ءبىلىم • 21 ناۋرىز، 2020

«قاشىقتان وقىتۋ» نەمەسە «قاشىقتىقتان وقىتۋ» قايسىسى دۇرىس؟

771 رەتكورسەتىلدى

ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ينستيتۋتى ماماندارى «قاشىقتان وقىتۋ»، «قاشىقتىقتان وقىتۋ» تىركەستەرىنىڭ دۇرىس جازىلۋىن ۇسىنادى.

سوڭعى ۋاقىتتا كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى «ديستانتسيوننوە وبۋچەنيە» تىركەسىنىڭ قولدانىس جيىلىگى كۇرت ارتىپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا سويلەۋشىلەر اراسىندا «ديستانتسيوننوە وبۋچەنيە» تىركەسىنىڭ بالاماسى رەتىندە «قاشىقتان وقىتۋ»، «قاشىقتىقتان وقىتۋ»، «اراقاشىقتىقتان» وقىتۋ تىركەستەرى جارىسا قولدانىلىپ، ديستانتسيوننىي ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە قاشىق، قاشىقتىق، اراقاشىقتىق سوزدەرى ۇسىنىلىپ ءجۇر، دەلىنگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىنداعى جازبادا. ەندى وسى تىركەستىڭ دۇرىس بۇرىستىعىنا بايلانىستى ماماندار كەلتىرگەن دالەلدەرگە نازار سالىپ كورەلىك.

قايسىسى دۇرىس؟ «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» «قاشىق» سوزىنە

1. الىس، جىراق، شالعاي، اۋلاق.

2. اراسى اشىق، الشاق" دەگەن انىقتاما بەرىلگەن (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. – الماتى، 2011. - 9-توم. - 531-ب.). ال «قاشىقتىق» ءسوزى «الىستىق، اراقاشىقتىق» (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. – الماتى، 2011. - 9-توم. – 532-ب.)، «اراقاشىقتىق» ءسوزى «ارالىق، قاشىقتىق» تۇرىندە سيپاتتالعان (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. – الماتى، 2011. - 9-توم. - 581-ب.). قاشىق ءسوزى سىن ەسىم بولعانمەن، كوپ جاعدايدا زاتسىماقتانىپ (ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمينى) زات ەسىمنىڭ ورنىنا قولدانىلادى. بۇل باسقا دا سىن ەسىمدەرگە ءتان. اباي قۇنانباي ۇلى «سەگىز اياق» اتتى ولەڭىندە:

الىستان سەرمەپ،

جۇرەكتەن تەربەپ،

شىمىرلاپ بويعا جايىلعان;

قيۋادان شاۋىپ،

قيسىنىن تاۋىپ،

تاعىنى جەتىپ قايىرعان،

تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل،

سويلەيمىن دەسەڭ، ءوزىڭ ءبىل، – دەپ جىرلايدى. الىستىقتان نەمەسە «قاشىقتىقتان» دەمەيدى.

تىلىمىزدە «مويىنى قاشىق»، «مويىندى قاشىققا» سالدى دەگەن تىركەستەر بۇرىننان بار. قازىرگى كەزدە «قاشىق» ءسوزى ديستانتسيوننىي ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە ءجيى قولدانىلىپ، «قاشىقتان اعىتقىش»، «قاشىقتان باسقارۋ»، «قاشىقتان بەرگىش»، «قاشىقتان جارعىش»، «قاشىقتان قاتىناس قۇرۋ» سياقتى تىركەستەر قالىپتاستى. ءتىل ۇنەمدەۋگە بەيىم. «ديستانتسيوننىي» ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە «قاشىقتىق»، «اراقاشىقتىق» سوزدەرىمەن سالىستىرعاندا «قاشىق» ءسوزىنىڭ جيىرەك قولدانىلىپ ءجۇرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا. وسىعان بايلانىستى «ديستانتسيوننىي» ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە تىلىمىزدە ءبىرشاما ورنىعىپ، قالىپتانىپ قالعان «قاشىق» ءسوزىن قولدانا بەرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلدىك نىشاندار تاريحى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار