ادەبيەت • 31 ناۋرىز، 2020

تالكەككە تۇسكەن تاعدىر

1027 رەتكورسەتىلدى

اۋىلداعى مايدانگەر قارت مەيىربەك ءىزتاي ۇلى تۋرالى اكەمنىڭ جازعان وسىناۋ كولەمدى دۇنيەسى 1995 جىلى اۋداندىق «تولەبي تۋى» گازەتىنىڭ بىرنەشە نومىرىنە جاريالانعان بولاتىن. بۇل كۇندە مەيىربەك اتانىڭ دا، اكەم ءابدىراشتىڭ دا كوزى جوق. اللا تاعالام و دۇنيەلەرىن بەرسىن. دەگەنمەن دە جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن مايدانگەردىڭ جورىق جولدارىن، فاشيستكە پەندە بولىپ تۇتقىنعا تۇسكەنىن، سول جات جەردە كورگەن قيىندىقتارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

وسى اعانىڭ قيىن تاعدىرىن جۇرت اۋزىنان ەستىسەم دە، وزىنەن بىلۋگە باتپاۋشى ەدىم. وعان كەشەگى كەڭەستىك زامان تاربيەسى دە مۇمكىندىك بەرمەدى عوي. ول كەزدە سوعىسقا قاتىسقاندار تۋرالى جازعىسى كەلەتىندەردىڭ جاتتاندى سۇراعى بولاتىن: قانشا نەمىس ءولتىردىڭ؟ قانداي وردەندەرىڭ بار؟ ال تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ، جاۋعا پەندە بولىپ كەتكەندەر، ياعني تۇتقىنعا تۇسكەندەر وسىنداي ساۋال كەزىندە كۇمىلجىپ، جەر شۇقىپ قالا بەرەتىن. فاشيستەردەن كورگەن ازابى ازداي، ەمشەگى ەزىلىپ، ەلىم دەپ ەلپىلدەپ كەلگەندە كوتەرىلگەن كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىپ، بۇل جاقتاعىلار دا ماڭدايىنان سيپاي قويماپتى. «وتانىن ساتقان وپاسىز» دەپ، جىگەرىن قۇم ەتىپ، لاعنەتتىڭ قارا قامىتىن موينىنا ءىلىپ، يتجەككەننەن ءبىر-اق شىعارعان جوق پا؟ سوندىقتان دا بولار، مەيىربەك اعا ەكى-ءۇش ادامنىڭ باسى قوسىلعان جەردە وتكەن كۇندەرىنەن ۇزىك-ۇزىك ايتىپ قالعانى بولماسا، شەشىلىپ سىر شەرتە بەرمەيتىن. سول ءبىر ازاپتى كۇندەرىن ەسكە الماۋعا تىرىساتىن.
«شىندىقتى ايتىپ شىڭعىراتىن كەز كەلدى» دەگەندەي، اۋىلىمىزدىڭ قادىرلى اقساقالى مەيىربەك ىزتاەۆ اعاعا جولىعىپ، سول ءبىر كەزدەگى ءومىرىن اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەنىمدە: «شىراعىم، بۇل اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا ايتىلا سالاتىن اڭگىمە ەمەس. ۇيگە كەلسەڭشى» دەدى. سونىمەن ءبىر ءساتتى كۇنى ۇيىنە سوقتىم. تولاي جەڭگەمنىڭ قويۋ كۇرەڭ شايىن ءىشىپ وتىرىپ، مەيىربەك اعا دا ءتۇيىنى اعىتىلعان جىپتەي شەشىلىپ سالا بەردى.
– ول كەزدە جەتى جىلدىق ءبىلىمى بارلار جەردە قالمايتىن. مەن دە كولحوزدا ءارى حاتشى، ءارى كاسسير بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەنمىن. ۇيدە انام، ءىنىم، قارىنداسىم بار. مەنىڭ تابىسىم اينالدىرعان ءتورت جانعا جەتكىلىكتى. ءسويتىپ جۇرگەندە 1941 جىلى ماۋسىم ايىندا اسكەرگە شاقىرتۋ قاعاز الدىم،– دەپ باستادى اڭگىمەسىن مەكەڭ. – اۋىل بويىنشا بەس ادامعا شاقىرتۋ كەلىپتى. ولار مىركار سۇيىندىكوۆ، ورىنباسار مامادالين، دوشان ومىرزاقوۆ، ءشارىپ توعىسباەۆ جانە مەن. ءبارىمىز كوڭىلدىمىز. ءار ءۇي كەزەكپەن شاقىرىپ، ويناپ-ك ۇلىپ، 13 ماۋسىم كۇنى اۋدان ورتالىعى – گەورگيەۆكاعا كەلدىك. ەرتەڭىنە لەڭگىر ارقىلى شىمكەنتكە الىپ كەلىپ، پويىزعا وتىرعىزدى. ول كەزدە قىزىل ۆاگون، باتىسقا قاراي تارتىپ كەلەمىز. جولدا جۇرگەنىمىزدەن تۇرعانىمىز كوپ. جولعا دەپ ۇيدەگىلەر دوربا-دوربا تاماق سالىپ بەرگەن، سونى جەپ، ويناپ-ك ۇلىپ جارتى اي دەگەندە حارىكوۆ قالاسىنا كەلدىك. ءبىزدىڭ پويىزدىڭ جانىنا ءبىر اسكەري ەشالون كەپ توقتادى. ءبىر كەزدە گۋ-گۋ اڭگىمە كوبەيىپ كەتتى. سويتسەك سوعىس باستالعان ەكەن. مىنا اسكەري ەشالون سول سوعىسقا كىرۋگە بارا جاتىر. ونشا قورقا قويعانىمىز جوق. «قازىر مىنالار بارادى دا، نەمىسىڭدى تاس-تالقان ەتەدى. اتتەڭ، ءبىز ۇلگەرە المايمىز. كيىم دە، مىلتىق تا العانىمىز جوق. الىپ بولعانشا مىنا اسكەر مەن تەحنيكا، قانشا نەمىس بولسا دا قىرىپ سالارى ءسوزسىز» دەپ ويلادىق. 
ءبىزدىڭ باراتىن جەرىمىز – جيتومير وبلىسىنداعى بەردىچەۆ دەگەن قالا ەكەن. سول جەردە اسكەري كيىم، قارۋ-جاراق تاراتقان سوڭ، باتىسقا قاراي كەتتىك. العاشقى كۇنى 80 شاقىرىم جاياۋ جۇردىك. قارسى كەزدەسكەن بوسقىنداردا ەسەپ جوق. شىعىسقا قاراي جاياۋ-جالپىلاپ، اتپەن، اربامەن اعىلعان جۇرت. ياپىراي، بۇل ايبىندى قىزىل ارمياعا نە بولعان؟ بوسقىنداردىڭ ايتۋىنشا نەمىستەر تاياپ كەپ قالىپتى. مۇنداي جۇرىسكە ۇيرەنبەگەن سولداتتار، كەشكە سۇرىنە قۇلادى. كوپ ادام اياقتارىن كۇلدىرەتىپ باسا المايدى. ءبارى بىردەي شۇلعاۋىن وراي الماعاندىقتان عوي. بىراق، وعان قاراعان ەشكىم جوق. ەرتەڭىنە باتىسقا قاراي تاعى دا جولعا شىقتىق. جولدىڭ ەكى جاعى دا سىڭسىپ ءپىسىپ تۇرعان بيداي. ورتاداعى جولدا ادام لىق تولا. باتىسقا قاراي ءبىز بەتتەسەك، شىعىسقا قاراي اعىلعان بوسقىندار. كۇن بەسىننەن اۋعاندا باتىس جاقتان قاپتاپ سامولەتتەر شىقتى. العاش ءبارىمىز اڭتارىلا قارادىق. بىرەۋلەر وزىمىزدىكى دەدى. ونشا بوي تاسالاي قويمادىق. كەرەك بولسا مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيمىز. ءبىر كۇن دە سولدات بولىپ جاتتىقپاساق، مىلتىق اتىپ كورمەسەك، بىزدەن نە ءۇمىت، نە قايىر؟!. توبەمىزگە جاقىنداعاندا بايقاساق، نەمىستەردىكى. بومبالارىن تاستاي باستادى. العاش قىزىق كوردىم بە، تۇسكەن بومبالارعا قاراپ قالىپپىن. بومبالار جەرگە ءتۇسىپ، جارىلا باستادى. بوسقىندار مەن سولداتتار ميداي ارالاسىپ كەتتىك. يۋ-قيۋ بىرەۋدى بىرەۋ ءبىلىپ بولمايتىن الاساپىران باستالدى. ءبىر كەزدە «بيدايدىڭ اراسىنا تىعىلىڭدار» دەگەن كوماندا بولدى، بەت-بەتىمىزگە تاراپ، ەگىن اراسىنا جاسىرىندىق. سامولەتتەردىڭ سانىن بىلە المادىم. نەمىستەردىڭ العاشقى قارقىنى عوي، ايتەۋىر، كوپ. قايتا اينالىپ سوعىپ بار بومباسىن تاستاپ العان سوڭ، جەر باۋىرلاي ۇشىپ، پۋلەمەتتەن اتقىلاي باستادى. اركىم ءوز باسىن قايدا جاسىرارىن بىلمەي الاسۇردى. ءپىسىپ تۇرعان ەگىن لاپىلداپ جانا باستادى. ەڭبەكتەپ وتتان الىستاۋعا تىرىستىم. سامولەتتەر ىستەرىن ىستەپ، جۇگىنەن جەڭىلدەپ العان سوڭ باتىسقا قاراي ساپ تۇزەپ كەتىپ قالدى. ءتىرى قالعاندارىمىز ورنىمىزدان تۇردىق. قىرىلعان ادامدا ەسەپ جوق. جۇرت ەسى اۋىسقانداي مەڭ-زەڭ. ءبىر-بىرىنە قاراماي، جاقىن ماڭداعى ورمانعا قاراي اعىلىپ بارادى. جينالعانىمىز شامالى-اق. قانشاما جان سول جەردە قازا تاپتى. ازىرگە ءدىن امانمىن. ورمانعا كىرىپ ەسىمدى جيعاندا ءوز اۋىلداستارىمىزدان مىركار عانا كەزدەستى. باسقالارىنىڭ ءولى-تىرىسىنەن حابارسىزبىز. ءولدى دەۋگە كوزىم كورگەن جوق، ءتىرى دەۋگە القاپتاعى سويقاننان امان قالعانداردىڭ بارلىعى وسى ورمانعا كىرگەن. مىركار ەكەۋمىز «ويپىرماي-اي، مىنا زامان نە بولىپ كەتتى؟» دەپ جىلاپ قۇشاقتاسا كورىستىك.
