وسى تۇستا بيرجاسى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە زەر سالساق, كورسەتكىشتەر قور نارىعىنا جەكە تۇلعالاردىڭ 40-50 پايىزىنىڭ قاتىساتىنىن ايعاقتايدى. سونداي-اق جۇرتشىلىقتى قارجى ترەيدينگىنە تارتۋدىڭ وزىندىك الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرى قالىپتاسقان. وسى تۇستا «KASE قازاقستاندىقتارعا قانداي مۇمكىندىكتەر ۇسىنادى؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. بۇگىندە قور نارىعىن ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە ەكونوميكاعا كاپيتال تارتۋداعى ءتيىمدى قۇرال ءارى نارىقتىق جاعدايدا تابىس تابۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىراتىن ماماندار بيرجاعا قاتىسۋدا قارجىلىق ساۋاتتىلىق ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.
قازاقستانداعى قور بيرجاسى وسىدان وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ۇلتتىق ۆاليۋتا نارىعىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «قازاقستان قور بيرجاسىمەن» بايلانىستى. KASE باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ناتاليا حوروشەۆسكايا وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىلدارى قور نارىعىنا ەنەتىن كومپانيالار ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان وڭتۇستىك كورەيانىڭ وزىق تاجىريبەسى وتاندىق قور نارىعىنا ءتيىمدى بولعانىن ايتادى. بۇل ەلدە ارنايى زاڭناما قابىلدانعاننان كەيىن بىرنەشە جىل بويى IPO جۇرگىزىلىپ, ليستينگتەن وتكەن كومپانيالار سانى ارتا تۇسكەن.
ن.حوروشەۆسكايانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك كورەيا قور نارىعىمەن قاتار ەكونوميكاسى دا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇر. قازاقستان ءۇشىن تايلاند قور بيرجاسىنىڭ دا تاجىريبەسى تارتىمدى. 2000 جىلداردان باستاپ تايلاندتا جۇرتشىلىقتى ينۆەستيتسيالاۋ نەگىزدەرى بويىنشا قارجىلىق ساۋاتتىلىققا وقىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە 2010-2015 جىلداردا بيرجادا جەكەلەگەن ينۆەستورلاردىڭ ەسەپشوتتارى كوبەيگەن.
وتاندىق قور نارىعىندا سونداي-اق ۆارشاۆا بيرجاسىنىڭ تاجىريبەسى ىقپالدى. بۇگىندە قازاقستاندىق ماماندار باعالى قاعازدار نارىعىن ورتالىق ەۋروپالىق حاب-قا اينالدىرعان پولشانىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن دە ءجىتى نازاردا ۇستاپ كەلەدى.
KASE باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – قور نارىعىنداعى ۇردىستەردىڭ بۇقارالىق سيپات الۋى. قور, اقشا, ۆاليۋتا نارىعىن بىرىكتىرەتىن MOEX نارىعى KASE-گە ۇقساس كەلەتىندىكتەن, ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ تاجىريبەسى تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا ءتيىمدى. قازىرگى كەزدە ساۋدا تەحنولوگيالارى مەن ەسەپتەۋلەر بويىنشا ماسكەۋ بيرجاسى الەمدىك بيرجالاردىڭ دەڭگەيىندە تۇر. تمد كەڭىستىگىندە MOEX العاشقى ورىندا تۇرسا, كاSە ەكىنشى ورىنعا يە. قور نارىعىندا سالىمشىلار ءۇشىن قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى مەن وبليگاتسيالارى, سونداي-اق شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارى بەلسەندى.
دەگەنمەن قارجى ترەيدەرى ارمان بەيسەمباەۆ وتاندىق قور بيرجاسى ەكونوميكاداعى مىندەتتەرىن اتقارا الماي وتىر دەگەن پىكىردە. «قور بيرجاسى ينۆەستيتسيالاردى شوعىرلاندىرۋ كوزى بولعاندىقتان, بەلسەندىلىگى ەكسپورتەرلەر مەن يمپورتەرلەردىڭ, ياعني قور نارىعى مەن ناقتى سەكتوردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسىنان كورىنىس تابۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, ناقتى سەكتور مەن قور بيرجاسى اراسىندا بايلانىس جوق», دەيدى ترەيدەر. ا.بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قور نارىعى ناقتى سەكتورداعى جاعدايدى كورسەتەتىن سەرگەك سالا بولۋى ءتيىس. جالپى العاندا قور نارىعى دامي بەرۋى مۇمكىن. ال مۇنداي جاعدايدا ناقتى سەكتورداعى احۋالعا كىم نازار اۋدارادى؟» دەگەن ساۋالدى العا تارتا وتىرىپ ترەيدەر مىسالى, اقش ەكونوميكاسىندا قانداي دا ءبىر وزگەرىستىڭ كASE يندەكسىمەن بايلانىستىلىعىن ايتادى. سوندىقتان دا وتاندىق قور نارىعىنىڭ دامۋى ءۇشىن ليبەراليزاتسيا قاجەت. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك تاراپىنان باقىلاۋ شارالارىنىڭ كۇشەيۋى نارىقتى تۇنشىقتىرا تۇسۋدە. ال كەيبىر جاعدايدا «بروكەر مەن ينۆەستوردىڭ قولدان جاساعان ارەكەتتەرى بار» دەگەن نەگىزسىز جەلەۋلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر, دەيدى ترەيدەر.
ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ قور نارىعىن ليبەراليزاتسيالاعانمەن, اقشا كەلە قويمايتىنى انىق ەكەنىن ايتادى. بۇل ءۇشىن قور بيرجاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن دامۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەگەن ساراپشى قور نارىعىنىڭ الدەقاشان دامىپ كەتۋ مۇمكىندىكتەرىن جەكەشەلەندىرۋ جىلدارىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, سول كەزەڭدە جەكە ينۆەستورلارعا سوتسياليستىك مەنشىكتى ۇلەستىرۋدە مۇمكىندىكتەردىڭ بولعانىن ايتادى. «وسى تاريحي كەزەڭدە اكتسيالار كاسىپورىندارعا يەلىك ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر فورماسى بولدى. ياعني كاپيتالدى بولۋدە ايتارلىقتاي ديۆەرسيفيكاتسيا ورىن الدى. جەكەشەلەندىرۋ جاپپاي ءجۇرىپ, اكتسيالار كاسىپورىنداردىڭ قاراپايىم جۇمىسشىلارىنا ءوتىپ, ءىرى زاۋىتتاردىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋ بيزنەسى قارقىن الدى. وسى كەزەڭدە نارىقتاعى پاكەتتەر كونسوليداتسيالانىپ, سترارەگتەرگە نەمەسە كاسىپورىن باسشىلارىنا ءوتىپ كەتتى. حالىقتىق IPO اكتسيادان پايدا تاۋىپ, تابىستىڭ ءدامىن تاتىپ قالعان بروكەرلىك جانە بروكەرلىك كونتورلار ماڭىنا توپتاسقاندا وسى ءبىر وتپەلى كەزەڭدە قور نارىعى قارقىندى دامىپ كەتەتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولمادى», دەيدى ساراپشى. سونداي-اق گوللاند اۋرۋىنىڭ دا بەلەڭ الۋى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي سالماق سالدى. وتاندىق ءوندىرىس توقتاپ, قور نارىعىنا ءداستۇرلى ەمەس تۇرعىن ءۇي, قۇرىلىس نارىعى, ساۋدا سالاسى دامىدى. ال كاپيتالداردىڭ شوعىرلانۋى تومەن دەڭگەيدە قالىپ قويدى.
«قازىرگى كەزدە تۇرعىنداردىڭ 50-70 پايىزى جالاقىعا تاۋەلدى. ولاردىڭ قور نارىعىنا نەمەسە دەپوزيتكە سالاتىن ارتىق اۋىز قورى تاپشى. كيەر كيىم مەن ءىشىپ-جەمدى نەسيەگە الىپ جاتقاندا اكتسيا تۋرالى ءسوز ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق», دەيدى ا.قۇسايىنوۆ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە حالىقتىق IPO جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋ ماقساتىندا قۇرىلعانى بەلگىلى. ونى ويلاستىرعان كەزدە جۇرتشىلىق ميلليونداپ اقشا قۇيادى دەگەن پىكىردىڭ بولعانى راس. ناتيجەسىندە بار-جوعى 30-40 بەلسەندى ەسەپشوت اشىلدى. «كەي جاعدايدا ابستراكتىلى بولجامدارعا يەك ارتىپ جاتامىز. قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار, كرەديتى جوق, ارتىق تابىسى بارلار الدەقاشان قور نارىعىنا ەنىپ ۇلگەردى. ەگەر جاعدايدى ءجىتى باقىلايتىن بولساق, وندا قور نارىعىندا ەميتەنتتىڭ جوقتىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ال وليگوپولدى قۇرىلىمدى ەكونوميكا جاعدايىندا كاسىپورىندار پايدا كورمەيدى», دەگەن ويىمەن بولىسە كەلە ساراپشى ەكسپورتتى ۇلعايتىپ, حالىق سانىن كوبەيتسە دە قور نارىعى قارقىندى دامىپ كەتپەيتىنىن ايتادى. مىسالى, سوڭعى ون جىل كولەمىندە مەملەكەت بيزنەستى قولداپ كەلەدى. سۋبسيديا العان ءوندىرىس ءونىمىن بەلگىلى ءبىر سوماعا وتكىزگەنىمەن, ءارى قاراي دامۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. وسىلايشا سۋبسيدياعا يەك ارتقاندار الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتىڭ قولداۋىن كۇتىپ وتىرا بەرەتىنى انىق. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ تابىسىن كوبەيتۋدى ۇسىنعان ا.قۇسايىنوۆ ناتيجەسىندە تاۋارلارعا سۇرانىس ارتىپ, كاسىپورىن ۇكىمەتتىڭ سۋبسيدياسىنا ەمەس, ساتۋدان تۇسكەن پايداعا جۇمىس ىستەيتىن بولادى دەيدى. سوندىقتان دا مەملەكەت بيزنەسكە ەمەس, تومەن تابىستى ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋى ءتيىس. سوندا عانا تۇتىنۋشى تاڭداعان كاسىپورىن نەمەسە فابريكالار باسەكەگە جۇمىس ىستەي باستايدى.
