ءبىرىنشى. قازاقشا كونتەنت جۇتاڭدىعى. بۇل, اسىرەسە, ءبىز سياقتى انا تىلىمىزدە ينتەرنەتى دامىماي وتىرعان ەلدەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور بولىپ ەسەپتەلەدى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالار نەمەسە ستۋدەنت جاستار بولسىن, ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىز ينتەرنەتتەن كەز كەلگەن ماتەريالدى ىزدەگەندە الدىمەن قازاقشا ىزدەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى عالامتوردا انا تىلىمىزدە كونتەنت وتە جۇتاڭ دەپ ايتۋعا وسى سالانى 15 جىلدان استام زەرتتەپ كەلە جاتقان مامان رەتىندە ايتا الامىن. قازاقستاندىق سايتتاردىڭ 80% ورىسشا بولسا, ەكىنشى ورىندا قازاقشا ەمەس, 11% اعىلشىنشا سايتتار, ال قازاقشا سايتتار 9%-بەن ءۇشىنشى ورىندا. وسىنىڭ كەسىرىنەن ينتەرنەت-پايدالانۋشى باسقا ەلدەردىڭ سايتتارىن پانالايتىن بولادى.
وسى ماسەلە دۇرىس شەشىمىن تابۋ ءۇشىن قازاق تىلىندەگى تانىمال ينتەرنەت-رەسۋرستار ءۇشىن جانە ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان گرانت بولىنگەنى دۇرىس بولار ەدى.
ەكىنشى. شەتەلدىك سايتتاردان كەلەتىن زيان. ينتەرنەتتە شەكارانىڭ جوقتىعى ول جەردە ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىڭىزعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇيدە وتىرىپ-اق باسقا ەلدەرگە ساياحاتتاپ كەتۋگە, سول جەردىڭ ادامدارىمەن سويلەسۋىنە ابدەن بولادى, ارينە, ۆيرتۋالدى تۇردە. بىراق وسىنىڭ ءوزى ادامعا قاجەتتى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ونى بەلگىلى دەڭگەيدە زورلىق-زومبىلىق جاعىنان قاراعاندا ارەكەتتەر جاساۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرادى. بۇعان مىسال, سيرياعا نەمەسە باسقا ەلدەرگە كەتىپ, ءتۇرلى تەرروريستىك ۇيىمداردا سوعىسىپ جاتقان ادامداردىڭ جاعدايى.
تەررورلىق باعىتتاعى نەمەسە مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ كەلتىرەتىن, سونىمەن قوسا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە كەرى اسەر بەرەتىن سايتتار بۇعاتتالۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى. ەلەكتروندىق پوشتامەن تارالاتىن زورلىق-زومبىلىق. بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ اتىنا قوقان-لوقى جاسايتىن نەمەسە باسقاداي اگرەسسيا تۋدىراتىن ەلەكتروندىق حات. كەي جاعدايدا ەلەكتروندىق پوشتا بۇزىلىپ, سول ادامنىڭ اتىنان شاعىستىرۋ نەمەسە ارانداتۋ سياقتى حاتتاردىڭ جازىلۋى. باسقاشا ايتقاندا مۇنى كيبەربۋللينگ دەپ اتايدى.
شەتەلدىك پوشتالىق سەرۆەرلەرگە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن وتاندىق ەلەكتروندىق پوشتا قىزمەتىن كورسەتەتىن ينتەرنەت-رەسۋرس اشۋ كەرەك.
ءتورتىنشى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەن كەلەتىن زياندى جەتكىلىكتى تۇردە شەگىپ جاتىرمىز. تەك قانا جاستار ەمەس, اقىل توقتاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ ءوزى وسى فەيسبۋك, تۋيتتەر, ۆكونتاكتە, ينستاگرامعا كەلگەندە ءوز-وزدەرىن ۇستاي الماي, قۇمارلىققا ەرىپ, ءوزىنىڭ قاي جەردە جۇرگەنى, ءتىپتى نە تاماق جەپ وتىرعانى, ودان قالدى بالا-شاعاسىنىڭ قاي مەكتەپتە نەمەسە بالاباقشادا جۇرگەنىن مەكەنجايىمەن قوسا سالىپ وتىرادى. بۇل الدىمەن كىمگە پايدالى؟ بۇل الگى ءوزىمىز قورقىپ شۋلاپ جۇرگەن پەدوفيلدەرگە پايدالى. ولارعا بار اقپاراتتى ءوزىمىز بەرەمىز.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تاعى ءبىر زيانى, ول, اسىرەسە, جاسوسپىرىمدەردىڭ وزدەرى تۇسىرگەن انايى ۆيدەو نەمەسە باسقاداي ازعىندىق فراگمەنتتەرى بار ماتەريالدارىن وسىندا سالۋى. سول ارقىلى بىرەۋدى قورلاۋ, نامىسىنا تيۋ سياقتى كورىنىستەر ورىن الادى. مىسالى, بۇرىندارى تاراز قالاسىندا ءوزىن-ءوزى ورتەگەن جىگىتتى ارنايى ءتۇسىرىپ الىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالعاندارعا ەشقانداي جازا قولدانىلعان جوق جانە زاڭدىق تۇرعىدان ەسكەرتۋ ەشكىمگە جاسالمادى. وسىنداي ماسەلەلەر زاڭ جۇزىندە رەتتەلسە, پايداسىن تيگىزەر ەدى.
بەسىنشى. ينتەرنەت ارقىلى وينالاتىن ونلاين-ويىندار. بۇرىنىراق كومپيۋتەردە ويىندار وفلاين رەجيمدە وينالاتىن بولسا, قازىر ينتەرنەتسىز كومپيۋتەر مەن سمارتفون قالماي بارا جاتقان زاماندا ويىندار تەك ونلاين رەجيمدە وينالادى. بۇل ۆيرتۋالدى الەمدە ادامدار, اسىرەسە, جاستار اگرەسسيا شاقىراتىن ويىندار وينايدى. كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى سول جەردەن شىعا الماي ۆيرتۋالدى الەمگە تولىعىمەن بايلانىپ قالادى. ياعني, شىنايى ومىردەن قولدارىن ۇزەدى. بۇل كۇندەردىڭ كۇنىندە جاقسىلىققا اكەلمەيتىنى ءسوزسىز. ادام نە سۋيتسيدكە بارۋى مۇمكىن نەمەسە پسيحيكالىق اۋرۋعا ۇشىرايدى. مىسالى «سويلەگىش توم» نەمەسە «سويلەگىش بەن» سياقتى بالالاردى ارباۋمەن اينالىساتىن پروگراممالار بار. ونىڭ ارتى قيىن جاعدايلارعا اپارىپ سوعۋدا.
ينتەرنەت ارقىلى بالالاردى الداپ-ارباۋدى گرۋمينگ دەپ اتايدى. وسى گرۋمينگكە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە ۇلتتىق ناقىشتا پروگراممالار مەن قولدانبالار جاسالسا جانە وسى باعىتتا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كونكۋرستار ۇيىمداستىرىلسا ابزال بولار ەدى.
التىنشىدان. مەسسەندجەرلەردەن كەلەتىن زيان. مەسسەندجەرلەر نەگىزىندە جاپ-جاقسى بايلانىس قۇرالى. قازىر بىزدە ەڭ كوپ تارالعان مەسسەندجەر ۋوتساپقا كوپ ادامدار تاۋەلدى. جاتقان-تۇرعان جەرىندە سمارتفوندى قۇشاقتاپ جۇرەتىن ادامدار قازىر كوبىنەسە تەك قانا ۋوتساپتى پايدالانادى. مىسالى, ءبىراز جىل بۇرىن وسى مەسسەندجەرلەر ارقىلى جالعان اقپارات تاراعانىنىڭ كەسىرىنەن بىرنەشە بانك پەن ونىڭ كليەنتتەرى زارداپ شەكتى. ودان قالدى استانادا ءىرى ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا تەرروريستىك ۇيىمدار جارىلىس جاسايدى ەكەن دەگەن جالعان اقپاراتتار تاراپ, حالىقتى دۇرلىكتىردى. وسىنداي ءىس-ارەكەتتەرگە قارسى تۇراتىن, قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن ۆيرۋستىق روليكتەر تۇسىرگەن ءجون جانە ونى تاراتىپ بەلسەندىلىك كورسەتۋىمىز كەرەك.
جەتىنشىدەن. ينتەرنەتتى رەتتەيتىن زاڭنىڭ جوقتىعى. ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار وسىنىڭ ارقاسىندا ازىرشە جازالانۋى وتە از قىلمىستار قاتارىنا جاتادى. دەموكراتياسى ەڭ كۇشتى دامىعان اقش-تىڭ وزىندە بۇل ماسەلەگە زاڭگەر-عالىمدار قاتتى باس قاتىرۋدا. ينتەرنەت تۋرالى ءبىزدىڭ ەلدە ازىرگە تەك باق تۋرالى زاڭدا ماسەلە قاراستىرعان. بۇل زاڭعا مەيلىنشە قاتاڭ باقىلاۋ جاساي الاتىنداي وزگەرىستەر جاساۋ كەرەك جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرگە تولىقتىرۋلار كىرگىزىلسە دەگەن ويدامىز.
تۇپتەپ كەلگەندە, ينتەرنەتتى قالاي پايدالانىپ, ونىڭ يگىلىگىن كورۋ-كورمەۋىمىز تىكەلەي ءوز قولىمىزدا بولىپ تۇر. وعان قوعام بولىپ ات سالىسقانىمىز ءبارىمىز ءۇشىن پايدالى بولارى ءسوزسىز.