ورمان ىشىندە باس-اياعىمىزدى ساناساق، سولداتتاردان 21-اق ادام قالىپپىز. باستاپ كەلگەن كومانديرلەرىمىزدىڭ بىرەۋى دە جوق. جارالىلار قالدى ما دەپ كورىپ كەلۋگە بومبالانعان جەرگە بارۋعا ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالمادى. بۇرىن سوعىس تۇگىلى، ادام ءولىمىن كورمەگەن ورىمدەي جاس جىگىتتەردىڭ ەسى شىعىپ كەتكەندەي. ويلاسا كەلە شىعىسقا قاراي تارتتىق. قازاقتان ۇشەۋمىز. ءبىرى – مەن، ءبىرى – مىركار، ءبىرى – تۇلكىباستىڭ جىگىتى (اتىن ۇمىتىپپىن). ورمان ىشىمەن كەلەمىز. جولاي ءبىر سەلوعا تاپ بولدىق. شەتىندە ءبىر حتز تراكتورى تۇر. مىركار بارىپ اينالىپ كوردى دە:
– ءمىنىپ كەتۋگە جارايدى، – دەدى
اۋىلدا تراكتوريست بولىپ جۇمىس ىستەگەن مىركار تەز وت الدىردى دا، ءبىر اربا تاۋىپ تىركەپ الدى. ءبارىمىزدى ارباعا وتىرعىزىپ، كيەۆ باعىتىنا قاراي تارتىپ كەتتىك. جولدا كەزدەسكەن سەلولاردان تراكتوردىڭ مايىن، سۋىن مىركاردىڭ ءوزى تاۋىپ وتىردى. وندايعا ىلدىم-جىلدىم پىسىق جىگىت ەدى. كيەۆكە كىرە بەرىستە ءبىر وفيتسەر توقتاتىپ، ءجونىمىزدى سۇراعان سوڭ: 
– تراكتورمەن قالاعا كىرۋگە بولمايدى. وزدەرىڭ جاياۋ، ورتالىق پارككە بارىڭدار. سول جەرگە وزدەرىڭدەي سولداتتاردى جيىپ جاتىر، – دەدى.
ايتقان پاركىنە بارساق، راس ەكەن. تاماقتاندىردى. سول جەردە بەس تاۋلىك تۇردىق. پاركتى تەگىن تاڭداماعان ەكەن. اعاشتار ءجيى ەگىلگەن. سامولەت كەلگەندە اعاش اراسىنان ادامدار كوزگە شالىنا بەرمەيدى. وسى بەس تاۋلىكتە كەپ قوسىلىپ جاتقان ادامداردا سان جوق. ءبارىمىزدى قاتارعا تۇرعىزىپ قويىپ، ءار سولداتپەن كومانديرلەر جەكە-جەكە سويلەستى. سولداتتار ىشىنەن ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن، ساۋاتتىلارىن ءبىر ءبولىپ الدى دا، كيەۆتەن جەتى شاقىرىم ورمان ىشىنە الىپ بارىپ، كىشى كومانديرلەر دايارلاۋعا كىرىستى. مەن سول توپقا قوسىلدىم دا، مىركار كيەۆتە قالىپ قويدى. سودان كەيىن تاعدىر ماعان مىركاردى كورۋگە جازباپتى. مەنىمەن جۇنىسبەكوۆ بايگوبەك، باجەنوۆ سمايل دەگەن جەرلەس جىگىتتەر بىرگە كەتتى. وقۋ ءبىر ايعا سوزىلدى. نەمىستەر ىلگەرىلەگەن سايىن ءبىزدى دە شەگىندىرىپ، الىستاۋ جەرگە اپارىپ جاتتىقتىردى. ءسويتىپ ءبىز پولتاۆا، حاركوۆ وبلىستارىنىڭ جەرلەرىن باسىپ، ۆورونەجگە كەلگەندە وقۋ دا ءبىتتى. ەندى ءبىزدى ءبولدى. مەن 76-شى ديۆيزياعا ءتۇستىم. روتا كومانديرى قىستاۋباەۆ دەگەن قىزىلوردالىق جىگىت ەدى. ماعان سەرجانت اتاعى بەرىلگەن. ءبىر بولىمشە كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى. ۇرىسقا كىرىستىك. الما-كەزەك تارتىس، بىردە شەگىنىس، بىردە شابۋىلعا شىعىپ، سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. قانشاما جولداستاردان ايىرىلدىق. ورنىنا قانشاما ادامدار كەلدى. 
ەسىمدە ءبىر قالعانى... 1941 جىلدىڭ قاراشا ايى ەدى. ءۇش بولىمشە ءۇش جەردەن شەپ قۇرىپ جاتقانبىز. نەمىستەر شابۋىلعا شىقتى. مەنىڭ بولىمشەمدە باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى (اتىن ۇمىتتىپپىن) جانە روتا كومانديرى قىستاۋباەۆ بار ەدى. باسشىلىقتى كومبات ورىنباسارى ءوز قولىنا الىپ، بىزگە شەگىنۋدى بۇيىردى. كەيىن كەتىپ، ەكىنشى بولىمشەگە، ودان كەيىن ءۇشىنشى بولىمشەگە قوسىلدىق. دۇشپان بۇل جەردەن دە قۋىپ شىعىپ، ءبىر سەلوعا كەلىپ جاسىرىندىق. شەگىنىپ كەلە جاتىپ قاراسام، ءبىر جەرتولە تۇر ەكەن. سوعان كىرىپ كەتتىم. دەرەۋ مىلتىعىمدى ەسىككە قاراتىپ قويىپ جاتا قالدىم. مەنەن وزگە ەشكىم كىرمەدى. بايقايمىن، ءبىزدىڭ ادامدار شەگىنىپ كەتىپ، نەمىستەر ءوتىپ جاتىر. امال جوق، ءۇنسىز جاتۋعا تۋرا كەلدى. نەمىستەر ءوتىپ كەتكەن، اتىس داۋىسى الىستاۋ جەردەن شىعادى. سىرتقا شىقسام، اتىپ تاستارى ءسوزسىز. «نە دە بولسا كەشتى كۇتەيىن. تۇنگە قاراي ءبىر ارەكەت ەتەرمىن» دەپ جاتىرمىن. ءتۇس اۋا اتىس داۋسى جاقىنداپ كەلدى دە، نەمىستەر شەگىنە باستادى. قارسى شابۋىلعا شىققان ءبىزدىڭ اسكەرلەر فاشيستەردى سەلودان قايتا قۋىپ شىقتى. مەن دە جەرتولەدەن شىعىپ، ءوزىمىزدىڭ شەبىمىزگە كەلسەم، مەن تانيتىن بىرەۋى دە جوق، ءبارى بوتەن. مەنى شتابقا شاقىرتىپ الىپ كەتتى. بارعان سوڭ بۇگىنگى شەگىنگەنىمىز جايلى سۇراپ-سۇراپ، «بارا بەر» دەپ بوساتتى. بولىمشەمە قايتىپ كەلسەم، مەنىڭ ورنىما باسقا كوماندير تاعايىنداپ، ماعان «قاتارداعى سولدات رەتىندە، سوعىساسىڭ» دەدى. بۇيرىقتىڭ اتى بۇيرىق. كونبەسكە لاج جوق. كەيىن ەستىسەم، باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مەن قىستاۋباەۆقا اسكەري سوت بولىپ، ورىنباساردى اتۋ جازاسىنا كەسىپ، قىستاۋباەۆقا «ايىبىڭدى قانىڭمەن العى شەپتە جۋاسىڭ»، دەگەن ۇكىم شىعارىپتى. جوعارىدان ولارعا ء«ول، بىراق ءبىر ادىم دا شەگىنبە» دەگەن بۇيرىق بەرىلگەن ەكەن. ورىنباساردىڭ تاعدىرى قالاي شەشىلگەنىن بىلمەيمىن. ال، قىستاۋباەۆ ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا كەلىپ قوسىلدى.
ۆولچانسك دەگەن جەردە قارسى شابۋىلعا شىقتىق. 1942 جىلدىڭ 8 قاڭتارى ەدى. سوعىس سونداي قاتتى بولدى. ايتەۋىر بەلگىلەنگەن مەجەنى الدىق. ۆولچانسك جاۋ قولىنان ازات ەتىلدى، بىراق بۇل تىم قىمباتقا ءتۇستى. بۇكىل پولكتان 13-اق ادام ساپتا قالىپپىز. پولك كەشكە قاراي تىلدان كەلگەندەرمەن تولىقتى. مەنى شتابقا شاقىرتتى. كەلسەم، مەنىمەن بىرگە اعا سەرجانت كاريموۆ دەگەن تۇركىمەن جىگىتى دە شاقىرىلعان ەكەن. ەكەۋمىز بىرگە كىردىك. شتاب باستىعى جاعدايدى سۇراپ الدى دا:
- بۇگىن قوسىمشا ادام الدىق – دەدى ماعان قاراپ. – ءبارى سەنىڭ جەرلەستەرىڭ – قازاقستاننان. كوبى ورىس ءتىلىن بىلمەيدى. سولارعا سەن كوماندير بولاسىڭ.
- قانشا ادام؟
- ءۇش ءجۇز.
- مەن مۇنشا ادامعا باسشىلىق جاساعان ەمەسپىن. الىپ كەتە الماسپىن، – دەدىم.
سودان ارى-بەرى اقىلداسا كەلە كاريموۆ – كوماندير، مەن – كومەكشىسى بولىپ ولاردى ۇرىستان الىستاۋ جەرگە اپارىپ ۇيرەتۋگە كەلىستىك. جەرلەستەرىمنىڭ جاتقان جەرىنە كەلسەم، ەشقايسىسىنا اسكەري كيىم بەرىلمەگەن، وق-ءدارىنىڭ ءيىسىن يىسكەمەگەن، الدى قىرىقتىڭ ۇستىنە شىعىپ قالعان، ارتى جاپ-جاس بوزبالا. ءبارى دە ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى اۋدانىنان ەكەن. ەرتەڭىنە كيىم ۇلەستىرىپ، جاتتىعۋعا كىرىسىپ كەتتىك. قارايمىن، بارىندە ۋىس-ۋىس اقشا.
– وۋ، بۇل اقشانى نە ىستەيسىڭدەر؟
– قايدام، – دەدى ەگدەلەۋ بىرەۋى. – اعايىن-تۋىس، جەكجاتتار بەرە بەرىپتى. ءبىر كەرەگى بولار دەپ ءبىز الا بەرىپپىز.
– بۇل جەردە اقشانىڭ تۇككە قاجەتى جوق. سىزدەر ۇيلەرىڭىزدىڭ ادرەسىن ماعان جازىپ بەرىڭىزدەر. پوشتا ارقىلى كەيىن سالىپ جىبەرەمىن، – دەدىم. ولار كەلىسىپ، اقشانى جيناپ، ادرەستەرىن جازىپ بەردى.
ورالدىقتاردى ءبىر اي دايىندىقتان وتكىزىپ، ءبارىن بولىمدەرگە تاراتقان سوڭ بولىمشەمە ورالدىم. ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە بىرەۋ كەلىپ: «سەنى جەرلەستەرىڭ ىزدەپ ءجۇر» دەدى. ىزدەپ باردىم. بارسام، ءبارى ءبىر جەردە جينالىپ وتىر ەكەن. ىشىنەن ەگدە تارتقان ءبىر كىسى:
– «اقشامىزدى جيىپ بەرىپ، قانداي قۋعا تاپ بولدىق» دەپ، كۇدىكتەنگەنىمىزدى جاسىرمايمىز. ءبارىمىز دە ۇيىمىزدەن حات الدىق، اقشا قولدارىنا ءتيىپتى. ازامات ەكەنسىڭ. ءبىز ساعان وسى كوپتىڭ اتىنان راحمەتىمىزدى ايتىپ، باتا بەرەيىك دەپ شاقىرىپ ەدىك، ەندى باۋىرىم قولىڭدى جاي،– دەپ باتا بەردى. قانشاما قىرعىندى كوردىم، قانشاما ازاپتى باستان وتكەردىم. تۋعان جەرگە ورالامىن دەپ ويلاعان ەمەس ەدىم. مەنى سول توزاقتان الىپ شىققان الگى باتا شىعار دەپ تە ويلايمىن كەيدە، – دەپ، مەكەڭ ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى.
– باتالون ءبىر شاعىن سەلودا تۇرىپ، كوكتەمگە قاراي قارسى شابۋىلعا دايىندالا باستادى. كۇندە بارلاۋشىلار ارعى بەتكە ءوتىپ، ءتىل الىپ كەلەدى. ءبىر كۇنى مەنى دە بارلاۋشىلارعا قوستى. شاعىن توپپەن نەمىستەردىڭ تىلىنا ءوتىپ، ءۇش كۇن دەگەندە قايتتىق. ءبىر باسشى، ءبىر كارتا سىزۋشى، قالعانىمىز ولاردى قورعاۋشىلارمىز. سول ءۇش كۇن ىشىندە شاعىن توپتىڭ جارتىسى كەلىپ، جارتىسى سول جاقتا قازا تاپتى. قانشاما ساق جۇرسەك تە، نەمىستەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ قالا بەردىك. شەگىنىپ، قاشىپ كەتەمىز. سول كەزدە ءبىر-ەكى ادامىمىز وققا ۇشىپ قالا بەردى. كەلگەن سوڭ قاراسام، باس كيىمىم مەن ەكى جەڭىم شۇرق تەسىك. جولداستارىم كورىپ، جاعالارىن ۇستادى:
– ويپىرماي، سەنىڭ وق قاعارىڭ بار ەكەن، – دەدى.
1942 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قارسى شابۋىلعا شىقتىق. ۇرىس ون ەكى كۇنگە سوزىلدى. الما-كەزەك جەڭىپ، ەكى جاقتان دا ادام قانى سۋشا اقتى. ءبىر كۇنى باتالون سولداتتارى تۇندە دەمالۋعا كەلسەك، ارامىزدا قىستاۋباەۆ جوق. ءبىر ورىس جىگىتى «ە، ول نەمىستەرگە ءوتىپ كەتكەن عوي» دەدى. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەمەي مە، سول ايتقانداي، بۇل سوزگە نامىسىم كەلدى. ساتقىن دەۋگە قيمادىم. بىراق، ايتۋعا دارمەن جوق، دالەلىم جوق. كىم بىلەدى، قاپالىقپەن جاۋ جاققا ءوتىپ كەتۋى دە مۇمكىن-اۋ. ەرتەڭىنە ورمان ىشىندە ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنەن قىستاۋباەۆتى تاۋىپ الدىق. سەگىز جەرىنەن جارالانىپتى. باس پەن كەۋدە ساۋ. سوعان قاراعاندا جاراسىن تاڭۋعا شاماسى كەلمەي، قانسىراپ ولگەن. سول جەردە تۇندە كۇدىك كەلتىرگەن ورىس جىگىتى دە بار ەدى. 
– ءبىز كىم ءۇشىن سوعىسىپ ءجۇرمىز، ورىس جەرى ءۇشىن سوعىسىپ ءجۇرمىز، – دەدىم ول جىگىتتىڭ بەتىنە قاراپ. مۇنداي ءسوز ءۇشىن ول كەزدە «ۇلتشىل» دەپ اتىپ جىبەرۋگە دە بولاتىن. بىراق ەشقايسىسى ەشتەڭە دەگەن جوق. ءبارى ءۇنسىز. ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەردە قالدى. 
قارسى شابۋىل ءساتسىز اياقتالىپ، ءبىر باتالون سولداتتان 19-اق ادام قالىپ، ءبىزدى تولىقتىرۋ ءۇشىن دەمالىسقا تىلعا شىعاردى. ءبىراز ۋاقىت دەمالىپ، قاتارىمىزدى تولىقتىرعان سوڭ كۋرسكىگە الىپ كەلدى. بۇل جەردە نەمىستەرگە تويتارىس بەرۋ ءۇشىن ەكى لينيا بولىپ سوعىسقا دايىندالدىق. مەن ەكىنشى لينيادا بولدىم. مامىر ايىندا وسى جەردە نەمىستەرمەن تاعى دا بەتپە-بەت كەلدىك. ۇرىستىڭ قاتتى بولعانى سونشالىق، ۇيىمداسقان تۇردە شەگىنۋگە دە مۇرشا بولمادى. اسكەر بەي-بەرەكەت باس ساۋعالاپ، بەت-بەتىمەن قاشتى. ءبىر قاراسام، ورمان ىشىندە ءبىر ءوزىم عانا قالىپپىن. ەسىمدى جيىپ، دەمىمدى العان سوڭ تاس جولعا جاقىنداسام، نەمىستىڭ موتوتسيكلدەرى مەن ماشينالارى قارا قوڭىزشا قاپتاپ، شىعىسقا قاراي اعىلىپ جاتىر. نەمىستەردىڭ تىلىندا قالعانىمدى ءبىلدىم دە، ورمان ىشىمەن شىعىسقا قاراي جۇرە بەردىم. العاشقى ءۇش كۇندە ەشكىم كەزدەسپەدى. ازعانا تاماعىم تاۋسىلدى. ءۇشىنشى كۇنى ءبىر وزبەك جىگىتى كەزدەستى. سۋمكاسىنا تولتىرىپ نان سالىپ العان ەكەن. سونىڭ نانىنان جەپ، سەرىكتەسىپ، شىعىسقا قاراي جۇرە بەردىك. ءبىر اپتادا ءوزىمىز سياقتىلار قوسىلىپ، ۇزىن-سانىمىز جيىرماعا جەتتى. ءبىر ايداي ورمان ءىشىن كەزۋمەن بولدىق. ول كەزدە ورماندا پارتيزاندار بارىن ەستىگەن ەمەسپىز. سەلولارعا جاقىنداساق، نەمىستەر تولى، جولاي المايمىز. اشىعا باستادىق، قولداعى باردى قانشا ۇنەمدەسەك تە بولمادى. مۇلدەم بوتەن جەر، ەشكىمدى تانىمايمىز. ءبىر-ەكى رەت سەلوعا كىرىپ، تاماق العان بولدىق. ءوزى اش وتىرعاندار بىزگە نە بەرە قويسىن؟ ايتەۋىر ولمەس تاماق جەگەن بولامىز. وق-ءدارى دە جوقتىڭ قاسى. كوبىسى وقسىز قارۋلارىن اۋىرسىنىپ، تاستاپ كەتكەن. بىلايشا ايتقاندا، قايدا بارساڭ دا، قورقىتتىڭ كورى... ورمانعا كىرسەڭ – اشتان ولەسىڭ، سىرتقا شىقساڭ – نەمىس اتادى. ورماننىڭ سىرىن بىلەر جەرگىلىكتى ادام بولساق، ءشوپتىڭ تامىرىن سورساق تا، كۇن كورەر مە ەدىك، ءبارىمىز دە مۇنداي جەردە وسپەگەن بولىپ شىقتىق. مايدان شەبىنە جەتۋدەن كۇدەر ۇزگەنبىز. ونىڭ ۇستىنە نەمىستىڭ ءوتىپ جاتقان تەحنيكاسى جان شوشىتادى. نەمىستەر بار كۇشىن ستالينگراد مايدانىنا توككەن سياقتى. تاس جولدا كۇندىز-ءتۇنى اعىلعان ماشينا. 
باسىڭدى اۋىرتىپ نە قىلايىن، شىراعىم، اتام قازاق «دۇنيەدە ءۇش ارسىز بار» دەۋشى ەدى. «ۇيقى – ارسىز، كۇلكى – ارسىز، قۋ قۇلقىن – ارسىز». سول ايتقانداي، قۋ قۇلقىن دەگەن ارسىز ءبىزدى ورماننان تاس جولعا ايداپ شىقتى. بۇل كەزدە جۇرۋگە دە شامامىز كەلمەي قالعان بولاتىن. سونادايدان بايقاعان ءبىر جەڭىل ماشينا توقتاپ، ىشىنەن ءۇش-ءتورت وفيتسەر شىقتى. ولار قاۋىپتەنىپ، دەرەۋ قارۋلارىن وڭتايلاي باستادى. تاۋەكەل، ايتەۋىر، ءبىر ءولىم. اتسا، اتىپ تاستار، اجال جەتپەسە، ونى كورەرمىز. قارسى جۇرە بەردىك. ولار دا قاۋىپ جوعىن ءبىلدى مە، تاسادان شىعىپ، ىشىنەن ورىس ءتىلىن بىلەتىن بىرەۋى: 
– قارۋلارىڭدى تاستاڭدار، – دەدى.
ونسىزدا ارەڭ كەلە جاتقاندار قارۋلارىن تاستاي سالىپ، تاس جولعا شىقتىق. ولار ءبىزدى ءبىر سەلوعا دەيىن الىپ كەلدى دە، سول جەردەن قارۋلى كۇزەت بەرىپ، حاركوۆكە قاراي جاياۋ ايدادى. ءسويتىپ نەمىسكە پەندە بولىپ، تۇتقىنعا تۇستىك. بۇل 1942 جىلدىڭ ماۋسىم ايى ەدى. وسى قارعىس اتقان كۇنى بۇل تىرلىگىم ءۇشىن ءالى الدا تالاي ازاپتى كۇندەردى باستان وتكەرەرىمدى سول ساتتە بىلگەنىم جوق.

