن ءوندىرۋ جۇيەلەرىندەگى قازبالار مەن كەنتىرەكتەردىڭ ەسەپتەۋ ادىسىمەن شىعارىلعان پارامەترلەرى، لەنينوگور، زىريان، تەكەلى جانە تاعى باسقا كەن ورىندارىندا قولدانىلاتىن بلوگتى ادەيى قۇلاتۋ جۇيەسىندە، رۋدانى قوپارىلعان تاستاردىڭ استىنان ءبولىپ-ءبولىپ ءتۇسىرىپ الۋدىڭ تەورياسى مەن وسى ۇدەرىستىڭ پراكتيكاسىن ونان ءارى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جانە رۋداسى مەن تاسى وزىنەن-ءوزى ءبولىنىپ قۇلايتىن جۇيە ىسكە قوسىلىپ، پايدانى شاش ەتەكتەن كەلتىرىپ جاتتى. وسى ايتىلعان جۇيەلەر وندىرىسكە ەڭگىزىلىپ، لەنينوگور پوليمەتالل جانە زىريان قورعاسىن كومبيناتتارىندا كەن ءوندىرۋدى 4 ەسە كوبەيتتى، ەڭبەك ونىمدىلىگى 4 مارتەگە ۇلعايىپ، شىعاراتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى 2 ەسەگە ازايدى. 1949-1960 جىلدارى وسى كەنىشتەر 500 ملن رۋبلگە پايدا كەلتىردى، ال ەكى جىلدان سوڭ وسى ينستيتۋتتىڭ ءۇش عالىمى ء(ا.ش. مۋسين، ا.ن. جاقىپباەۆ، ۆ.گ. بەرەزا) باسقا دا اۆتورلارمەن بىرگە لەنيندىك سىيلىقتىڭ يەگەرلەرى اتاندى.

قانىش ساتباەۆتىڭ العا قويعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – جەر قىرتىسىنان وندىرىلەتىن شيكىزاتتاردى ءار ۋاقىتتا كەشەندى پايدالانۋدا ەدى. ءتىپتى سوعىس جىلدارىندا، شيكىزاتتى مولىراق ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن، قازاقستاندا اشىلعان بارلىق كارەرلەر ماڭايىنداعى تولىپ جاتقان، تۇلا بويىندا ساپاشارتى جەتكىلىكتى تاس ۇيىندىلەرىنەن مەتالل الۋدى جولعا قويۋدى تالاپ ەتكەن. ول ءار ۋاقىتتا دا شاحتى جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋ، ولارعا كومفورتتىق جاعداي جاساۋ، اسىرەسە، قوسىمشا جۇمىستاردى مەحانيكالاندىرۋ، اۆتوماتتاندىرۋ، شاحتىداعى ەڭ قيىن جۇمىس تۇرلەرى – بۇرعىلاۋ، كەن تيەۋ، ونى جەر بەتىنە كوتەرۋ، جەراستى سۋىمەن كۇرەسۋ ىستەرىن تۇگەلىمەن تەحنيكاعا جۇكتەۋدى وسى سالاداعى وقىمىستىلار مەن ينجەنەرلەرگە ماقسات-باعدار ەتىپ قويدى.

1949-1950 جىلدارى ينستيتۋتتا جەزقازعان كەنىشىندەگى وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكانى قولدانۋدىڭ ءبىرىنشى جوبالارى جاسالا باستادى. وسى جىلدارى 2 بۇرعىلاۋ قوندىرماسى (سبك-4) تاجىريبە جۇمىستارىن باستاپ-اق كەتتى. ارينە، كەشە عانا بۇرعىشىنىڭ قولىمەن كوتەرىپ جۇمىس اتقاراتىن پەرفوراتوردان كەيىن – بۇل جاڭالىقتىڭ قيىنى دا، ارتىقشىلىعى دا قاتار بولدى. جۇمىسشىلاردى قايتا دايىنداۋ، جوعارى قىسىمدى كومپرەسسورلار، سۋدىڭ كوپ مولشەرى كەرەكتىگىن ايتپاعاندا، جاڭادان قوسىلعان – دارىلداعان شۋمەن، گازبەن كۇرەسۋ، وسىنشاما تەحنيكا جۇرەتىن شترەكتەردى كەڭەيتىپ قازۋ، ولاردى جەر استىنا ءتۇسىرۋ، شىعارۋ، قوسالقى بولشەكتەر ت.س.س. تولىپ جاتقان ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك بولدى.

1955 جىلى جەزقازعان كومبيناتىنىڭ ينجەنەرلەرىمەن بىرىگىپ 51 شاحتادا ە-1003 ءتيپتى ەكسكاۆاتوردىڭ جۇمىس ورگاندارىن شاحتاعا تۇسەتىندەي ىقشامداپ، كەندى ۆوك-3510 ۆاگونشاسىمەن تاسۋدى ۇيىمداستىردى. 1958 جىلدارى 51 جانە 45  شاحتالاردا وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكانى قولدانۋدى تاجىريبەدەن وتكىزۋ ۋچاسكەلەرى قۇرىلدى – بۇنى تالانتتى ينجەنەر م.ت. توقتامىسوۆ باسقاردى. ارينە بۇل ۋچاسكەنىڭ عىلىم مەن وندىرىستە اتقاراتىن ماڭىزى وتە زور بولدى – قولدانۋعا بولا ما، بولماي ما دەگەن سۇراققا تولىق جاۋاپ بەرىلدى، ەكونوميكالىق تابىس شاش ەتەكتەن كەلەدى دەپ ەكونوميستەر ايتسا، كەن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى 2-3 ەسە كەميدى دەدى جوسپارلاۋشىلار. وسى شاحتاداعى تاجىريبە جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارى ق.ي. ساتباەۆقا 1960 جىلى قازاقستان ۇكىمەتىنە جەراستى جۇمىستارىندا وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكالاردى قولدانۋدى تەزدەتۋ ءۇشىن ۇسىنىس جاساۋعا، وعان قوماقتى قارجى ءبولۋ كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزۋىنە نەگىز بولدى.

ءبىرتۋار عالىمنىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسى مەن عىلىمىنا وراسان ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەر ەكەندىگى مىنا مىسالدان كورىنىپ-اق تۇر: كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، سول كەزدەگى 44 شاحتانىڭ باس ينجەنەرى د.و. ەشپانوۆ بىلاي دەيدى: «باستىعىم ت.سادۋاقاسوۆ ەكەۋمىزدى جەزقازعان كومبيناتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ كابينەتىنە شاقىرعان سوڭ،  دەرەۋ جەتسەك – ءبىر توپ ينجەنەرلەر تولىپ وتىر ەكەن، توردە – قانىش يمانتاي ۇلى، قاسىنداعى كومبينات ديرەكتورى ۆ.ۆ. گۋربا ءماجىلىستى اشىپ، ءسوز كەزەگىن ساتباەۆقا بەردى.

سىزدەر، وسى، كەندى قالايشا ءوندىرىپ كەلەسىزدەر؟ – دەگەن سۇراقپەن باستادى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. اۋەلى قايلامەن، سۇيمەنمەن، ءتىپتى كۇرەكپەن. ودان كەيىن پەرفوراتورعا كوشتىڭىزدەر، كۇرەكتى سۇيرەتپە قىرمالار اۋىستىردى، تاشكەلەر ورنىنا 2،5 توننالىق ۆاگونەتكالار كەلدى. بۇل دەگەن ارقالاپ كەلە جاتقان جۇگىڭدى اتان تۇيەگە اۋىستىرعانداي عانا! ال تاۋ-كەن عالىمدارى، ونىڭ ءبىرى – انە ورتالارىڭدا وتىر – ۋاحيت ءشارىپ ۇلى ءشارىپوۆ، تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىندا جەراستى جۇمىسىن تەحنيكالاندىرۋ لابوراتورياسىن باسقارادى، وزدىگىنەن جۇرەتىن الىپ تەحنيكالاردى شاحتاعا تۇسىرۋگە بولاتىنىن ايتادى. تاۋ-كەن ىسىندە رەۆوليۋتسيا جاسايتىن، كەن قازۋدى ونداعان ەسەگە ارتتىراتىن جاڭا تەحنيكا جاسايمىز، - دەيدى.

وسىنداي قىرۋار جۇمىستى جەزقازعاننىڭ كەلەشەگى – جاس ينجەنەرلەر باستاماي، كىم باستايدى؟ بۇگىنگى بارعا ءماز بولماي، كەلەشەكتى قيالداۋ جاستاردىڭ ۇلەسى بولسا كەرەك-ءتى. ال، سىزدەر، ءباز-باياعىشا اكەلەرىڭنەن قالعان ەسكى سكرەپەردى داڭعىرلاتىپ سۇيرەتە بەرگىلەرىن كەلەدى. جەزقازعاننىڭ ارزان دا ءتيىمدى مىسى كۇنى ەرتەڭ كوبىرەك كەرەك بولماق، وسى جەردە تۇرعىزىلىپ جاتقان كەڭ كولەمدى قورىتۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعان كەزدە، جوسپار ونداعان ەسە وسەدى. سوندا قايتپەكسىزدەر؟ تابان استىندا جاتقان باي كەندى شەت ەلدەن تاسيمىز با؟ جوق، جولداستار، بۇل كەندى الىپ شاحتالار سالىپ، قۋاتى مول تەحنيكالار قولدانىپ، قاۋىپسىز جانە ارزان ادىسپەن الۋدىڭ جولىن ىزدەۋ قاجەت. ماسەلەن، ون جىلدان سوڭ، جيىرما جىلدان سوڭ كەندى قالاي قازامىز، نەمەن جەر بەتىنە كوتەرىپ، ونى قانداي كولىك تۇرىمەن تاسيمىز؟

«ارينە، مۇنداي كەلەلى ءىس ءبىر نەمەسە ءبىر توپ ماماننىڭ قولىمەن جاسالمايدى، بۇعان كوپ ينجەنەرلەردىڭ، عالىمداردىڭ كومەگى كەرەك، قاراجات، ۋاقىت، شەبەرحانا، ەڭ باستىسى- وسىدان بىردەمە شىعادى دەگەن شەكسىز سەنىم، جۇمىس ىستەۋگە ىنتا-جىگەر قاجەت»، - دەدى اكادەميك ق.ي. ساتباەۆ (م. سارسەكەەۆ. ساتباەۆ. -.م.، «مولودايا گۆارديا»، 1980).

بولاشاق ۇلكەن جۇمىس وسىلاي باستالىپ، جەزقازعاننىڭ 45-ءشى، 51-ءشى شاحتالارىندا جان-جاقتى سىناقتان وتكىزىلگەن بۇرعىلاۋ، تيەۋ، تاسۋ، بەكىتۋ تەحنيكالارى الىپ-شاحتا 55-تە،  دۇنيەدە تەڭدەسى جوق كەن ءوندىرۋدىڭ تەحنيكالىق مادەنيەتىن كوتەرىپ، رۋدا تاسقىنىن مولايتتى.

وسى ماقالانىڭ اۆتورى – سول كەزدەگى 55-ءشى شاحتانىڭ اۋىسىم باستىعى – وسىنشاما قايناعان جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا بولعانىنا، شاحتا ءومىرىنىڭ مول تاجىريبەسىنەن قانىققانشا سۋسىنداعانىنا، ول سىناق كەيىن عىلىمعا كەلگەنىندە ىسكە اسقانىنا ءدان ريزا.

قازبا جۇيەسى قولدانىلاتىن جەراستى كەنىشتەرىندە ءار ءتۇرلى كەنتىرەكتەردىڭ ەسەبىنەن جەر استىندا 30-35 پايىزعا دەيىن رۋدا قالىپ قوياتىن. سول مول كەندى قالدىرماۋ ءۇشىن – تاۋ-كەن ىسىندەگى جاڭا سالا – ءار ءتۇرلى قازبالاردى بوس، پايداسىز ۇيىندىلەرمەن تولتىرمالاپ بەكىتىپ، ال ءوز «قىزمەتتەرىن» اتقارىپ بىتكەن كەنتىرەكتەردى سىرتقا شىعارىپ، ولاردان مەتالل الۋ ءادىسى پايدا بولدى. بۇل جاڭا ءادىس ءوزىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتىپ، قازىر ءوز الدىنا قازبالاۋ جۇيەسى بار، سان الۋان تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسى بار، عىلىمنىڭ دا، ءوندىرىستىڭ دە جاڭا تۇرىنە اينالدى.