ال تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى دوسىم ساتپاەۆ قور نارىعى بار دەگەنگە كۇمانمەن قارايتىنىن جەتكىزدى. «ويتكەنى ەلىمىزدە تولىق نارىقتىق ەكونوميكا جوق. تولىق نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءوز اكتسيالارىن سالاتىن باسەكەگە قابىلەتتى كومپانيالار كوپ بولۋى كەرەك. كەزىندە ۇرانداتىپ, جاريا سالعان حالىقتىق IPO-دان نە ۇتتىق؟» دەي كەلە ساراپشى IPO كەزىندە قىمبات اكتسيالاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن قور نارىعىنىڭ توڭىرەگىندە ەليتامەن قاتىسى بار كومپانيالاردىڭ شوعىرلانعانىن ايتادى. «مەنىڭشە, بۇل ءبىر تەاتر قويىلىمىنا ۇقسايدى. بۇگىنگى قوعامدا كوپشىلىكتىڭ اكتسيا ساتىپ الاتىن مۇمكىندىگى جوق. قارجىلىق ساۋاتتىلىعى تومەن», دەي كەلە د.ساتپاەۆ قارجى الىپپەسى مەن تابىس تابۋدى مەكتەپ جاسىنان وقىتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ال قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ قارجى ساۋاتى ارتاتىن بولسا, بۇگىندە بارماعىن تىستەپ جۇرگەن كوپشىلىك ەڭ بولماعاندا, نەسيە راسىمدەۋ بارىسىندا بانكپەن كەلىسىمشارتتىڭ بايىبىنا بارعان بولار ەدى.
«قازاقستان قور بيرجاسى» اق باسقارما مۇشەسى, بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتور قايرات تۇرماعامبەتوۆ بارلىق تاۋەكەلدەردى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىرعان وتاندىق قور نارىعىنىڭ بەلسەندى ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە دامۋدى كوزدەيتىن بيرجا جولدارىن ىزدەستىرىپ, زاڭنامالىق, نورماتيۆتىك بازاسىنا ءمان بەرىپ كەلەدى. «ۋاقىتى كەلگەندە جاڭا قارجى ينسترۋمەنتتەرى پايدا بولادى. قازىرگى كەزدە ايماقتارعا ءجيى شىعىپ, جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەمىز», دەيدى ق.تۇرماعامبەتوۆ. سونىمەن قاتار «بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ جوعارى رولگە يە», دەپ اتاپ ءوتتى. ال ازىرگە قازاقستاندا قاراپايىم جۇرتشىلىقتى ايتپاعاندا, كاسىپكەرلەردىڭ قارجىلىق ساۋاتى تومەندىگىن العا تارتقان ق.تۇرماعامبەتوۆ KASE ماماندارىنىڭ وڭىردەگى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. بۇگىندە كاسىپكەرلەر ءۇشىن بيرجاعا شىعۋدىڭ وزىندىك تالاپتارى بار. سونىمەن قاتار KASE كومپانيالار ءۇشىن بانك نەسيەسىنە بالاما مۇمكىندىكتەر ۇسىنادى.
ق.تۇرماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەكە تۇلعالاردىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ دەپوزيتىندە جارتىلاي تەڭگەمەن راسىمدەلگەن سالىمى 24 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇگىندە تابىس كوزىن ىزدەپ جۇرگەن جەكە تۇلعالارعا قور نارىعىنا كەلۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. بۇل ءۇشىن بيرجادا جاڭا كومپانيالار پايدا بولۋى قاجەت, دەيدى ساراپشى. نارىقتا دوللارمەن 1 تەڭگەمەن 10 پايىز تارتىمدى ينسترۋمەنتتەر – ەۋرووبليگاتسيالار بار. جەكە تۇلعالاردىڭ قۇندى قاعازداردى تاڭداۋى ءوز ەركىندە. مىسالى, قۇندى قاعازدار حالىق بانك دەپوزيتىندە 1 پايىزبەن بولسا, بيرجادا نارىقتىڭ جاعدايىنا قاراي ەۋرووبليگاتسيالار 4 پايىز بولۋى مۇمكىن. قور نارىعىندا سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ سالىق جاعىنان پرەفەرەنتسياسى قولدانىستا. مىسالى, اكتسيانى 100 تەڭگەگە ساتىپ الىپ 1000 تەڭگەگە ساتقان جاعدايدا, اراداعى 900 تەڭگەگە سالىق سالىنبايدى. جىل سوڭىندا الاتىن ديۆيدەندتەر دە سالىقتان بوساتىلعان.
ماماندار پىكىرىنە قاراپ, بيرجا الەمىنىڭ قارايىم جۇرتشىلىق بىلە بەرمەيتىن جاي-جاپسارى كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز. دەسەك تە سالا ماماندارى جەكە تۇلعالار قور نارىعىنا بەلسەندى قاتىسۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋمەن قاتار قارجىلىق مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزە الادى دەپ سەندىرەدى.
الماتى