* * *
حاركوۆكە كەلسەك ءبىز سياقتى تۇتقىنعا تۇسكەندەر كوپ ەكەن. سولارعا ءبىزدى دە قوستى. جازدىڭ كۇنى اشىق الاڭدا جاتىرمىز. الدىنا تەمىر تور جۇرگىزىپ تاستاعان. تۇرمەنىڭ ءىشى قاپىرىق. سوندىقتان – سىيعانىمىزشا اشىق الاڭدا جاتىرمىز. تاۋلىگىنە بەرەتىنى ءبىر كۇرىشكە كۇيگەن بيداي. بەتى-قولدى جۋ دەگەن اتىمەن جوق. ءبىر ءۇزىم نان كورمەيمىز. ىستىق تاماقتى ۇمىتقانبىز. جاعدايىمىز وتە اۋىر. تۇتقىنداردىڭ بيتتەپ كەتكەنى سونشالىقتى، قوينىنا قولىن تىعىپ جىبەرىپ، ۋىستاپ الادى. ادام دەگەن مۇنداي يتجاندى بولا ما؟ بۇعان دا شىدادىق. تۇتقىنداردى ءۇستى-ۇستىنە توگىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان كۇندە بەس قاتارعا تۇرعىزىپ قويىپ، ساناپ اكەتىپ جاتىر. ءسىرا، جۇمىسقا اپاراتىن بولۋ كەرەك. بىراق كەتكەندەر قايتىپ كەلمەيدى. تاڭەرتەڭ ساپقا تۇر دەسە، ءبىرىن-ءبىرى يتەرمەلەپ، قالايدا تىزىمگە ىلىگۋگە تىرىسقان جۇرت. مىنا توزاقتان گورى جاعدايىمىز جاقسى بولار دەيدى عوي. ازىرگە مەن ىلىگە الماي جاتىرمىن. كۇز بولىپ، كۇن سۋىتقان سوڭ تۇرمەنىڭ ىشىنە كوشكەنبىز. تۇرمەنىڭ اۋزى، مۇرنى تولا تۇتقىن. تەر مەن بيت، ىستىقتان تۇنشىعىپ ءولىپ كەتەردەيسىڭ. ولمەگەن سوڭ بۇعان دا شىدايدى ەكەن ادام. كۇندە ادامدار كەلىپ جاتىر. ەل جاقتان بىرەۋ-مىرەۋ كەزدەسىپ قالا ما دەپ، كۇندە سۇراۋ سالامىن.
ءبىر كۇنى ءبىر ەشالون تۇتقىندى اكەلىپ قاسىمىزداعى تورعا قامادى. تورعا جاقىنداپ كەلىپ:
– وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، گەورگيەۆ اۋدانىنان كىم بار؟ – دەپ ايقايلادىم.
– مەن، – دەپ ءبىر جىگىت جاقىنداپ كەلدى دە: – ويباي، مەيىربەكسىڭ بە؟-دەدى. تانىماي قالدىم. سويتسەم كەڭەسارىق اۋىلىنداعى مەكتەپتە بىرگە وقىعان امانكەلدى دەگەن جىگىت ەكەن. كورگەن ازاپتان ادام تانىماستاي بولىپ كەتىپتى. كەڭەسارىقتا قوبال دەگەن كىسىنىڭ جيەنى ەدى. ءوزى قىزىلاسكەر اۋىلىنىڭ جىگىتى.
- تاعى كىم بار؟- دەدىم.
- قازىر، - دەپ، جۇگىرىپ كەتىپ ءبىراز ادامداردى ەرتىپ كەلدى. گەورگيەۆ اۋدانىنان 18 جىگىت ەكەن. ىشتەرىندە قاراتوبەدەن سارىباەۆ قامىتبەك، مادەنيدەن بايماحان، قوڭىربورىكتەن تاستەمىر، نيازبەك اۋىلىنان سابىر، ودان باسقا اڭقان، مىلتىقباي، تاستان دەگەن جىگىتتەر بار. تۇندە توردىڭ استىن كوتەرىپ جىبەرىپ، ءبارى مەن جاققا ءوتىپ الدى.
جەلتوقسان ايىندا ءبىزدى پولتاۆاعا اۋىستىردى. بۇل جەردە نيكولاي پاتشا سالدىرعان ەسكى تۇرمە بار ەكەن. سوعان اكەلىپ قامادى. كيىمدەرىمىزدى بۋلاپ، ءوزىمىزدى مونشاعا ءتۇسىردى. ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ بولە باستادى. وڭكەي مۇسىلمانداردى بولەكتەپ، پولتاۆا وبلىسىنداعى ميرگورد دەگەن قالاعا اكەلدى. بۇل جەردە بىزگە بۇرىنعىدان دۇرىس قارادى. كۇنىنە ءبىر مەزگىل ىستىق تاماق بەرەدى، 600 گرامم قارا نان ۇلەستىرەدى. تاماعى تۇزسىز، مايسىز. سەبەبى اشتىقتان ابدەن السىرەگەن ادام تۇزدى، مايلى تاماقتى كوتەرە الماي، ءولىپ كەتەدى ەكەن. جاعدايىمىز ءبىرشاما دۇرىستالدى. بۇل جەردە ءبىر اي تۇردىق.
ءبىر كۇنى نەمىستەر:
– كىم ات باعا الادى؟ – دەپ سۇرادى.
– مەن، مەن، – دەگەن داۋىستار ءار جەردەن ەستىلدى. ەرتەڭىنە 20 ادام كيەۆ قالاسىنا كەلىپ، ءار ادام ەكى اتتان الىپ قايتتىق. ونىڭ ىشىندە مەن دە ەكى اتقا يە بولدىم. مىندەتىم – ەكى اتقا كۇتىم جاساۋ. سۋارىپ، شومىلدىرىپ، ءشوبىن، جەمىن سالىپ، تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىنىم تاپپايمىز. جۇمىس بولسا، ارباعا جەگىپ، جۇك تاسىتادى. وندايدا قاسىڭا قارۋلى كۇزەت قوسادى. تۇتقىنداردىڭ ىشىندە ءتورت قازاق جىگىتى وفيتسەر بولعان ەكەن. سولار ءبىر كۇنى تۇندە ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ: ء«بىزدى گەرمانياعا اكەتەدى ەكەن» دەگەن سىبىس بار. ول جاققا كەتسەك، ەلگە جەتۋگە قيىن بولادى. جاقىن ماڭدا پارتيزاندار بار ەكەن. ءبىر تۇندە قاشىپ، سولارعا قوسىلايىق» دەدى. ءبارىمىز دۇرىس دەپ، قاشاتىن كۇندى بەلگىلەدىك. ەكى كۇننەن كەيىن باستاپ جۇرگەن ءتورت جىگىتتى ۇستاپ اكەتتى دە، قالعانىمىزعا كۇشەيتىلگەن كۇزەت قويىلدى. ارامىزدا ساتقىن بار ەكەنىن بىلدىك. بىراق ول كىم؟ جۇمباق كۇيىندە قالدى. كوپ كەشىكتىرمەي، ەشالونعا تيەپ گەرمانياعا جونەلتتى. ەلگە قايتساق دەگەن ءۇمىت ءبىرجولاتا ۇزىلگەندەي. بىزبەن بىرگە اتتارىمىز دا كەتتى.
1943 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا نەمىستىڭ نويحامەر دەگەن قالاسىنان ءبىر-اق شىقتىق. بۇل بەلگىلى قايراتكەر مۇستافا شوقاي ۇيىمداستىرعان تۇركىستان لەگيونى ەكەن. ونى كەيىننەن ءبىلدىم. مۇندا دا مەنىڭ مىندەتىم – ەكى اتتى باعۋ. جۇمىس بولسا، توپتالىپ شىعىپ، كۇزەتپەن بارىپ كەلەمىز، بولماسا تۇرمەنىڭ اينالاسىندا اتىمىزدى باعىپ، ءشوبىن سالىپ، سۋارىپ جۇرگەنىمىز. ونداي كۇندەر سيرەك. كۇندە جۇمىس تابىلادى. ماعان بەرىلگەن ەكى اتتىڭ ءبىرى – جانىنا بوتەن جىلقى بايلاتپايدى. سوندىقتان باسقالاردان بولەك بايلاپ قويامىن. ەستە تاعى قالعانى، بىردە ءبىر ەشالون تۇتقىن اكەلدى. ىشىندە اۋىلدان ماقان انداسوۆ بار ەكەن. العاشقى امان-ساۋلىقتان كەيىنگى سۇراعانى: «جەيتىن نەڭ بار؟» بولدى. قالتامدا نانىم بار ەدى، سونى بەردىم. ماقاننىڭ ءالى كوزى ءتىرى، كەزدەسكەندە:
– سول كەزدە بەرگەن نانىڭ ءومىرى ەسىمنەن شىقپايدى، – دەپ وتىرادى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەگەن وسى دا.
ءبىز بۇل جەردە 1943 جىلدىڭ اقپانىنان تامىز ايىنا دەيىن بولدىق. تامىز ايىندا ءبىزدى يتالياعا جونەلتتى. ۋدينا دەگەن شاعىن قالاسىنا الىپ كەلدى. ەكى اتىم دا وزىممەن بىرگە. بۇل جەردە ءوزىمىزدى ەركىندەۋ سەزىندىك. ماقان گەرمانيادا قالىپ قويدى. ماعان بەرىلگەن اتتاردىڭ مىنەزى جامان ەكەنىن ايتقانمىن. سوندىقتان بولەك، باسقا اۋلاعا بايلايتىنمىن. ەرتەڭىنە اتتاردى قاراپ، ءشوبىن سالىپ قويايىن دەسەم، ءۇي الدىندا ەكى-ءۇش ايەل تۇر ەكەن. ماعان قاراپ يتاليان تىلىندە: 
– يمپەرەرو يتاليانو، – دەدى.
مەن «يتاليانىڭ باسشىسىن بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراپ تۇر ەكەن دەپ، ء«يا» دەدىم.
ولار شۇرقىراسىپ بىردەڭەلەردى ايتىپ كەتتى دە، ءبىر كەزدە «تۇرا تۇر» دەگەندەي بەلگى بەرىپ، بىرەۋى جاس جىگىتتى ەرتىپ كەلدى.
– دوبروە ۋترو! – دەدى ول ورىسشالاپ. سالەمدەسكەننەن كەيىن «مىنا ايەلدەر نە دەيدى؟» دەدى.
– «يتاليانىڭ باسشىسىن بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇرادى.