قانىش ساتباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالعان، گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمىندا تەڭدەسى جوق، جاڭا تۇجىرىمعا سۇيەنىلگەن – مەتاللوگەنيا مەن بولجام ارقىلى ورتالىق قازاقستان كەن ورىندارىن اشۋداعى قىرۋار جۇمىستارى ءۇشىن 8 عالىمعا لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى.

1961 جىلى (26-شى ناۋرىز – 1-ءشى ءساۋىر) جەزقازعاندا اكادەميك ق.ي. ساتباەۆ ءوزى باسقارىپ،  تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قاتىسقان، قاراعاندى سوۆنارحوزى، گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ مينيسترلىگى جانە جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى ينجەنەرلەرىمەن بىرىگىپ وتكىزگەن قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىن ايرىقشا اتاي وتكەن ءجون. بۇعان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ 8 كورر.-مۇشەسى، 5 عىلىم دوكتورى جانە 77 عىلىم كانديداتى قاتىستى. قۇلاعى ەستىگەن، كىتاپتارىنان وقىپ ءبىلىم العان عۇلاما عالىمداردى كوزىمەن كورىپ، جەرگىلىكتى ماماندار ءبىر كوتەرىلىپ قالدى. وزدەرى دە بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا باياندامالار جاسادى: ش. ەسەنوۆ، ۋ.ش. ءشارىپوۆ، ءو.ا. بايقوڭىروۆ، ج.م. قاڭلىباەۆا، د.و. ەشپانوۆ، ك.س. سالىقوۆ، ءا. يمانعاليەۆ، س.ق. اساتوۆ عىلىمي تۇجىرىمدارىن جەزقازعاننىڭ كەن  ءوندىرىسىن جاڭا تەحنيكالاردى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا بىرنەشە ەسەگە كوبەيتۋگە بولاتىندىعىنا ارنادى.

ەڭبەكتىن دە زەينەتى بار ەكەنى بەلگىلى – تەۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ۋ.ش. ءشارىپوۆ باستاعان توپ 1971 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى اتاندى. ءسوز جوق، ق.ي. ساتباەۆتىڭ گەولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز، بىراق تاۋ-كەن عىلىمى اكادەميكتىڭ ايتقاندارىنان ەشقاشان اۋىتقىعان ەمەس. ينستيتۋت عالىمدارى جۇمىسىنىڭ باعىتىن كەن وندىرۋگە كەشەندى تاسىلدەردى پايدالانۋعا، كەندى قالاي قاۋىپسىز، ارزان جانە جۇمىسشىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا بۇردى.

قانىش يمانتاي ۇلى جان-جاقتى وقىمىستى بولىپ، قازاقتىڭ باس عىلىم ورداسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە دە قازاق ەلى ومىرىنە بايلانىستى مادەنيەتتىڭ، ءبىلىمنىڭ، ەكونوميكانىڭ،  دەنساۋلىقتىڭ، عارىشتىڭ سالالارىنا ارالاسىپ، ونىڭ ءبىرازىنىڭ جۇمىسىن ءوزى باسقاردى.

