قوعام • 31 ناۋرىز، 2020

قازاقتىڭ قىزى كوپ، تەك قازاق قىز از

470 رەتكورسەتىلدى

«گۇل وسسە – جەردىڭ كوركى; قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى» دەگەن عوي قازەكەم. قالت ايتپاعانىنا دالەل جەتىپ ارتىلادى.

كونە داستاندارىمىزدا، كەشەگى-بۇگىنگى عاسىرلاردا قىمبات جاراتىلىستى قىز شىركىننىڭ سۇلۋ ءبىتىمىن سۇيىنە، قىزىعا، قۇمارتا جىرلاماعان جىراۋ، اقىن جوق شىعار: قارا جىبەكتەي شاش... بىلەكتەي بۇرىم... قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي قيعاش قاس... قاراقاتتاي، مويىلداي قارا كوز... اق ماڭداي... ويماق اۋىز... ۇلبىرەگەن قىزىل ەرىن... اققۋتوس... قىپشابەل... ء مىنسىز مىقىن... – ق ۇلىنمۇسىن!

ماحاببات جىرشىلارىنىڭ بۇرىنعى-كەيىنگىسىن تىزىمدەمەي-اق، ابايعا توقتالساق، عاشىقتىق ءماندى نەبارى بەس-التى ولەڭىندە بەينەلەنگەن قىز كەلبەتى كوڭىلىمىزدى كوكتەم-جاز ەتپەي مە؟!. جۇرەگىندەگى  سۇيىسپەنشىلىك ساۋلە-سەزىم  ويانا باستاسىمەن «ايتتىم سالەم، قالامقاس» پەن «كوزىمنىڭ قاراسىن» جاتتاپ الماعان قازاق بوزبالا-جىگىت جوق-اۋ! قازاق قىزىنىڭ نازىك تە سۇلۋ جاراتىلىسىنا ءتانتى بولعان ابەكەڭنىڭ عاشىقتىق جىرلارى ەشقاشان ەسكىرمەيدى، ۇرپاقتارىمىزدىڭ ماحاببات ءانى بولا بەرەدى.

زامانداسىمىز، ماحابباتتىڭ بۇلب ۇلى اتانعان اقىن تۇماشتىڭ – تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ – جىگىتشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى بەلەسىندە عاشىق قىزى كۇلتايمەن ءتىل تابىسقان ءساتىن:

           «...ەكەۋىمىز تۇڭعىش رەت قوسىلىپ ايتتىق

           ابايدىڭ «قالامقاسىن»، ەلجىرەپ ءبىر»، - دەپ 2011-جىلى، 76 جاسىندا ەسكە العانى تەگىن بە؟!

 تۇماشتىڭ:

           «...اڭساۋمەنەن كەلەم جازدى،

           كۇننىڭ ءبارى التىن قىزداي»، - دەگەنى شە؟!. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تەڭەۋ ايتىلعان جوق. تۇماشقا ايتقىزعان كۇش – قازاق قىزىنىڭ كوركەمدىگى، ول كوركەمدىكتى زەرلەگەن ادەپتى ءسوزى، ادەمى ءۇنى، سىڭعىرلاعان قوڭىراۋ كۇلكىسى،  بيازى ءجۇرىس-تۇرىسى – جان سۇلۋلىعى!

پا، شىركىن، قازاقتىڭ: «قالامقاسى... كوزىنىڭ قاراسى... التىن قىزى...».