ول كۇلدى دە:
– جوق، ولار «يتاليان ءتىلىن ۇيرەنگىڭ كەلە مە؟» دەپ سۇراپ جاتىر.
ەندى مەن كۇلدىم.
– شىنىندا ۇيرەنگىڭ كەلە مە؟
– ءيا...
سونىمەن بۇل جىگىتپەن تانىستىعىم باستالدى. اتى-ءجونى – بەرناردو اۆگۋستو. سەگىز جىل يۋگوسلاۆيادا تۇرعان ەكەن. سول جەردە ورىس ءتىلىن ۇيرەنگەن. نەمىستەرمەن ءبىر ساپتا تۇرىپ سوعىسىپتى. كەيىننەن بۇلاردى قاماۋعا الۋ قاۋپى تونگەن سوڭ، تۋعان ەلىنە قاشىپ كەلگەن. گەرمانيا مەن يتاليانىڭ ءبىر وداقتا ەكەنىن بىلەمىن. يتاليادا دا كوممۋنيستىك پارتيا جۇمىس ىستەپ تۇر، ولار سوعىسقا قارسى ۇگىت جۇرگىزىپ، پارتيزان وتريادتارىن ۇيىمداستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى ءمۋسسولينيدى ۇرلاپ كەتەدى. سودان كەيىن گيتلەر يتاليا سولداتتارىنا سەنبەي، كۇدىكتىلەردى قاماۋعا الا باستايدى. باسىنا قاۋىپ تونگەن بەرناردو ەلىنە قاشىپ كەلىپتى. 
مەنىڭ ات بايلاپ جۇرگەن ءۇيىم، ونىڭ اعاسى يدونا اۆگۋستونىڭ ءۇيى بولىپ شىقتى. كەيىن بۇل جىگىتپەن دە تانىسىپ الدىم. يتاليا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەكەن. بەرناردو مەنى اعاسىنىڭ ۇيىنە ەرتىپ كىردى دە، قولىما قاعاز بەرىپ، كوزگە كورىنىپ تۇرعان زاتتاردىڭ ورىسشاسىن، تۇسىنا يتاليانشا اتالۋىن جازدىردى دا، كادىمگى سوزدىك جاساتتى. ءبىز مەكتەپتە لاتىن ارپىمەن وقىعانبىز. ونىڭ دا پايداسى ءتيدى. مەنىڭ جازعانىمدى ول، ونىڭ جازعانىن مەن وقي الامىن. سودان ۇيرەنە كەلە، ءبىر اي شاماسىندا اجەپتەۋىر اڭگىمەلەسەتىن دارەجەگە جەتتىم. نەمىس تىلىنەن نان سۇراپ جەرلىگىم عانا بار ەدى. يتاليان ءتىلى وڭاي سوعىپ، تەز ۇيرەنىپ كەتتىم. تاڭەرتەڭ «بون جارنو» (قايىرلى تاڭ) دەپ كەزدەسەمىز دە، كەشكە «بونو سەلە» (قايىرلى كەش) دەپ قوشتاسامىز. مۇمكىن ۇيرەنىپ كەتۋىمە وقىتقان ادامنىڭ اسەرى دە بولار.
بۇل جەردە توپتانىپ باراتىن جۇمىس بولسا، ءبىر-ەكى ادام كۇزەت بەرەدى دە، ال جالعىز-جارىم جۇمساي قالسا، كەي-كەزدە كۇزەت تە بەرمەيدى. الىس جەردەن قاشىپ كەتە المايدى دەپ ويلاسا كەرەك. گەرمانياداعىعا قاراعاندا ەركىندەۋمىز. تۇندە تۇگەلدەپ قامايدى، كۇندىز كوبىنشە ايداۋسىز جۇرەمىز. تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىشتا شەك جوق. قاشىپ كەتۋگە دە بولادى. بىراق، جولدىڭ ۇزاقتىعى اياققا تۇساۋ. جەتۋىڭ ەكى تالاي. قانشا ويلاساقتا، قاشۋعا تاۋەكەل ەتە المايمىز.
بىردە جولدا كەلە جاتىپ اربانىڭ جەتەك اعاشىنداعى شىنجىردىڭ شىعىپ كەتپەسى بار ما؟. كولىكتەردىڭ باسىن تارتتىم. اربا اتتاردىڭ تىرسەگىنە سوعىلىپ، ولار ۇركىپ، باس بەرمەستەن قۇيىنداتىپ شابا جونەلدى. ەندى نە ىستەدىم؟ اتتىڭ باسىن تارتسام، اربا تاعى تىرسەككە سوعىلدى. قالا شەتىنە كىرە بەرە ءوزىمدى-ءوزىم اربادان تاستادىم. بىراق، الىسقا سەكىرە الماپپىن. اربانىڭ ارتقى دوڭگەلەگىنە كەپتەلىپ قالدىم. دوڭگەلەك باسىپ وتپەي، ءبىراز جەرگە سۇيرەسە كەرەك. اتتار جانىنا مال بايلاتپايتىنى بولماسا، بىلايشا جۋاس ەدى. تىرسەككە سوقپاعان سوڭ اتتار دا تۇرىپ قالدى. ادامدار دارىگەرگە الىپ باردى. ايتەۋىر سىنعاننان امان ەكەن. سىدىرعان، جىرعان جەرلەرىمە ءدارى جاعىپ، تاڭىپ بەردى دە ءبىر اپتا جۇمىستان بوساتتى. كۇندىز قايدا جۇرسەم دە ەركىمدە. تۇندە مىندەتتى تۇردە كەلىپ جاتۋىم كەرەك.
وسى دەمالىستا يدونا مەنى تاۋعا شاقىردى. «كەشكى تۇگەندەۋگە دەيىن ۇلگەرەمىز» دەپ ۇگىتتەدى. مەن كەلىسىپ، ەرتەڭىنە ەرتەلەپ تاۋعا كەتتىك. ۇلكەن ساسكەدە تاۋدىڭ توبەسىنە شىقساق، ارعى جاعى قالىڭ ورمان، ورماننىڭ ارعى جاعى تاعى تاۋ. سول جەرگە كەلگەندە، يدونا ماعان:
– ازىرگە جاعدايلارىڭ جامان ەمەس. بىراق ەستۋىمىزشە، نەمىستەر شەگىنىپ سوۆەتتەر ىلگەرلەپ كەلە جاتقان سەكىلدى. ەگەر تىقىر شىنداپ تايانسا، نەمىستەر سەندەردىڭ ماڭدايلارىڭنان سيپاي قويمايدى. سونداي كۇن تۋسا مەيىربەك، سوناۋ تاۋدى كوردىڭ بە؟ سول تاۋدىڭ باۋىرىندا پارتيزاندار بار. سول جاققا قاشىپ قۇتىلۋعا بولادى. وسىنى ەسىڭە ساقتا. مەن سەنى ادەيى الىپ شىقتىم. جولدى جاقسىلاپ كورىپ ال، – دەدى.
1943 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءبىزدى باداليا دەگەن قالاعا اۋىستىردى. ەكى قالانىڭ اراسى جاپ-جاقىن. بەرناردو دا، يدونا دا كەلىپ تۇردى. ەكەۋى دە بارىمىزبەن جاقسى دوس بولىپ كەتتى. بىردە سەمەيلىك مىڭباي دەگەن جىگىت:
– پارتيزاندارعا قاشايىق، ارەكەتسىز وتىرا بەرەمىز بە؟ مۇمكىن ەلگە قايتۋدىڭ ءساتى تۇسەر، – دەدى. بۇل 1944 جىلدىڭ اقپانى بولاتىن. لاگەردە بار-جوعى 70 مۇسىلمان بالاسىمىز. ءبارىمىز اقىلداسىپ، قاشاتىن كۇندى بەلگىلەدىك. سول كۇنى كىمنىڭ ايتىپ قويعانىن قايدام، ءبارىمىزدى تۇگەل جۇمىسقا شىعاردى. بۇرىن دا مۇنداي جاعداي بولاتىن. بىراق ارى كەتسە ءۇش-ءتورت كۇزەتشى بەرەتىن ەدى، بۇل جولى كۇشەيتىلگەن كۇزەت قويىلدى. 20-دان استام ارباعا جۇك ارتىپ، جولعا شىقتىق. مىڭباي كۇڭكىلدەپ: ء«بارىبىر قاشىپ كەتەمىن» دەپ ءجۇر. يتاليا تاۋلى جەر. تاۋ اراسىمەن كەلەمىز. كۇزەت كۇشتى. ءبىر كەزدە الدىڭعى جاقتان شۋ شىعىپ، اربالار توقتاپ قالدى. نە بولعانىن بىلمەككە كۇزەتشىلەر العا كەتتى. سويتسەك مىڭبايدىڭ ارباسى جولدان شىعىپ كەتىپ، اۋدارىلىپ قالىپتى. ءبارىمىز جابىلىپ، اربانى تۇرعىزىپ، جۇكتى ارتىپ بولىپ قاراساق، 20 شاقتى تۇتقىن جوق. جاڭاعى الاساپىران كەزدە ولار اعاش اراسىنا تىعىلىپ ۇلگەرسە كەرەك. ولاردى ىزدەۋگە ادامى از نەمىستەر ۇزاپ شىعا المادى. قالعاندارىمىز ىلگەرى تارتىپ كەتتىك. 
مەجەلى جەرگە جەتكەندە ءبارىمىزدى ءبىر سارايعا قاماپ، كۇزەت قويدى. تۇندە ويلاستىق. «ەرتەڭ كەرى قايتامىز. نەمىستەر ەندى ءبىزدى كەشىرمەيدى. 20 ادامنان كەيىن ءبىزدى قىسا تۇسەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىن تۇننەن قالماي قاشۋ كەرەك». وسى ويىمىز دۇرىس دەستىك تە، نەمىستەردىڭ ماس بولۋىن كۇتتىك. يتاليادا نە كوپ، ءجۇزىم كوپ. بىرەۋىنەن سۋ سۇراساڭ، سۋ ورنىنا شاراپ ۇسىنادى. ءۇي سايىن بوشكە-بوشكە شاراپ اشىتادى. نەمىستەر دە ءۇي-جايىنان بەزىپ، قاي جەتىسكەننەن ءجۇر دەيسىڭ. قولدارى قالت ەتسە ىشكىلىككە باسادى. ۇيىقتاعان بولىپ، جىم-جىرت جاتىرمىز. ءتۇن جارىمىندا كۇزەت اۋىستى. كەلگەندەر قىزۋ ماس. سارايدىڭ ساڭىلاۋىنان كورىپ تۇرمىز. ەكى كۇزەتشى تاعى دا ءبىراز سىلتەپ الىپ، ۇيقىعا كەتتى. تاڭعا دەيىن ەندى ەشكىم كەلمەيدى. ەسىكتى بۇزىپ شىقتىق تا، تاۋعا قاراي تارتىپ كەتتىك. جولدى جوبالاپ بىلەتىن مەن العا ءتۇستىم. وزگەلەر مەنىڭ سوڭىمدا، ءبىر ادام دا قالعان جوق. سونىمەن تاڭ اتا تاۋدىڭ توبەسىنە شىقتىق. قالىڭ ورمان، ورماننىڭ ارعى جاعىنان، تاۋ بەتكەيىندە ءبىر سەلو قاراۋىتادى. ودان ءارى تاعى تاۋ. 
سول جەردە دەمالىپ، ەكى ادام ىلگەرى بارىپ قايتپاق بولدىق. قاسىما سەرىك الىپ ورمان شەتىنە ىلىگە بەرگەنىمىزدە اعاش اراسىنان: «ستوي، كتو يدەت؟ رۋكي ۆۆەرح» دەپ ورىسشا سويلەپ، ەكى ادام شىعا كەلدى. قولدارىندا اۆتومات. تىلگە كەلىپ پارتيزانداردى ىزدەپ جۇرگەنىمىزدى ايتتىق. بىرەۋىمىز بارىپ، قالعان جولداستارىمىزدى شاقىرىپ كەلدىك. ءبارىمىزدى سەلونىڭ ورتاسىنداعى شىركەۋگە اكەلىپ، كومانديرىن شاقىردى. ولار جاعدايىمىزدى سۇراپ بىلگەن سوڭ:
– ەندى ەشنارسەدەن قاۋىپتەنبەي، دەمالا بەرىڭدەر، – دەپ تاماقتاندىردى. پاريزاندار كۇنى بويى دەم الادى. تۇندە توپ-توپ بولىپ جورىققا شىعادى. ارالارىندا 200-دەي ورىستار دا بار ەكەن. ولار دا ءبىز قۇساپ كەلگەندەر. ەلدىڭ جاعدايىن سولاردان بىلدىك. «نەمىستەردىڭ كۇنى جاقىن، جاقىندا سوعىس بىتەدى، سونان كەيىن ەلدەرىڭە قايتاسىڭدار» دەپ قۋانتىپ قويادى. ەكى كۇننەن كەيىن اداسىپ-اداسىپ مىڭبايلار بىزگە قوسىلدى. 
تاپسىرماعا ءبىز دە سۇرانامىز. بىراق ءبىزدى كوپ جۇمسامايدى. جۇمساسا دا قاقتىعىسى جوق جەرگە جۇمسايدى.
– بۇلارىڭ قالاي؟ ءبىز سوعىسۋعا كەلدىك قوي، – دەيمىز.
– سەندەر از سوعىسقان جوقسىڭدار، ەندى دەمالىڭدار، – دەيدى ولار. 
سونىمەن 70 ادام تۇگەلدەي پارتيزان وتريادىندا 1944 جىلدىڭ اقپانىنان قىركۇيەگىنە دەيىن بولدىق. قىركۇيەكتە لاگەرگە ءۇش امەريكاندىق كەلدى. ءبارىمىزدى جيناپ، جينالىس وتكىزدى. تورگە ءتورت مەملەكەتتىڭ جالاۋىن ءىلىپ قويدى. ولار: امەريكا، انگليا، يتاليا، سوۆەت وداعىنىڭ جالاۋلارى ەدى.
– سوعىس ءبىتتى، ەندى ەلدەرىڭە قايتاسىڭدار، – دەپ ءبىر كۇن كەشكە دەيىن تويلاتتى. ۇلكەن توي بولدى. سويتسەك امەريكاندىقتار يتاليادان نەمىستەردى قۋىپ شىققان ەكەن.
ەرتەڭىنە ەتەككە ءتۇسىپ، ماشيناعا مىنگىزىپ، ريم قالاسىنا الىپ كەلدى. مۇندا بىرنەشە كۇن بولىپ، جان-جاقتان تۇتقىنعا تۇسكەن سوۆەت ادامدارىن جيناپ، ءبارىمىزدى نەاپول قالاسىنا جەتكىزدى. سول جەردەن پاروحودقا مىنگىزىپ، سۋەتس كانالى ارقىلى ءبىر پورتقا ءتۇسىردى. تاعى دا ماشيناعا مىنگىزىپ، 80 شاقىرىم ءجۇرىپ، ءبىر سەلوعا كەلدىك. بۇل ەگيپەت جەرى ەكەن. مۇندا ەكى اي تۇردىق. جان-جاقتان سوۆەت تۇتقىندارىن جيدى. ەكى ايدا 7000 ادام بولىپپىز. ەسكى كيىمدەرىمىزدى تاستاتىپ، امەريكاندىقتار وزدەرىنىڭ جاڭا اسكەري فورماسىن بەردى.
قاراشانىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىندا قايتادان پاروحودقا مىنگىزىپ، پەرسيا شىعاناعى ارقىلى يران جەرىنە اكەلدى. پورتتان تۇسىرگەن سوڭ پويىزعا وتىرىپ، تەگەرانعا كەلدىك. بۇل جەردە ءبىزدى سوۆەت ادامدارى قارسى الدى. جينالىس وتكىزىپ، امان-ساۋ ورالۋىمىزبەن قۇتتىقتادى. تەگەراندا ءۇش-ءتورت كۇندەي بولىپ، تاعى دا پاروحودپەن باكۋگە جەتتىك. 
بۇل جەردە ءبىزدى قارۋلى كۇزەتپەن قارسى الدى. تۇندە باكۋگە جاقىنداپ، زاكىر تاستاپ، توقتاپ تۇردىق. ەرتەڭىنە كۇندىز اكەلىپ ءتۇسىردى. سويتسەك تۇندە تۇسىرۋگە قاشىپ كەتەدى دەپ قورىقسا كەرەك. قارۋلى كۇزەت ساپقا تۇرعىزىپ، ۆوكزالعا ايداپ كەلدى دە، ەشالونعا مىنگىزدى. ەشقايدا شىعارمايدى. سولداتتاردىڭ قاباقتارى قاتۋ. ۆاگوندا وتىرىپ، ۇيگە اماندىعىمدى ءبىلدىرىپ حات جازعان ەدىم، ەندى سونى پوشتاعا سالا الماي قور بولدىم. بولماعان سوڭ پويىز ەندى قوزعالا بەرگەندە جەرگە لاقتىرىپ تاستاپ ەدىم، سول حاتىم ۇيگە كەلىپتى. سوناۋ 1942 جىلى مەنى ءولدى دەگەن قارا قاعاز كەلگەن ەكەن. شەشەم بايعۇس الگى حاتتى اركىمگە كورسەتىپ «وسى راس پا؟» دەپ سۇراي بەرىپتى. سوندا ءشارىپ دەگەن دوسىم:
- تۋرا ءوز قولى، مەيىربەك ءتىرى ەكەن، – دەپ، شەشەمدى قۋانتىپتى.
جول بويى نكۆد جۇمىس ىستەپ، ءبارىمىزدى تەرگەۋگە الدى. كەيبىرەۋلەردى ءبولىپ اكەتىپ جاتتى. ءسويتىپ 1945 جىلى قاڭتار ايىندا كەمەروۆا وبلىسىنان ءبىر-اق شىقتىق. 
امەريكاندىقتاردىڭ «سوعىس ءبىتتى» دەگەن جاي عانا ءسوز ەكەن. سوعىس ءالى بىتپەپتى. ەر-ازاماتتىڭ ءبارى مايداندا. ورنىن جاس بالالار مەن ايەلدەر باسقان. ءبىزدى اكەلە سالا شاحتاعا ءتۇسىردى. وڭكەي ايەلدەر جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كومىر قازدىق. بۇل جەردە قيىنشىلىق ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءبىر جاقسىسى سوڭىمىزدا قارۋلى كۇزەت جوق. اي سايىن جالاقى بەرەدى. ءتورت ادام پاتەر جالداپ تۇردىق. 
1946 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ماعان دەمالىس بەردى. بىراق وسى جەردەن ەشقايدا شىعۋعا بولمايتىنىن، ەلگە قايتۋعا رۇقسات جوقتىعىن تاپتىشتەپ ايتتى. ەلدى ساعىنعان مەنىڭ ءبىر مينۋت تا تۇرعىم جوق. جىگىتتەر ازعىرا باستادى: «قاراجات جيناپ بەرەمىز. ءبىر كۇندە بولسا دا ەلدى كورىپ كەل» دەپ. قاشقالى تۇرعان كيىككە ء«تايت» دەگەن سوڭ «نە جورىق» دەگەندەي، وزىمدە زورعا جۇرگەنمىن. كەلىسە كەتتىم. سونىمەن مەنىمەن بىرگە دەمالىسقا شىققان اقتوبەلىك جىگىت ەكەۋمىز اۋىلىمىزعا تارتىپ كەتتىك. جولداستارىمىز:
– سوعىس بولسا توقتادى. مۇمكىندىك بولىپ، امالىن تاپساڭ، بۇل جاققا قايتىپ كەلمە، – دەپ شىعارىپ سالدى.
پويىزدا اسكەري بيلەتىمدى ۇرلاپ كەتتى. ونىمەن بىرگە اقشا دا جوعالدى. اقشانىڭ كوبى قاپشىقتا ەدى، وعان دا شۇكىرشىلىك ەتتىم. بىرەۋ دوكۋمەنتتەرىمدى تەكسەرىپ قالا ما دەپ زارەم جوق. قالتامدا دەمالىستا دەگەن قاعازىم قالىپ قويىپتى. ايتەۋىر، ول دا ءبىر مەدەت. سوندا دا تىعىلىپ ءجۇرىپ، يتشىلەپ شىمكەنتكە جەتتىم-اۋ. پويىزدان تۇسكەن بويدا لەڭگىرگە قاراي جاياۋ تارتىپ كەتتىم. كەشكە قاراي ناۋرىزباي دەگەن ناعاشىمنىڭ ۇيىنە كەلسەم، بەگالى دەگەن اعامىز سول ۇيدە قوناقتاپ جاتىر ەكەن. ەكەۋمىز جىلاپ كورىسىپ، سول كىسىدەن ەلدىڭ اماندىعىن سۇرادىم. ەرتەڭىنە بەگالى اعامنىڭ سارى بيەسىنە مىنگەسىپ، اۋىلعا جەتتىم.
ءۇش جىل اسكەري بورىشىمدى وتەپ كەلەمىن دەپ ەدىم، مىنە بەس جىل دەگەندە نەبىر ازاپتى كۇندەردى باستان وتكەرىپ، تۋعان جەرگە تابان تىرەدىم.
اعايىن-تۋعان، دوستارمەن كەزدەسىپ، ءبىر جاساپ قالدىم. انام بايعۇس ءبىر مالىن سويىپ، اۋىلداستاردى، تۋىستاردى شاقىرىپ، توي ىرىمىن جاسادى. ەل ءالى ەڭسە كوتەرمەگەن. كوپ ءۇيدىڭ ەسىگى جابىلىپ قالعان. وزىممەن سوعىسقا اتتانعانداردان ءتىرى قالعان جالعىز مەن ەكەنمىن. سوعىستان قايتقانداردىڭ كوبى جارىمجان بولىپ قالعان. ءبىرىنىڭ قولى، ءبىرىنىڭ اياعى جوق. ەل ايتەۋىر الداعى كۇننەن ۇمىتكەر، تىربانىپ ەڭبەك ەتىپ جاتىر. قايتاتىن ۋاقىت بولعانىن دا بىلمەي قالدىم. ەندى كەيىن ورالۋىم كەرەك. ۇيگە ناعاشىم بازارباي كەلدى. ونىمەن وڭاشا اڭگىمەلەسىپ:
– ناعاشى، مەنىڭ كەيىن قايتقىم جوق، – دەدىم.
– «انا جاقتا بولدىڭ» دەپ سەنى سوتتاعان پا؟
– سوتتاعان جوق.
– قاشىپ كەلگەن جوقسىڭ با؟
شىنىمدى ايتتىم.
– مەن اۋداننىڭ اسكەري كوميسسارىمەن كەلىستىم. ساعان باسقا اسكەري بيلەت بەرەتىن بولدى. ىزدەپ جاتسا، ونى كورەرمىز، ىزدەمەسە ونى كورەرمىز. ايتەۋىر سوعىس توقتادى عوي. ارتى كەڭشىلىك بولسىن. قايتپاساڭ، قايتپا. ەندى كەتسەڭ اناڭدى كۇيىكتەن ءولتىرىپ الارسىڭ، – دەدى.
قۋانىپ قالدىم. ارادا ەكى-ءۇش كۇن وتكەندە ەرتىپ بارىپ، اسكەري بيلەت الىپ بەردى. كوڭىلىم ورنىنا تۇسكەندەي. مىنانداي زاماندا قاراپ ءجۇرۋ، ۇيات. جۇمىسقا ارالاسۋ كەرەك. ەندى قايدا بارام دەپ جۇرگەندە ءشارىپ دوسىم كەڭەسارىق مەكتەبىندە مۇعالىم ەدى. سول «بىزگە كەل» دەپ قولقا سالدى. ءسۇيتىپ 1946 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ كەڭەسارىق مەكتەبىندە ورىس تىلىنەن ساباق بەرە باستادىم. كەلەسى 1947 جىلى مەنى اۋداندىق وقۋ ءبولىمى مولوتوۆ اتىنداعى مەكتەپكە اۋىستىرىپ، نەمىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن بولدىم. سول جىلى ۇيلەندىم. 1948 جىلى ناۋرىز ايىندا ساباقتان ۇيگە كەلسەم، ايەلىم:
– سەنى ميليتسيا ىزدەپ كەتتى. ەرتەڭ تاعى دا كەلەتىن بولدى، – دەپ جىلاپ وتىر. كەشتەتىپ بۇرىننان تانىس ميليتسيا باستىعىنىڭ ۇيىنە باردىم. نەگە ىزدەتكەنىن سۇراعانىمدا:
– شاماسى وسى جاقتان دومالاق ارىز تۇسكەن بولۋى كەرەك. كەمەروۆ وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنان ىزدەۋ قاعاز كەلگەن. سوعان سەنى شاقىرتىپ جاتىر، – دەدى.
- ەندى نە ىستەدىم؟
- ءتىلىمدى الساڭ ءبىراز كۇن بويى بوي تاسالاي تۇر، باسىلىپ كەتەر، – دەپ كەڭەس بەردى. 
سونىمەن ۇيگە قايتتىم. ويىم سان-ساققا جۇگىردى. نە ىستەيمىن؟ ءتىلىن الىپ، تاسالانا تۇرسام با ەكەن؟ باسىلىپ كەتسە جاقسى، باسىلماسا قاشتىڭ دەپ ۇستىڭە جاماپ جىبەرسە، سورلاپ قالمايمىن با؟ تاۋەكەل نە دە بولسا پەشەنەدەن كورەرمىن. وكىمەتتىڭ قۇرىعى ۇزىن. سوۆەت جەرىنەن شالعاي كەتپەسەڭ، سوڭىڭا تۇسسە، ءبارىبىر ۇستايدى. كوپ بولسا شاحتاسىنا اپارىپ قايتىپ سالار دەپ ويلادىم دا، ەرتەڭىنە مەكتەپكە بارماي، ميليتسيونەردى ۇيدە كۇتتىم.
ەرتەڭىنە كەش بولىپ قالعاندا ۇيگە يۆانوۆ دەگەن ۋچاسكەلىك ميليتسيا كەلدى. «مەن سەنى الىپ كەتۋگە كەلدىم. شىمكەنتكە اپارىپ تاپسىرۋىم كەرەك، بۇگىن كەش بولىپ قالدى، ەرتەڭ ەرتەلەپ جۇرەمىز»، – دەدى ول.
– جارايدى، مەن دە مىنەتىن كولىك تاۋىپ الايىن، – دەپ، ەكەۋمىز كولحوز باستىعىنا كەلدىك. باستىق ءاشىم دەگەن جىگىت ەدى، مەنى قاماپ قويادى دەپ ويلامادى ما، تەز كەلىسىپ:
– مەنىڭ ءمىنىپ جۇرگەن اتىممەن بارىپ كەل، – دەدى. ەرتەڭىنە ەرتەلەپ مەنى ءتيىستى جەرىنە وتكىزىپ، يۆانوۆ ءمىنىپ كەلگەن اتىمدى جەتەلەپ جونىنە كەتتى. مەنى تۇرمەگە قامادى. بۇل 1948 جىلدىڭ 15-ناۋرىزى ەدى. 
ال، ەندى نكۆد-نىڭ تەرگەۋى جونىندە نە ايتايىن. ول تۋرالى قازىر كوپ جازىپ ءجۇر عوي. ءۇش اي تەرگەدى. ۇرىپ سوعۋ، جالا جابۋ، ءبارى دە بولدى. حالىق جاۋى دا – مەن، وتانىن ساتقان وپاسىز دا – مەن، نەمىستىڭ شپيونى دا – مەن. ايتەۋىر شىقپاعان جان شىقپادى. ماۋسىم ايىندا الماتىعا الىپ كەتتى. مۇندا دا سول تەرگەۋ، ۇرىپ سوعۋ، اتامىن دەپ قورقىتۋ. 1948 جىلدىڭ 25-ماۋسىمىندا تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ الماتى گارنيزونىنداعى اسكەري-سوت رسفسر-ءدىڭ قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ 58-ءشى بابىمەن 25 جىل باس بوستاندىعىمنان ايىرۋعا، تاعى 5 جىل جەر اۋدارۋعا، باس-اياعى 30 جىلعا ۇكىم شىعاردى. سودان كەيىن ەتاپپەن شىعىسقا قاراي ايدادى. ۆلاديۆوستوكقا دەيىن پوەزبەن كەلىپ، سول جەردەن پاروحودقا سالىپ ماگاداننان قاراشا ايىندا ءبىر-اق شىقتىم. ۇيگە حات جازىپ، حابارىمدى بەردىم. كەلە شاحتاعا ءتۇسىپ، كومىر قازۋعا كىرىستىك. ۇيدەن حات الدىم. ايەلىم امان-ەسەن بوسانىپ، قىز تۋىپتى. جۇپار دەگەن قىزىم 1948 جىلى قاراشا ايىندا اكەسى جوقتا دۇنيەگە كەلگەن، – دەپ، مەكەڭ ءبىر ءسات ويلانىپ قالدى. 
– شاحتاداعى جۇمىستىڭ اۋىرلىعىن تىلىمەن جەتكىزىپ بەرە المايمىن شىراعىم. نورما وتە كوپ، كوبىنە ورىنداي المايمىز. ورىنداماساڭ اش قۇرساق بولىپ جۇرگەنىڭ. سول 1948 جىلدىڭ قاراشاسىنان كەلەسى جىلعى ماۋسىمعا دەيىن بىردە-ءبىر تۇتقىنعا كورپە، ماتراتس بەرمەدى. ءبىر باراكتاعى مىڭ ادام كەشكە قاراي سۇرىنە قۇلاپ، كيىمشەڭ جاتا كەتەمىز. كىر، لاس، بيت، ءتۇرلى اۋرۋ، ءبارى بار. ءبىر جىلعا تولمايتىن ۋاقىتتىڭ ىشىندە باراكتاعى ادامنىڭ ءتورت جۇزدەن استامى اۋىر تۇرمىستى كوتەرە الماي، ءولىپ كەتتى.
ۇمىتپاسام، 1949 جىلدىڭ قاڭتار ايى بولۋ كەرەك. ءبىر اپتاداي تىنباي بوران سوقتى. ماگادان مەن شاحتا اراسىندا قاتىناس ءۇزىلدى. جەتى كۇن نانسىز قالدىق. كۇنىنە ەكى مەزگىل: تاڭەرتەڭ جانە كەشكە عانا ىستىق تاماق بەرەدى. ونىڭ ءوزى سىلدىر سۋ. 12 ساعات 400 مەتر تەرەڭدىكتەگى شاحتادا جۇمىس ىستەيمىز. تۇستە دەمالىس جوق. تۇتقىندار تەمەكى شەگىپ الايىق دەپ وتىرادى. مەن تەمەكى شەكپەسەم دە، جاندارىنا بارىپ قيسايىپ جاتتىم. ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تۇسىمدە اۋىلدا ءجۇر ەكەنمىن. قىرماننان اركىمگە ەڭبەك كۇنگە دەپ بيداي ۇلەستىرىپ جاتىر ەكەن. ماعان دا ءبىر دوربا بيداي ءتيدى دە، ويانىپ كەتتىم. جولداستارعا ءتۇسىمدى ايتىپ، بۇگىن «نان كەلەدى ەكەن» دەدىم. 
ايتقانىمداي، كەشكە جۇمىستان كەلسەك، اركىمنىڭ توسەگىنە تيەسىلى نانىن قويىپ كەتىپتى. لاگەردە ءبىر جاقسى جەرى، قويعان نارسەڭە ەشكىم تيمەيدى. ۇرلىق-قارلىق، زورلىق، ۇرىپ-سوعۋ، توبەلەسۋ اتىمەن جوق. ءبارى دە ءبىر عانا 58-ءشى ستاتيامەن سوتتالعان ساياسي تۇتقىندار.