ورتالىق قازاقستانداعى ءوندىرىستى وركەندەتۋ ءۇشىن ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ جوباسى مەن قۇرىلىسىن باسقاردى، اتاقتى كومپوزيتور ا.ۆ. زاتاەۆيچ اكادەميكتىڭ اۋزىنان حالىقتىڭ 25 ءان مەن كۇيىن جازىپ الدى، ارحەولوگيالىق قازبالارعا قاتىناسىپ، ۇلىتاۋ ماڭىنداعى التىن شوقىدان «قارساقباي تاسىن» تاۋىپ، ونداعى جازۋدىڭ 1391 جىلعى اقساق تەمىر جورىعىنا ارنالعانىن وقىپ بەرىپ،  مۇراجايعا تاپسىرتقىزدى. 1927 جىلى التىن-وردا حاندارىنىڭ كەمەڭگەر كەڭەشىسى، حانى جانە اسكەر باسى – ەدىگە تۋرالى سىر اشاتىن حالىق جىرى – «ەر ەدىگەنى» ۇلكەن العىسوز جازىپ، ماسكەۋدە اراب ارپىمەن قازاقشا باستىرىپ شىعاردى.

ەدىگە باتىر تۋرالى اڭىز، داستان، قيسسا-حيكايانى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ ش. ءۋاليحانوۆتان، ءا.ديۆاەۆتان، ۆ. رادلوۆتان جانە مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىن ەل اراسىنان جازىپ الىپ، جاريالاپ پىكىر ايتقان. وندا «ەدىگە باتىر» جىرىنىڭ بىزدە 5-6 ءتۇرلى نۇسقاسىنىڭ  بار ەكەنى ايتىلعان. بۇل جىردىڭ قازاقتان باسقا، تاتار، باشقۇرت، قىرعىز، قاراقالپاق تىلىندە جىرلانىپ جۇرگەن نۇسقالارىن قازاق وقىرماندارى جاقسى بىلەدى. ەدىگە تۋرالى بۇل تاريحي اڭگىمەنى جوعارىدا ايتىلعان حالىقتار عانا ەمەس، ءسىبىردى، ورتا ازيانى، ەدىل بويىن، سولتۇستىك كاۆكازدى، قىرىم كەڭىستىگىن جايلاپ، تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ كوبىنە ءمالىم ەكەنى كورسەتىلگەن. جىردىڭ تۇركيا، رۋمىنيا وڭىرىنە تاراعان نۇسقالارى دا كوڭىل اۋدارارلىق دەپ كورسەتەدى اكادەميك راحمانقۇل بەردىباەۆ. تاعى ءبىر ايتا كەتۋگە لايىقتى شىندىق، ول -نوعاي ورداسىنىڭ 600 جىلدىق مەرەيتويىن قاراشاي-شەركەس ەلىنىڭ قالالارى مەن اۋىلدارىندا، ستاۆراپول ولكەسىنىڭ، داعىستاننىڭ، چەچەن-ينگۋشەتيانىڭ جانە استراحان وبلىسىنىڭ نوعايلار تۇراتىن جەرلەرىندە كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى.

1926 جىلى توم تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ، تاۋ-كەن ينجەنەرى اتاعىنىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ ماماندىعىن العان جاس ينجەنەرگە ەر ەدىگە تۋرالى پىكىر ايتۋ – بولاشاق اكادەميكتىڭ، سول كەزدە-اق ءبىلىمنىڭ ءار سالاسىنا قۇشتارلىعىنىڭ ايعاعى ەدى.

1937 جىلدان كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىن ءبىتىرۋشى تاۋ-كەن، گەولوگ جانە مەتاللۋرگ ماماندىقتارى بويىنشا، مەملەكەتتىك ەمتيحان كرميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ، قانشا مىڭ جاس ماماندارعا ومىرگە جولداما بەردى. ق.ي. ساتباەۆ وسى كۇنگى پايدالانىپ جۇرگەن عىلىم سالاسىنداعى جورنالداردىڭ شىعۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرىپ، وعان سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن دە ايتۋىمىز كەرەك.

بەكەن قۇلجا، وتە كوركەم شىققان كىتابىندا (ب. كۋلدجا. ستو لەت ليۋبۆي. -الماتى، 2002) جازادى – «ق.ي. ساتباەۆتىڭ حالقىم دەگەندە جۇرەگى سۇتتەي اق بولاتىن، م.اۋەزوۆكە ماسكەۋدە، مگۋ-دە ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزىندە، ادەيى جولىعىپ – بۇكىل حالقىمىزدان ۇيات، مۇحا، ەلگە ءجۇر، قازاق دەگەن اتى بار ەلگە بىرگە قىزمەت ەتەيىك (بۇل 1954 جىل بولاتىن)، ولەر ستالين ءولدى – ەندى اباقتىسىمەن قورقىتا الماس. مىنا وتىرعان عابيت (مۇسىرەپوۆ) جازۋشىلار وداعىنان جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتاتتىققا ۇسىنىلىپ جاتىر، بۇل تسك-عا بارىپ سەنىڭ پايداڭا ءوز كانديداتۋراسىن قايتىپ الادى. ال ءدال سولاي بولعاندا ساعان ەشكىم تيىسە المايدى»، - دەيدى.

اڭگىمەنى اسا ماڭعازدىلىعىمەن تىڭداپ وتىرعان م. اۋەزوۆ: - «مگۋ-دىڭ باسشىلىعىنا راحمەتىمدى ايتىپ، ءوز ورنىما لەكتسيا وقيتىن پروفەسسوردى ىڭعايلاپ، ون كۇننەن كەيىن ەلگە اتتانامىن»، - دەپ ۋادەسىن بەردى. سولاي بولدى دا.

مىنە، الاش الىبى قانىش  ساتباەۆ زوبالاڭ زاماننان ساۋساقپەن سانارداي عانا قالعان قازاق زيالىلارى ءبىر-ءبىرىن وسىلاي قورعاعان. وتانى ءوز اكادەميگىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ، ءتورت مارتە لەنين جانە « ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتادى، لەنين جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى اتاندى. عارىشتا № 2402 «ساتباەۆ» اتتى جۇلدىز كۇندى 3 جىلداي ۋاقىت ىشىندە اينالىپ ءوتىپ، شارتاراپقا جەردىڭ ءبىر شەتىندە قازاق ەلى بار، سول ەلدە حح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ، عىلىمدى كوتەرگەن، ونى ءوز ەلى ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل ادامزات يىلىگىنە پاش ەتكەن – قانىش يمانتاي ۇلى تۇرعان – دەپ جار سالىپ جۇرگەندەي.

تاۋ-كەن عىلىمىندا ساتباەۆ ىزىمەن قازاق ۇعا-نىڭ اكادەميكتەرى ءو.ا. بايقوڭىروۆ، ءا.س. ساعىنوۆ، ج.س. ەرجانوۆ، ا.ج. ماشانوۆ، ش.م. ايتاليەۆ، ب.ر. راقىشەۆ، ن.س. بۇكتىكوۆ; ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى ءا.ش. مۋسين، ج.م. قاڭلىباەۆا، ت.م. ەرمەكوۆ، ل.س. شامعانوۆا، س.ج. عاليەۆ سىندى عالىمدار وسى عىلىمدى العا جىلجىتتى، جاستارى – وسى قيىنشىلىعى مول زاماندا شىدامدىلىق كورسەتىپ، ءومىر مەن عىلىمنىڭ اراسىنداعى جەڭىستەرىمەن كورىنىپ ءجۇر.

ۋاقىت دەگەن زىمىراپ ءوتىپ بارادى، ونى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق ەلى ەگەمەندىگىن الدى. ق.ي. ساتباەۆتىڭ ءىزباسارى، ەڭبەك ەرى ۆ.ي. شتيفانوۆ تا دۇنيەدەن وزدى.

1994 جىلدارى قازاقستاندا ءوندىرىستى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىستەرى جۇرە باستادى. جەردى جەكە مەنشىككە العاندار شىعا باستادى. جەزقازعانداعى «ولكە تانۋ» مۇراجايىنا كەلگەن كىسىلەر ق.ي. ساتباەۆ باستاعان جۇمىستاردى وسى كۇنگىسىنە دەيىن دامىتقان، سول وڭىردەگى مىس كەنىنەن شىعاتىن مەتالدارمەن ەل بايلىعىن مولايتا ءتۇسىپ، جاستارعا داڭعىل جول اشىپ بەرگەنىن كورەدى.

 

 

وراز بايمۇراتوۆ،  ۇعا اكادەميگى، 

ناريمان جالعاس ۇلى، ت.ع.د.، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار