سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ۆاديم كراۆتسوۆ
تاياۋدا الماتىدا كىندىك ازيا سۋرەتشىلەرىنىڭ ۇجىمدىق كورمەسى ءوتتى. وسىلايشا Aspan Gallery ORNAMENTUM گالەرەياسى ورتالىق ازيانىڭ وسى زامانعى سۋرەتشىلەرى – تاشكەنتتىك ديليارا كايپوۆا, بىشكەكتىك مارات رايىمقۇلوۆ, وتانداستارىمىز باقىت بۇبىقانوۆا, ەلەنا مەن ۆيكتور ۆوروبەۆتاردىڭ تۋىندىلارىن توعىستىردى.
قاراپ وتىرساق, بۇگىنگى تاڭدا جالعان ەتنوستىق دەكوراتيۆتىك ستيل تۋلار مەن ەلتاڭبالاردا, ورىندىقتار مەن قوقىس سالاتىن جاشىكتەردە دە كەزدەسەتىن بولدى.
ونىڭ سەبەپتەرى تۇسىنىكتى دە: كسرو ىدىراعاننان كەيىن رەسپۋبليكالار بۇرىنعى كوزدى جاۋىر قىلعان كەڭەستىك اتريبۋتيكادان ارىلىپ, تاۋەلسىزدىكتى تانىتاتىن جاڭا نىشان بەلگىسىنە قىسقا مەرزىمدە كوشۋگە ءتيىس بولدى. بىراق, ونىڭ كوپ جاعدايدا تەك سىرتقى بەينەسى عانا وزگەرگەنىمەن, شىن مانىسىندە ىشكى مازمۇنى سول قالپىندا قالاتىن. ءوزىڭدى بۇرىنعى بيلىكتەن اجىراتىپ, ءبولىپ الۋ ءۇشىن زاتتاردى جاڭا ۇلتتىق تۇسكە بوياپ, ءوز ويۋ-ورنەگىڭدى قوسساڭ جەتكىلىكتى سەكىلدى كورىنگەن...
ال الماتىدا توعىسقان ءتورت قىلقالام شەبەرى وسى ماسەلەگە بايلانىستى كوزقاراستارىن ورتاعا سالدى. ويۋ-ورنەك مادەنيەتتەردى جاقىنداستىراتىن ءتاسىل عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مەديتاتسيالىق ءادىس ەكەنىن تۇسىندىرۋگە ۇمتىلدى. بۇل رەتتە ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ويۋ-ورنەكتى تەك پلاستيكالىق فورما عانا دەپ ەمەس, بارىنشا كەڭ ماعىناسىندا ونى ونەر ارقىلى سىرتقى ۇقساستىقپەن عانا شەكتەلمەيتىن, عالامنىڭ شىنايى تابيعاتىن ونەر ارقىلى جالعاستىرۋعا دەگەن تالپىنىس دەپ تە ءتۇسىنۋ قاجەت.
ولاردىڭ شىعارماشىلىعىندا يەرارحيا جوق, بۇل جەردە بەينەلەۋ جانە قولدانبالى ونەر, داستۇرلەر مەن يننوۆاتسيالار, اسقاق ونەر مەن بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ ءبارى ۇشتاسىپ جاتىر. ەندەشە, كورمەگە كەلگەن تانىمال كورشىلەرىمىز تۋرالى قىسقاشا باياندايىق.
«ويۋ-ورنەك – ۇلتتىڭ ءتول ونەرىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى»
وزبەكستاندىق قىلقالام شەبەرى ديليارا كايپوۆا وزبەكتىڭ ءداستۇرلى يكات ويۋ-ورنەك موتيۆتەرىن زاماناۋي تانىمال مادەنيەتتىڭ بەينەلەرى مەن نىشاندارىن – ميككي ماۋس, كاپيتان امەريكا, كريك بەلگىلەرىمەن ارالاستىرا وتىرىپ, جاڭاشا تۇسىندىرەدى. تانىمال پوپ ونەردىڭ بەينەلەرى ابر ماتالار مەن حالاتتارعا اۋىسىپ, سولارمەن «استاسۋ ارقىلى» جاھاندانۋدىڭ نىشانىنا اينالىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىككە قالاي اسەر ەتكەنىن پاش ەتەدى.
كايپوۆانىڭ ماتاداعى ەڭبەكتەرى العاش رەت 2016 جىلى تاشكەنتتە كورسەتىلىپ, سودان بەرى قىرعىزستان, گرۋزيا, رەسەي جانە ءباا ەلدەرىندە بولىپ قايتتى. سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى BBC كورپوراتسياسى رەپورتاج ءتۇسىرىپ شىعارعان.
«ويۋ-ورنەك – ۇلتتىڭ ءتول ونەرىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى, ارقايسىسىنىڭ وزىندىك سەمانتيكاسى مەن ماقساتى بار, ولار كەز كەلگەن حالىقتىڭ تاريحى مەن وزىندىك ەرەكشەلىگىن بويىندا ساقتايدى. مەن ەسكى مەن جاڭانىڭ, «وزىمىزدىكى» مەن «وزگەنىڭ» شيەلەنىسىنە نازار اۋدارتۋ ءۇشىن حالىقتىق ونەردىڭ وسىناۋ كەمەل ءارى تاماشا الەمىنە كىرىپ, وعان «بوتەندى» ەنگىزەمىن, يكاتتىڭ بوياۋلارى مەن ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ بۇلدىر پوەتيكالىق الەمىن بوگدە مادەنيەتتىڭ قاتاڭ مينيماليستىك بەلگىلەرىمەن ايقاستىرۋعا تالپىنىستار جاسايمىن», دەيدى ديليارا.
ء«بارى تۋرالى» شەكسىز ورنەك قۇراستىرۋعا بولادى
بىشكەكتىك مارات رايىمكۋلوۆ – «705» شىعارماشىلىق توبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول ءوزىنىڭ زاماناۋي تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدارىمەن الماتىعا بۇرىن دا كەلدى. رايىمكۋلوۆ گرافيكالىق تۋىندىلار مەن ويدان شىعارىلعان نەمەسە كۇندەلىكتى ومىردەن الىنعان قيال-عاجايىپ بەينەلەر مەن وقيعالار وزىندىك ەرەكشە ويۋ-ورنەككە اينالاتىن مونۋمەنتالدى كوركەم سۋرەتتەر سالادى.
رايىمكۋلوۆتىڭ تۋىندىلارى قىرعىزستاندا, نورۆەگيادا, شۆەيتساريادا, ءباا, اقش, يتاليادا, ونىڭ ىشىندە 2011 جىلعى ۆەنەتسيا بيەننالە شاراسىندا ورتالىق ازيانىڭ پاۆيلونىنا قويىلعان.
«باستاپقىدا ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن گرافيكا مەن ويۋ-ورنەكتىڭ ءوزارا قالاي ارەكەتتەسەتىنى تۇسىنىكسىزدەۋ بولدى. ويۋ-ورنەك ءبىزدىڭ تۇيسىگىمىزدە, ءتۇپسانامىزدا سيممەتريا مەن اسسيمەتريا زاڭدارىنا تولى ەتنوستىق ويۋلى ەلەمەنت رەتىندە قابىلدانادى. ايتسە دە, ەگەر ويۋ-ورنەكتى تابيعاتتىڭ, سوتسيۋمنىڭ نەمەسە باسقا دا الدەنەنىڭ ەلەمەنتتەرىن قامتيتىن ورنەك رەتىندە قاراستىراتىن بولساق, ءدال وسى تۇستا ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن سۋرەتتەرمەن ارادا پاراللەلدەر تارتۋعا بولادى. مەن بالالىق شاعىمنان باستاپ عالامنىڭ ەۆوليۋتسياسى, جەر بەتىندە تىرشىلىكتىڭ ءتۇزىلۋى, ادامدار اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستىق پەن كۇرەس تۋرالى تاڭعالارلىق تەوريالار جيناقتالعان ءتۇرلى سۋرەتتەرگە تولى ەنتسيكلوپەديالارعا قىزىعاتىنمىن. وسىلاردىڭ بارلىعىنان ەشكىمدى ۇمىت قالدىرماي ء«بارى تۋرالى» شەكسىز ورنەك قۇراستىرۋعا بولادى. بۇل قىزىعۋشىلىعىم ءتۇرلى سيپاتتا سۋرەتتەردە كورىنىس تابادى دەپ ويلايمىن. بۇل مينەرالدار, ەلەستەر, ادامدار, وزبىرلار, باتسيللالار مەن كومەتالار تۋرالى تۇرلىشە ەنتسيكلوپەديالار», دەيدى مارات.
«ارت مامانى ەمەس مەن ءۇشىن مۇنداي كورمەگە قاتىسۋ اسا قىزىقتى»
اقتوبەلىك قىلقالام شەبەرى باقىت بۇبىقانوۆا جاڭا كوركەمسۋرەتتەر سەرياسىندا تور سىزىقتى داپتەردىڭ بەتىن سۋرەت سالاتىن پولوتنو رەتىندە قاراستىرادى. بەينەبىر مەكتەپ قابىرعاسىنا قايتا ورالعانداي, «داپتەر بەتتەرىندەگى» تور سىزىقتاردىڭ اياسىندا ءتۇرلى ويۋ-ورنەكتەردى سالادى. كوبىمىز سول داپتەر بەتتەرىنە سۋرەتتى قۇر تۇيسىكپەن سىزاتىنبىز. وسىناۋ ويلانباستان سالىنعان ويۋلار مەن ورنەكتەر ءبىزدىڭ كورنەكتى كودىمىز بەن پسيحيكامىزدىڭ بەينەسىنە جانە ءوز ءداۋىرىمىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە اينالماق.
باقىت قازاقستاندىق جاڭا بۋىن قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. وڭتۇستىك كورەيا, ازەربايجان, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, اقش, رەسەيدە ءوز كورمەلەرىن وتكىزگەن. ونىڭ تۋىندىلارى 2019 جىلعى ۆەنەتسيا بيەننالە شاراسىندا قازاقستاننىڭ دەبيۋتتىك پاۆيلونىنا قويۋ ءۇشىن ىرىكتەلىپ, سوڭعى ساتتە وتپەي قالادى.
«ارت مامانى ەمەس مەن ءۇشىن Aspan Gallery ORNAMENTUM كورمەسىنە قاتىسۋ اسا قىزعىلىقتى. مەن باسقا سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىن, كورمەلەردى جانە بىزگە تيەسىلى دۇنيەلەردىڭ ورتاق كەڭىستىكتە قالاي كورىنىس تاباتىنىن ۇناتامىن. مەنىڭ قولىمنان شىققان تۋىندىلار وزگەلەردەن «كوشىرىپ الىنعاندىقتان» ماعان تيەسىلى ەمەستىگىمەن دە قىزىقتى. ياعني, مەن الدىمەن ماتەريالدار جينادىم, سۋرەت سالدىم, ءوز قولىمدى قويدىم, بىراق بۇل تۋىندىلار ءىس جۇزىندە مەنىڭ سانامنان شىقپاعان اقپاراتتى جەتكىزەدى», دەيدى باقىت.
«كەز كەلگەن بيلىك ءداستۇرلى ويۋ-ورنەكتىڭ قاسيەتىنە ارقا سۇيەيدى»
ەلەنا مەن ۆيكتور ۆوروبەۆتار – ۆەنەتسيا بيەننالە شاراسىنىڭ (2017) نەگىزگى ەكسپوزيتسياسىندا ءوز تۋىندىلارىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنعان تۇڭعىش ورتاازيالىق سۋرەتشىلەر.
ولار 2015 جىلى الماتىداعى قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندە وتكەن وزدەرىنىڭ «ۇيقىداعى سۋرەتشى» اتتى رەتروسپەكتيۆالىق كورمەسىندە «ويۋ-ورنەكشى – ورنامەنتاليزاتور» اتتى قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرى فورماسىندا لابيرينت تۇرىندەگى مونۋمەنتالدىق ينستاللياتسياسىن ورناتقان-دى. وسى كورمە ارقىلى جاڭا جوبالاردىڭ سەرياسىمەن باستاعان تاقىرىپتارىنا قايتا ورالدى.
ولار اينالاداعىنىڭ بارىنەن ويۋ-ورنەكتىڭ ءىزىن تابادى جانە ءبىز كوبىنەسە بايقاي بەرمەيتىن قاراپايىم زاتتارعا جەڭىل ءازىل-قالجىڭمەن نازار اۋدارتادى.
«حالىقتىق مادەنيەتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ويۋ-ورنەككە ماگيالىق سيپات بەرىلەدى. حالىقتى وزگەشە اسەرگە بولەۋ, سيقىرلاۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىنا باراتىن كەز كەلگەن بيلىك ءداستۇرلى ويۋ-ورنەكتىڭ وسىناۋ قاسيەتىنە ارقا سۇيەيدى. وسى فۋنكتسياعا يە بولۋ ارقىلى ويۋ-ورنەك ساياسي ىقپال جۇرگىزۋ قۇرالىنا اينالادى. عالامدىق «ورنەك» جاساۋ ءۇشىن, ماگيالىق قولونەرشىلىكتى قولدانۋ وبەكتىسى, «نەگىزى» رەتىندە تانىلاتىن حالىقتى جاپپاي «ويۋ-ورنەككە اينالدىرۋ» قۇبىلىسى ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى ەلەنا.
الماتى
