سوعىس... «وسى ءبىر قاسىرەتتى ءسوز ايتىلعاندا قايعىدان قان جۇتقان قايران اجەم, مايداننان ورالماعان وعلاندارىن زارلانا ەسكە الىپ, ءبىر قۇدايعا اماناتتاپ وتىراتىن», دەپ اڭگىمەسىن باستاعان زەينەتكەر قاسەن شالاباەۆ «ەگەمەننىڭ» رەداكتسياسىن ارنايى ىزدەپ كەلىپتى. وقىرمانىمىزدىڭ كوڭىلىن تىنشىتپاعان تىنىمسىز ويلار بىزگە دە اسەر ەتپەي قويمادى. قاريا تامام ەلگە تۇمان ورناتقان زۇلمات كۇننىڭ زوبالاڭىن باسىنان وتكەرگەن ءوز اۋلەتىنىڭ تاريحىن بايانداپ بەردى.
بالقاش اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى قازىر ەل تۇردى دەسە ەشكىم سەنبەيتىن كوككول دەيتىن جەردە شوقان تورتاي ۇلى مەن ايكۇن اجەمىز سوعىس باستالعانعا دەيىن مامىراجاي تىرشىلىك كەشىپتى. 1941 جىلى «ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا» قولىنداعى كۇرەگىن قارۋعا ايىرباستاپ مايدان شەبىنە ءۇيدىڭ تۇڭعىشى قاليبەك اتتانادى. ناق سول جىلى قىركۇيەك ايىندا ءىنىسى شالاباي دا سوعىسقا الىنعان. كەيىننەن جاستارى جيىرمادان ەندى اسقان تەتەلەس باۋىرلار مەيىربەك پەن ەركەبەككە دە اعالارىنىڭ ىزىمەن قان مايداننىڭ قىرعىنىن كەشۋ جازىلىپتى. ءۇيدىڭ كەنجە ۇلى كارىبەك تە 1944 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, الماتى ماڭىنداعى اتتى اسكەر دايارلايتىن ارنايى پولكتە 6 ايلىق سىناقتان ءوتىپ جاتقاندا سوعىس ءورتى تىيىلىپ, جەڭىس تۋى جەلبىرەگەن.
ءبىرى ستالينگراد ءۇشىن بولعان شايقاستا, ەندى ءبىرى لەنينگرادتى جاۋ تىلىنان ازات ەتۋدە ايبىندى ەرلىك كورسەتىپ, اۋىر جاراقات ارقالاپ ەلگە ەسەن ورالعان قاليبەك پەن شالاباي شوقانوۆتار ەڭبەككە ەتەنە ارالاستى. ۇرپاق ءوربىتىپ, اكە مەن انانىڭ ارمانىن جالعاعان اعالى-ءىنىلى مايدانگەرلەردىڭ ءبىرى 64, ەكىنشىسى 41 جاسىندا ومىردەن وتكەن. وكىنىشتىسى سول, مەيىربەك پەن ەركەبەكتىڭ ماڭدايىنا تۋعان جەرگە قايتا ورالۋ باقىتى بۇيىرماپتى. ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, ارتىنا ءىز تاستاپ تا ۇلگەرمەگەن ەكەۋدىڭ بەيمالىم تاعدىرى وسىدان 35 جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزعان انالارى ءۇشىن جۇمباق كۇيدە قالعان. وقىرمانىمىز تىلگە تيەك ەتكەندەي, كەيۋانا كوزى تىرىسىندە كىرپىگى جاسقا شىلانىپ, كەۋدەسى ۇمىتكە تولىپ «ق ۇلىندارىمنان ءبىر حابار كەلسە» دەپ تىلەۋمەن ءوتىپتى.
ادەتتە, ءبىز سوعىس تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ارداگەر اتالارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىن, بەينەتپەن بەلدەسىپ, تىلدا تىنىمسىز تەر توككەن اجەلەرىمىزدىڭ تاباندىلىعىن, ء«بارى دە مايدان ءۇشىن» دەگەن ۇراندى العا ۇستاپ ەڭبەكپەن ەرتە ەسەيگەن سوعىس بالالارىن ايتامىز. بىراق, سونىڭ بارىنەن دە كوڭىل قۇلازىتاتىنى ۇلكەن ومىرگە ەندى قادام باسقاندا مايدانعا الىنىپ, ارتىندا ءىز قالماعان, جار قۇشىپ, بالا سۇيمەگەن بەيمالىم سولداتتاردىڭ بەلگىسىز تاعدىرى. ءولىم مەن ءومىردىڭ ورتاسىندا وت كەشسە دە قىرعىننان امان قۇتىلىپ ەلگە كەلگەن مايدانگەرلەر قان جۇتقىزعان قاسىرەتتى شاقتى ءوز وتاۋىنىڭ, ءوز وشاعىنىڭ باسىندا وتىرىپ ەسكە الدى. ەڭبەككە ارالاسىپ, ازدى-كوپتى قۇرمەتكە بولەندى. ارينە بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ جانىنا مايدان سالعان جارانى جازا الماسى انىق. ال, ارتىندا ىزدەۋشىسى دە قالماعان, ءتىپتى قايدا جەرلەنگەنى دە بەلگىسىز بوزداقتاردىڭ تاعدىرى نەمەن تىندى؟ «سۇراپىل سوعىس اياقتالىپ ەلگە ورالامىن», «ىڭكارىمە جۇرەك ءسوزىمدى ايتامىن», «ۇرپاق ءوربىتىپ كوشىمدى جالعايمىن» دەگەن ارمان ولاردىڭ كوكىرەگىن تولتىرمادى دەپ كىم ايتا الادى؟ وسىنداي ساتتە جانعا باتاتىن سان سۇراقتىڭ جالعىز جاۋابى رەتىندە «اي مەن ايشا» قويىلىمىنداعى سۇم سوعىستى تىلدەگەن كەيىپكەر نۇرپەرزەنتتىڭ اۋزىمەن «اتاڭا نالەت, سوعىس, اتاڭا نالەت, گيتلەر» دەپ ايتقىڭ كەلەدى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءۇش ءجۇز مىڭعا تارتا قازاقستاندىق سارباز حابارسىز كەتكەن. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردەگى ەرىكتىلەردەن قۇرالعان ارناۋلى توپتار قاندى قىرعىندا ۇشتى-كۇيلى جوعالعان سولداتتاردى ىزدەۋمەن بۇگىنگە دەيىن اينالىسىپ كەلەدى. ينتەرنەت يگىلىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى وسى مازمۇنداس توپتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ارقىلى اتالارىن تاپقاندار دا, ىزدەي-ىزدەي كۇدەر ۇزگەندەر دە بار. ماقالامىزعا مايەك بولعان ساربازداردى دا تۋىستارى ۇزاق ۋاقىت بويى ىزدەگەن.
ءۇمىت پەن كۇدىككە قاتار مىڭگەسىپ مايدانعا اتتانعان اعالى-ءىنىلى جاۋىنگەرلەردىڭ سوعىستاعى جولى تۋرالى قانداي دا ءبىر مالىمەت بۇعان دەيىن تابىلماعان ەدى. مەيىربەك شوقانوۆتىڭ سۇيەگى قايدا قالعانى, ومىردە بار-جوعى ءالى كۇنگە جۇمباق كۇيدە قالىپ وتىر. تىم بولماسا ارتىنان ءبىر ءتىلىم قارا قاعاز دا كەلمەگەن. زامانىندا اكە مەن انانىڭ, ەلگە ورالعان باۋىرلارىنىڭ ءۇمىتىن جالعاعان دا وسى بولاتىن. بىراق سوعىستىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا اسكەر شەبىنە الىنعان سارباز تۋرالى بىردە-ءبىر اقپارات جوق. شوقان مولدانىڭ كەنجە ۇلى ەركەبەك ەرلىكپەن قازا تاپتى دەگەن قارالى حابار كەلگەنىمەن, قايدا جەرلەنگەنى بەرتىنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. رەسەي جەرىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنىڭ ءبىرازىنا سۇراۋ سالىپ, تىزىمنەن ەركەبەكتىڭ ەسىمىن تابا الماعان جاقىندارى سان ءتۇرلى ويدىڭ تەرەڭىنە بويلاپتى. ايكۇن اجەنىڭ, «بالالارىم ءتىرى شىعار, ءبىر حابار كەلەر» دەپ زارىعا كۇتكەنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك.
اراعا قانشاما جىلدار سالىپ نەمەرە اعاسى ەركەبەك شوقانوۆتىڭ گەرمانياداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەنى تۋرالى حابار ەستىگەن قاسەن شالاباەۆ, جاۋىنگەردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ايبىندى ەرلىگىنەن سىر شەرتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا دا قول جەتكىزىپتى.
1945 جىلى گەنەرال-مايور اركادي سنەگۋروۆ قول قويعان جاۋىنگەردىڭ جەكە ەرلىگى تۋرالى بايانداۋ حاتتا «پولشا جەرىندە, ۆيسلا وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتۋ كەزىندە (19 قاڭتار 1945 جىل) پۋلەمەت وقتارىنىڭ قارداي بوراپ تۇرعانىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ اسكەريلەرگە بوگەت جاساپ تۇرعان مينومەت باتارەياسىن, 3 پۋلەمەتتى انىقتاپ, ولاردى تاس-تالقان ەتتى. سەرجانت شوقانوۆ ەركەبەك جاۋدىڭ قارسى شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋ كەزىندە جەكە ءوزى نەمىستىڭ 8 سولداتى مەن ءبىر وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. بەرلين ماڭىندا بولعان شايقاستا سەرجانت شوقانوۆ زەنيت بريگاداسىن انىقتاپ, ناتيجەسىندە, ديۆيزيا شابۋىلىمەن ول پوزيتسيالار جويىلىپ, جاۋ ورنىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى ايقاستا سەرجانت شوقانوۆ جەكە ءوز باسى نەمىستىڭ 6 اۆتوماتشىسى مەن 2 «فاۋستنيكتىڭ» كوزىن قۇرتتى» دەپ جازىلعان. 1945 جىلدىڭ 18 مامىر كۇنى قازاق ساربازىنا كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن قىزىل تۋ وردەنى بەرىلىپتى. ماراپاتقا اسكەري كەڭەستىڭ مۇشەسى گەنەرال-لەيتەنانت تەلەگين قول قويعان. ودان بولەك ەركەبەك شوقانوۆتى «داڭق» وردەنىنە ۇسىنعان قۇجاتتار دا تابىلىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ اۋلەت – مايدانگەرلەردىڭ اۋلەتى. اتام مەن اجەم, اكەم جانە باۋىرلارىم حابارسىز كەتكەن مەيىربەك پەن ەركەبەك جايلى كوپ ايتاتىن. تىم قۇرىسا جەرلەنگەن جەرلەرى تابىلسا, تۋعان جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراعىن اپارىپ سالساق دەپ ارماندايتىن ەدى. وسى ءسوز قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى. ول شاقتاردا زامان قيىن ەدى. تەحنولوگيا دامىعان قازىرگى كەزەڭدە بارلىق اقپارات قولجەتىمدى. بىلتىر نەمەرەم ايزات بولاتقىزى ۇلى وتان سوعىسىنداعى تىڭ مالىمەتتەر مەن قۇجاتتار سالىناتىن ارناۋلى سايتتى اقتارىپ وتىرىپ, ۇلكەن اتاسىنىڭ باۋىرى ەركەبەك تۋرالى مالىمەتتەردى كورگەندە قۋانىشى قوينىنا سىيماي ۇيگە جۇگىرىپ كەلىپتى. ول كىسىنىڭ گەرمانيادا جەرلەنگەنى, سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى تۇتاس باياندالعان قۇجاتتاردى قولىمىزعا ۇستاعاندا كىشى اكەمىز ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندىق. ال وتىزعا تولار-تولماس شاعىندا سوعىسقا كەتكەن مەيىربەكتەن سول كۇيى حابار بولمادى. وكىنىشتىسى, ارتىندا ەشقانداي بەلگى قالمادى. اتالارىمىزدىڭ الدىنداعى بورىش رەتىندە اكەمىزدىڭ باۋىرىن ءبىز ۇمىتپايمىز, بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق جادىندا ساقتاي ما, كىم ءبىلسىن؟ – دەيدى قاسەن شالاباەۆ.
جىلدار وتەر, ەل جاڭارار, ۇرپاق الماسار. سوعىستا شەيىت بولعان تالاي مايدانگەردى اۋلەت كوشىن جالعاعان ۇرپاعى ىزدەپ تاۋىپ, ارۋاعىنا سالاۋات ايتىپ, قۇران باعىشتار. ال ورىمدەي كەزىندە ومىردەن ءوتىپ, ارتىندا ءىز دە قالماي, سۇيەگى قيىردا جاتقان ەركەبەك شوقانوۆتى كىم جوقتايدى, ودان قانداي بەلگى قالماق؟ بىزگە بۇل وقيعانى بايانداي كەلگەن قاسەن قاريانى دا الاڭداتىپ وتىرعانى وسى. جالعان دۇنيەنىڭ قىزىعىن كورە الماي, جيىرما بەستە سونگەن جاسىن عۇمىر جاۋىنگەرگە قۇرمەت رەتىندە ءوزى تۋعان بالقاش اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان تىم قۇرىعاندا اياداي كوشە بەرىلسە دەگەن تىلەك كوڭىلىمىزدى مەڭدەدى. ەرلىگى ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران بولعان جاندارعا قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە جاراسىمدى.
الماتى