وسىدان ون جىل شاماسى بۇرىن قازاقتىڭ قىزى: شاشىن شاشىپ تاستاپ، ومىراۋىن اشىپ تاستاپ، قاسىن قاسسىماققا اينالدىرىپ قىرىپ، كوزىنىڭ استى-ءۇستىن ءبىرى كوكپەن، ءبىرى جاسىلمەن بوياپ، ءتىپتى جيەگىن قاراشەڭبەرلەپ، كىرپىگىنە ۇزىن قايقى كىرپىك جالعاپ، ەرنىن شيقانداي ەتىپ شىعا كەلدى. ءبىرىنىڭ بەتى سوپاق، ءبىرىنىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك بولسا دا، قۇددى ءبىر قالىپتىڭ كىرپىشىندەي. ىلە-شالا دەنەسىنە جابىسقان كوكشىل-سۇرى جارعاق شالبار مەن كەۋدەشە كيىپ، بىرتيىپ-تىرتيعاندارى پايدا بولدى. ول وزگەرىستەرى مۇحيتتىڭ و جاعى مەن بۇ جاعىنان رەسەيلىك قىز-قىرقىندار الىپ كەلگەن «زاماناۋي مودا» ەكەن. ەگدە جاستاعىلار سول قۇبىلىستاردى ۇناتپاي، تاڭداندىق. ال ەندى بىرەر جىلدان سوڭ كەۋدەشەنىڭ ەتەگى قىسقارىپ، كىندىگى اشىق الابەلدەر ويقاستادى. ودان كەيىن جارعاق شالباردىڭ بالاعى قۋىققا ۇقساپ، نە دىزە، نە جىلىنشىك تۇسى يت جۇلمالاپ جىرتقانداي جالبىر تەسىكپەن «ساندەلدى». ال كەرەك بولسا!.. مىسالى، مەن ەرىكسىز اشۋعا بۋلىعىپ ءجۇرىپ، كوشەدە سونداي «موداشىل» قىزداردىڭ قارسى كەلە جاتقان ەكى توبىن توقتاتىپ: «قاراقتارىم-اۋ، شىراقتارىم-اۋ، مىنا سيىقتارىڭ نە؟ ەشقايسىڭا جاراسپايدى دا عوي؟» دەگەنىمدە، ولار دۋ ك ۇلىسىپ، جۇگىرە باسىپ كەتە باردى. «ەستى ءسوز-اۋ» دەپ ەلەگەنى بولمادى.

كەلەسى كەزەك شاشىراعان شاشىن بۇزاۋدىڭ توڭعاعىنداي سارى تۇسكە بوياعاندارعا ءتيدى. ءيا، قالالىق ايەل اۋلەتىنىڭ نە ەكى يىعىن، نە كەۋدەسىن، نە بەتىنىڭ جارتىسىن جابا جالبىراعان، ساۋدىراعان سابان شاشتىلارعا. جاسقا جاسامىس، ەگدەگە كەمپىر ەلىكتەپ دەگەندەي، سابانشىلدار ەگىز-سەگىزدەپ ءورىپ جونەلدى. باياعى باتىستان «بايعازى». رەسەيلىك، وزىمىزدىك تەلارنالاردىڭ قايسىسىن اشساڭ  دا، سان-ساپالاق سابانشاشتىلارسىز كورىنىس از.

بىردە، دوستىق داڭعىلىنداعى اۋتوبۋس ايالداماسىندا جان-جاقتارىنا قاراپ قويىپ، قازاق-ورىس سوزدەرىن شالاپتاپ سويلەسىپ تۇرعان ءتورت قىزعا جاقىنداپ: ء«ا، قىزدارىم، سالەمەتسىڭدەر مە؟ قازاق بولا تۇرا قارا شاشتارىڭدى سارىعا بوياپ، بۇلارىڭ قالاي؟» دەگەنىمدە، بىرەۋى: «مەن ءوزىم بىلەم» دەپ،  ەكىنشىسى: «دا، ەتو ۆاس نە كاساەتسيا» دەپ، باسقالارى جىرقىلداپ كۇلدى. «ە، مەيىلدەرىڭ» دەدىم دە، بۇرىلىپ كەتتىم. ارەكەتىمدى اڭداپ، قۇلاق ءتۇرىپ تۇرسا كەرەك، قاراپايىم ءبىر ايەل: «سايتاندار ءسوز ۇعۋشى ما ەدى؟» دەپ كۇڭك ەتتى. ارينە، ۇقتىراتىنى بولماعان سوڭ، ۇعىپ اۋرەسى نە؟

ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز پيونەردىڭ، كومسومولدىڭ عيبراتتى مەكتەبىندە ءوتتى. مەكتەپتە ساباق ۇلگەرۋىمىزدى قاداعالاۋى ءوز الدىنا،  سويلەۋىمىز، كيىم كيۋىمىز، دەمەك، بۇكىل ءجۇرىس-تۇرىسىمىز سىنىپ جەتەكشىمىزدىڭ، مۇعالىمدەردىڭ ىقپالىندا بولدى. ۇقىپتى كيىنىپ جۇردىك. قىزدار بويانبادى، جىلتىراق ونى-مۇنى تاقپادى، شاشىن ءبىر بۇرىم، قوس بۇرىم ەتىپ ءورىپ قويادى. ادەمى-اق!.. ءبىزدىڭ قايسىبىرىمىز تاقىرباس بولدىق، وزگەلەرىمىز شاشىمىزدى قىسقا، ىقشام ەتىپ قيدىراتىنبىز. سول تارتىپتەن زيان شەككەنىمىز جوق. ال بۇگىندە شە؟ كوبى كەرىسىنشە. ماسەلەن، كومسومولدى الماستىرعان جاستار ۇيىمى بار سياقتى. پالەن دە تۇگەن پارتيانىڭ جاستار قاناتى بار دەسەدى. مەملەكەتتىك، ۇكىمەتتىك ءبىر جيىندار كەزىندە «جاستار ۇيىمى ءايتتى-ءبۇيتتىنى» ەستىگەنىم بولماسا، نەمەرەلەرىم وقىعان، شوبەرەلەرىم وقىپ جۇرگەن مەكتەپتەردە بولعانىمدا، شاكىرت جاستاردىڭ تىرلىك تامىرىن ۇستاپ، تاعدىرىن باعىپ، بەلسەنە يگى ىسپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن جاستار ۇيىمىن كورگەن ەمەسپىن.

«كەلەشەك – جاستاردىكى» دەيمىز. قاعيدالى ءسوز بار، قاجىرلى ءىس شامالى. وسىنداي وي كەشكەنىمدە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قۋمۇيىز ساياساتكەرى اللەن داللەستىڭ 1945-جىلى: «امەريكانىڭ سوعىستان كەيىنگى سوۆەت وداعىنا قارسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى وي» دەگەن ءسوز-جوباسىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن  بەرتىندە وقىعانىم ەسىمە تۇسەدى. وندا مىناداي كوسىلۋ بار-دى:

«...ولاردىڭ شەنەۋنىكتەرىن ۇر دا جىق بولۋعا بەلسەنە، بىراق بىرتىندەپ، سەزدىرمەي ىڭعايلايمىز، پاراقور، تۇراقسىز ەتەمىز. توڭمويىندىق پەن بوستەكى ءسوز بەل الاتىن بولادى. ادالدىق پەن ادىلدىك وتكەننىڭ قالدىعىنا، كۇلكىگە اينالىپ، كەرەك بولماي قالادى... ۇلتشىلدىقتى جانە حالىقارالىق جاۋلىقتى، ەڭ الدىمەن، ورىس حالقىن جەككورۋشىلىكتى جىمىن بىلدىرمەي قوزدىرىپ، ازدىرا اسقىندىرامىز. ءويتىپ وتىرعانىمىزدى بىرەۋلەرىنىڭ سەزۋى، ءبىلۋى مۇمكىن، بىراق ولاردى وقشاۋلاپ، قاۋقارسىزدىققا ۇشىراتامىز... ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شاتاستىرامىز. ولاردى بالا كۇنىنەن، ءجاسوسپىرىم كەزىنەن نىساناعا الامىز. نەگىزگى ماقساتىمىز – جاستارىن ابدەن اداستىرۋ، ولاردى كىنامشىل كەراۋىز، بەرەكەسىز، نامىسسىز بەيباق ەتۋ...».       

ال دجون كەننەدي 1961-جىلى اقش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان كۇنگى سوزىندە سوۆەت وداعىن ەندى قارۋ كۇشىمەن جەڭۋ مۇمكىن ەمەس، ءبىز ولارعا قارسى يدەولوگيالىق قارۋدى قولدانۋعا ءتيىسپىز دەگەن-ءدى.

قارجىسى ەسەپسىز، ايلا-شارعىسى زىميان حالىقارالىق ءسيونيزمنىڭ سوۆەت وداعىن ىدىراتپاي تىنبايتىنىن 1939-جىلى ديپلومات ا.كوللونتايمەن سۇحباتىندا ايتقان ي.ءستاليننىڭ  داللەستىك جوسپاردى بولجاعان مىنا پىكىرىن وقىلىق (تۇپنۇسقاسىنان ءۇزىندى):

و  سوۆرەمەننوي  زاپادنوي  مۋزىكە:

ەست كلاسسوۆايا پودوپلەكا ي ۋ تاك نازىۆاەموي زاپادنوي پوپۋليارنوي مۋزىكي، تاك نازىۆاەموگو فورماليستيچەسكوگو ناپراۆلەنيا. تاكوگو رودا، س پوزۆولەنيا سكازات، مۋزىكا سوزداەتسيا نا ريتماح، زايمستۆوۆاننىح ۋ سەكت «ترياسۋنوۆ»، «تانتسى» كوتورىح، دوۆوديا ليۋدەي دو ەكستازا، پرەۆراششايۋت يح ۆ نەۋپراۆلياەمىح جيۆوتنىح، سپوسوبنىح نا سامىە ديكيە پوستۋپكي. تاكوگو رودا ريتمى سوزدايۋتسيا پري ۋچاستي پسيحياتروۆ، ستروياتسيا تاكيم وبرازوم، چتوبى ۆوزدەيستۆوۆات نا پودكوركۋ موزگا، نا پسيحيكۋ چەلوۆەكا. ەتو سۆوەگو رودا مۋزىكالنايا ناركومانيا، پوپاۆ پود ۆليانيە كوتوروي چەلوۆەك ۋجە ني و كاكيح سۆەتلىح يدەالاح دۋمات نە موجەت... مۋزىكا توجە ۆويۋەت.

ۆ 1944 گودۋ منە دوۆەلوس پروچيتات ينسترۋكتسيۋ، ناپيساننۋيۋ ودنيم وفيتسەروم انگليسكوي رازۆەدكي، كوتورايا بىلا وزاگلاۆلەنا: «كاك يسپولزوۆات فورماليستيچەسكۋيۋ مۋزىكۋ دليا رازلوجەنيا ۆويسك پروتيۆنيكا».

(ۆىستۋپلەنيە نا ۆسترەچە س تۆورچەسكوي ينتەلليگەنتسيەي، 1946 گ. توم 16.).

داللەستىڭ مۇراگەرلەرى، حالىقارالىق سيونيزم ۇيىمى ەلتسىن-گورباچەۆتاردى ساتىپ الىپ، سوۆەت وداعىن ىدىراتتى دا، ەڭ الدىمەن، رەسەيدى نىسانا ەتىپ، يدەولوگيالىق مايدان اشتى. ونىڭ ءدۇمپۋى ءبىزدى دە شالىپ، داللەستەردىڭ «جاستاردى اداستىرۋ» ساياساتىنىڭ سالقىنى شالعان قازاق قىزداردىڭ كەمي باستاعانىنا ەرىكسىز، دارمەنسىز كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بولاشاق وتاناسىنىڭ ازايۋى حالىقتىڭ ءوسىمىن باياۋلاتۋعا اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. ال قوسىلعاندارىنىڭ جىلعا جەتپەي اجىراسۋى كوبەيىپ تۇرسا، ول – ماحاببات، سۇيىسپەنشىلىك اتتى اسىل سەزىمنىڭ ارزانداعانى.

 

عابباس قابىش ۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:23

Apple Store دۇكەنى نە ءۇشىن قورشالۋدا؟

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:41

قازالىدا 42 جوبا جۇزەگە اسادى

ايماقتار • بۇگىن، 17:47

300 باسپاعا سۋبسيديا بەرىلەدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:37

«بايقوڭىر» عارىش كەشەنىنە - 65 جىل

ايماقتار • بۇگىن، 17:30

اپتاپ ىستىقتا قالاي قورعانامىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 14:57

ۇقساس جاڭالىقتار