تاعى ءبىر ەستە قالعانى، كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسى كونتسەرت كورسەتتى. ارتىستەردى ءبىر قازاق جىگىت باسقارىپ كەلىپتى. بارىپ تانىستىم. سەمەيلىك ەكەن. ابايدىڭ تۋىسقانى بولىپ كەلەدى. قازاقتىڭ پاگانينى اتانعان، قازاقستاننان تۇڭعىش شىققان كاسىپقوي سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ وسى جىگىت ەكەن. ەكەۋمىز جاقسى جولداس بولىپ كەتتىك. كەيىننەن 1964 جىلى اۋىلعا ايتكەش ءوزى ىزدەپ كەلدى. سودان بەرى ارامىز ۇزىلگەن ەمەس.
1951 جىلعا دەيىن كومىر قازدىم. سول جىلى مەنى قۇرىلىسقا اۋىستىردى. مۇندا دا جۇمىس جەڭىل بولعان جوق. قىرىق گرادۋستان استام ايازدا دا جۇمىس توقتامايدى. 1953 جىلى توكارلىق جۇمىسقا اۋىستىم. ءبىر اي ۇيرەنۋشى بولىپ ىستەدىم. ءبىر كۇنى لاگەر باستىعى شاقىرىپ الدى. جاعدايىمدى، قاي جەردەن ەكەنىمدى سۇرادى. سويتسەم، شىمكەنتتە ءبىراز ۋاقىت وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتتا جۇمىس ىستەگەن ەكەن. 
– ەكەۋمىز جەرلەس بولىپ شىقتىق. ءوزىڭنىڭ دە كورمەگەنىڭ جوق ەكەن. مەن ساعان ءبىر جۇمىس تاۋىپ بەرەيىن. تەگىستەۋشى (شليفوۆششيك) بولىپ ىستە، ۇيرەنىپ كەتەسىڭ، قيىن ەمەس، – دەدى. سونىمەن تەگىستەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. توكار ءبىر زاتتى جونىپ بەرەدى. مەنىڭ مىندەتىم – سونى سونى ستانوكقا سالىپ، جالتىراتىپ تەگىستەۋ. 
ءبىر باراكتا جەتى قازاق جاتامىز. قولىمىز قالت ەتسە، اڭگىمە سوعامىز. مەن كوبىنەسە سوعىستا كورگەندەرىمدى ايتامىن. سوندا ىشىمىزدە ۇلكەنىمىز وسكەمەندىك احمەتجان دەگەن اعامىز: 
– مەيىربەك-اۋ، وسىنىڭ ءبارىن موسكۆاعا جاز. ساۋاتىڭ بار. سەنى ءسوزسىز بوساتادى. بوساتپاسا نەڭ كەتتى؟ ارەكەتتەنە بەرسەڭشى، – دەيدى. مەن كونبەي ءجۇردىم. بوساتاتىنىنا سەنبەدىم. احاڭ اقىرى قويماي سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ك.ە. ۆوروشيلوۆقا حات جازدىردى.
1955 جىلى قاڭتار ايىندا ء«تيىستى ورىندارعا حاتىڭىزدى جىبەردىك» دەگەن جاۋاپ الدىق. كۇن ساناپ ءجۇرمىن، قانداي حابار كەلەر ەكەن دەپ... سول جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە «وتەم مەرزىمى جەتى جىلعا قىسقارتىلىپ، لاگەردەن بوساتىلسىن» دەگەن قاعاز كەلگەندە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي قالدىم. قۋانىشتا شەك جوق. 
لاگەر باستىعى شاقىرىپ الىپ:
– قۇتتىقتايمىن، ەندى ءبىر اپتا شىدا، پاسپورت بەرىپ، شىعارىپ سالامىز، – دەدى. ايتقانداي، 4-تامىز كۇنى كەلسەم، مەن سياقتى بوستاندىققا شىققان ون شاقتى ادامدى كەزەكپەن قابىلداپ جاتىر ەكەن. كەزەگىمدى كۇتتىم. ءبارى كىرىپ شىقتى. مەنى شاقىرمايدى. «نە بوپ قالدى تاعى؟» دەپ ىشكە كىرسەم، لاگەر باستىعى پاسپورت ەندى تولتىرىپ ءبىتىپ جاتىر ەكەن. پاسپورت قولىما تيگەن سوڭ ەندى ماگادانعا بارىپ، ەسەپتەسىپ، اقشا الۋىم كەرەك بولدى. سىرتقا شىقسام، الماتىلىق اقىن دوسىم سايرام ابدۋللين كەزدەسىپ قالدى. ول ءبىر بولمەلى پاتەر جالداپ تۇرادى ەكەن، سونىكىنە كەلدىك. ەرتەڭىنە ول ماعان: «سەن ۇكىمەتتىڭ بەرگەن اقشاسىنا ۇيىڭە جەتە المايسىڭ. مىنا جەردە كومسومولسك التىن كەنى بار. سول جەردە ءبىراز قازاق جىگىتتەرى جۇمىس ىستەيدى. سولارعا بارىپ جاردەم سۇرايىن، – دەدى. بارعان سوڭ سايرام جاعدايدى ايتىپ ەدى، ءبارى بىردەي:
– ويباي، بىزگە دە سەنىڭ جولىڭدى بەرسىن. ءبارىمىزدى ەلمەن امان-ەسەن قاۋىشۋعا جازسىن. بارىمىزدى ورتاعا سالامىز، – دەپ ءاپ-ساتتە 2000 سوم جيىپ بەردى. سول جەردە ەكى جىگىت قولقا سالدى. «جولىڭدا الدىمەن ءبىزدىڭ ۇيگە سوعىپ، امان-ەسەندىگىمىزدى بىلدىرە كەت» دەدى. بىرەۋى كوكشەتاۋدان، كەرەي دەگەن جىگىت. ەكىنشىسى بەيسەن تاناباەۆ، جامبىل وبلىسىنان. ەكەۋىنە دە ۋادە بەردىم. ماگادانعا كەلسەم، كەڭسەدەگىلەر: «پاروحودتىڭ كەتكەنىنە ەكى كۇن بولدى. ەندى ءبىر ايدان كەيىن كەلەدى» دەپ وتىر. ءبىر اي كۇتۋگە شىدامىم جەتەر ەمەس. 
– سامولەتپەن ۇشسام قايتەدى، – دەدىم. 
– ەگەر بيلەتىڭدى اكەپ كورسەتسەڭ، ەسەپ-قيسابىڭدى تەز بەرىپ جىبەرەمىز.
ۇشىپ وتىرىپ اەروۆوكزالعا كەلدىم. ەرتەڭىنە ساعات 10-عا 1200 سومعا بيلەت الدىم دا، كەرى قاراي جۇگىردىم. كەلسەم، كەڭسەدەگىلەر ەندى كەتكەلى جاتىر ەكەن. 
– ەندى بۇل جىگىتتىڭ ەسەپ-قيسابىن جاساپ بەرمەسەك بولماس، – دەپ تەز ارادا ىسكە كىرىستى. ءسويتىپ ماگاداننان ۇيگە دەيىن جول اقىسى، تاماعى دەپ 704 سوم اقشا بەردى. ەرتەڭىنە ماگاداننان حاباروۆسكىگە دەيىن ان-24 سامولەتىمەن 8 ساعات ۇشتىم. حاباروۆسكىدەن «ۆلاديۆوستوك-موسكۆا» پويىزىنا وتىرعاندا عانا ءوزىمدى جەڭىل سەزىنگەندەي بولدىم. ەندى مەن جالتاقتايتىن ەشتەڭە جوق. الدىمەن دوستارىما بەرگەن ۋادەمدى ورىندادىم. كەرەيدىڭ دە، بەيسەننىڭ دە ۇيلەرىندە بولىپ، ولاردىڭ اماناتىن جەتكىزىپ، وتباسىلارىن قۋانتىپ قايتتىم. ۇيگە جەتكەنشە ارادا ءبىر اي ۋاقىت ءوتتى. 
وسى ساپارىم ماعان وڭ ساپار بولعانداي. شىنىندا دا وسى كۇننەن باستاپ تاعدىر ماعان وڭ كوزىمەن قاراعان سياقتى. «مەيىربەك وتىز جىلعا كەتتى» دەگەندە انام بايعۇس كەلىنىن شاقىرىپ الىپ: «وتىز جىلدا كىم بار، كىم جوق؟ جاس ءومىرىڭدى قور ەتپە. باعىڭ جانىپ، باقىتىڭ اشىلار، باتامدى بەردىم. ەندى كەتە بەر» دەپتى.
سوندا ايەلىم:
– اپا، بالاڭىزدى قۇداي امان-ەسەن كەلۋگە جازسىن. راس، وتىز جىل از ۋاقىت ەمەس، «جامان ايتپاي، جاقسى جوق» دەگەن، ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسە، ارتىندا قالعان قىز دا بولسا – جالعىز تۇياقتى جات ەتتى دەمەسىن. مىنا نەمەرەڭىزدى باۋىرىڭىزعا باسىپ، الىپ قالىڭىز. ال، بالاڭىز امان-ەسەن ەلگە كەلەتىن بولسا، قىزى كوكەلەپ الدىنان شىقسىن، - دەپ جۇپاردى اناما تاستاپ كەتىپتى.
مەن كەلگەننەن كەيىن سوعىس تۇتقىندارىنا امنيستيا جاريالانىپ، ول جاقتا قالعانداردىڭ تىرىلەرى ەلمەن قاۋىشتى. بۇل دا ءبىر جاقسىلىق. ۇيلەنىپ ءۇي بولدىق. بالا-شاعا سۇيدىك. بۇل دا قۋانىش، بۇعان دا شۇكىرشىلىك. «قارتايعان كارى بوز جورعا اشىپتى» دەگەندەي، جاسىم ەلۋگە تاياعاندا ينستيتۋت ءبىتىرىپ، ديپلوم الىپ، كوپ جىل كولحوزدىڭ ەسەپ جۇمىسىن باسقاردىم. ەندى مىنە، زەينەتكەر اتانىپ «قارتتىق تا ءبىر بالا» دەگەندەي، وشاقتىڭ باسىندا تولاي جەڭگەڭمەن شايعا تالاسىپ وتىرىسىمىز مىناۋ، – دەپ مەكەڭ اڭگىمەسىن كەڭكىلدەي ك ۇلىپ ءبىتىردى.

 

ءابدىراش ءداۋىتوۆ

1995 جىل، مامىر ايى

سوڭعى جاڭالىقتار

پاۆلوداردا ەكوبازار اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:09

ۇقساس جاڭالىقتار