قازاقستان • 17 ناۋرىز, 2020

قازاق ءالىپبيى: پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدىڭ ستاتيستيكالىق نەگىزدەرى

1080 رەت

كورسەتىلدى

6 مين

وقۋ ءۇشىن

ءالىپبي اۋىستىرۋدا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋ. ادامنىڭ ارىپتەردى پەرنەتاقتانىڭ قاي بۇرىشىنا ورنالاستىرسا دا, جاتتاندى تۇردە ۇيرەنىپ الۋى زاڭدى. الايدا پەرنەتاقتادا ءماتىن تەرۋدە ارىپتەردى وڭتايلى ورنالاستىرۋ ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن جانە تەرۋگە كەتەتىن ۋاقىتتى ۇنەمدەيدى.

Egemen Qazaqstan

قازاق ءالىپبيى: پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدىڭ ستاتيستيكالىق نەگىزدەرى

سوندىقتان ۇلتتىق الىپبيدەگى ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ءتيىمدى ورنالاستىرۋدا لينگۆيستيكالىق, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ نەگىزىنەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ قولدانبالى باعىتىنىڭ زەرتتەۋ نىسانى. بۇل رەتتە ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا قانداي ۇستانىمدارعا سۇيەنەمىز دەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ قاجەت.

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ءتيىمدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قولدانبالى لينگۆيستيكا ءبولىمى قولدانىستاعى ارىپتەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگىن انىقتادى. بۇل جيىلىك تالداۋ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاپسىرىسىمەن جارىق كورگەن «جالپى ءبىلىم بەرۋدەگى قازاق ءتىلىنىڭ جيىلىك سوزدىگىنە» نەگىز بولعان «قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزفورمالار سوزدىگىنىڭ» ءماتىنى بويىنشا جاسالدى. بۇل سوزدىكتە قازاق ءتىلىنىڭ 5 ستيلىنەن 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان تۇراتىن ماتىندەر قامتىلدى. تومەندە وسى 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان الىنعان قازاق ارىپتەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگى بەرىلدى.

1-كەستە. قازاق تىلىندەگى ارىپتەردىڭ جيىلىكتى-الىپبيلىك جيىلىك سوزدىگى

№	ءارىپ	ابسوليۋتتىجيىلىگى	ءبىر توپ ءارىپتىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى	№	ءارىپ	ءابسوليۋتتى جيىلىگى	ءبىر توپ ءارىپتىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى
1	2	3	4	1	2	3	4
1	ا	8630862	12,796	22	گ	903479	91,763
2	ە	5660025	21,187	23	ڭ	872812	93,057
3	ى	5378832	29,161	24	ي	866761	94,342
4	ن	4192570	35,377	25	ج	738252	95,437
5	ءى	4154893	41,537	26	ۇ	673484	96,435
6	ت	4066134	47,565	27	ءو	655787	97,408
7	ر	4028709	53,537	28	ءۇ	598755	98,295
8	ل	3824239	59,207	29	ءا	524073	99,072
9	د	3413312	64,267	30	يا	231433	99,415
10	س	2708334	68,283	31	ح	105688	99,572
11	م	2040371	71,308	32	تس	81165	99,692
12	ق	1876617	74,090	33	ف	58378	99,779
13	و	1639224	76,520	34	ۆ	55978	99,862
14	ك	1633360	78,941	35	ە	30250	99,907
15	ع	1256146	80,804	36		25076	99,944
16	ب	1229938	82,627	37	يۋ	20877	99,975
17	ي	1175543	84,370	38	ھ	5406	99,983
18	ۋ	1103283	86,006	39		5148	99,991
19	ز	1095869	87,630	40	چ	3702	99,996
20	پ	978676	89,081	41	شش	1679	99,998
21	ش	905698	90,424	42	يو	1018	100

ۇلتتىق پەرنەتاقتا جاساۋدا جەكە ءارىپ جيىلىگى عانا ەمەس, ساۋساقپەن وڭاي ءارى تەز باسۋ ءۇشىن ارىپتەردىڭ تىركەسىمىنىڭ دە جيىلىك سوزدىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ياعني قاي ءارىپ قاي ارىپپەن ءجيى تىركەسىپ قولدانىلادى دەگەن ماسەلە ماڭىزدى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ جوعارىدا اتالعان 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان تۇراتىن قازاق ءتىلىنىڭ ماتىندەرىنەن قۇراستىرىلعان «قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزفورمالار جيىلىك سوزدىگىنەن», وسى سوزدىكتىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, قازاق ارىپتەرىنىڭ ەكىارىپتىك تىركەستەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگىن قۇراستىردىق.

2-كەستە. قازاق ءتىلىنىڭ ەكىارىپتىك تىركەستەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگىنەن ءۇزىندى:

رەت سانى №	ءارىپ تىركەسى	ءابسوليۋتتى جيىلىك	ءبىر توپ ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى	رەت سانى №	ءارىپ تىركەسى	ءابسوليۋتتى جيىلىك	ءبىر توپ ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى
1	2	3	4	1	2	3	4
1	ار	688045	2,035495	44	ما	229464	46,495744
2	ان	582201	3,757865	45	سا	226934	47,167100
3	ال	565089	5,429610	46	گە	226772	47,837976
4	ىن	562671	7,094202	47	ەل	209952	48,459093
5	دا	560939	8,753670	48	ەك	208945	49,077231
6	تا	511161	10,265877	49	عى	207327	49,690582
7	ەن	501533	11,749600	50	لد	198170	50,276843
8	ەر	481450	13,173909	51	ىر	197109	50,859966
9	قا	460416	14,535993	52	اع	196589	51,441550
10	دە	458037	15,891038	53	رد	195039	52,018548
11	ءىن	451434	17,226550	54	ەس	189725	52,579826
12	لا	422562	18,476647	55	ءىل	189148	53,139397
13	دى	417831	19,712748	56	تت	184683	53,685759
14	تى	404750	20,910150	57	ءبى	184178	54,230626
15	ند	399330	22,091518	58	ءىڭ	181594	54,767850
16	عا	396123	23,263399	59	ءلى	181226	55,303984
17	كە	371958	24,363790	60	گى	178293	55,831442
18	اي	369359	25,456493	61	اۋ	177800	56,357441
19	لى	342672	26,470245	62	قى	172081	56,866521
20	ءتى	333046	27,455520	63	رە	169334	57,367475
21	ءدى	331481	28,436166	64	ىس	168863	57,867035
22	اس	330440	29,413731	65	ءسى	168801	58,366412
23	سى	327308	30,382031	66	ىپ	166290	58,858360
24	مە	323281	31,338418	67	ءنى	163289	59,341430
25	ات	284740	32,180786	68	ام	161755	59,819962
26	با	281240	33,012799	69	ىك	154050	60,275700
27	نى	276945	33,832107	70	ىم	147729	60,712738
28	ىڭ	275833	34,648124	71	ءىم	147386	61,148761
29	ول	273816	35,458175	72	بو	146149	61,581124
30	تە	273269	36,266607	73	قت	144973	62,010009
31	ەت	272744	37,073486	74	اد	144878	62,438613
32	رى	263800	37,853906	75	بە	143874	62,864246
33	ىق	261904	38,628716	76	شى	140779	63,280723
34	را	257203	39,389619	77	سە	137879	63,688621
35	نا	250705	40,131299	78	ەم	133338	64,083085
36	جا	248531	40,866547	79	ءىز	131926	64,473371
37	اق	243641	41,587328	80	كى	130520	64,859499
38	ىل	241848	42,302805	81	ەگ	128229	65,238848
39	لە	241186	43,016324	82	كو	127963	65,617411
40	نە	239816	43,725790	83	ور	126556	65,991811
41	ست	239516	44,434368	84	اپ	120653	66,348748
42	ءىر	237178	45,136030	85	مى	120124	66,704120
43	ءرى	230151	45,816903	86	ىز	119848	67,058675

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا ءارىپ جيىلىگىنەن باسقا, ولاردىڭ قاسىنداعى كەلەسى ارىپپەن تىركەسۋىن دە نەگىزگە الۋ پەرنەتاقتا باتىرماسىن باسۋدىڭ تيىمدىلىگى ءۇشىن قاجەت بولعاندىقتان, ولاردىڭ وڭ جاقتارىندا جوعارىدا ءۇزىندى كەلتىرىلگەن ەكىارىپتىك تىركەستەر جيىلىك سوزدىكتەرىنەن الىنعان دەرەكتەر مالىمەتىنە سۇيەنگەن ءجون بولادى.

قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كومپيۋتەرلىك پەرنەتاقتاسىندا ءجيى كەزدەسەتىن 19 ءارىپ ەكى بولىككە ءبولىنىپ, پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى بولىگىنە ورنالاسادى. سول سياقتى 2-كەستەدەگى ەكىارىپتىك تىركەستەردىڭ ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن تىركەستەردىڭ ەكىنشى ارىپتەرىن ءجيى كەزدەسەتىن ارىپتەرگە تىركەسۋگە پەرنەتاقتانىڭ جاقىن ارالىعىنا, ياعني سول قول مەن وڭ قول ساۋساقتارىنا سايكەستەندىرىپ ورنالاستىرۋ قاجەت.

وسى جيىلىك تالداۋ ء(ارىپ جانە ءارىپ تىركەسىنىڭ جيىلىك سوزدىكتەرى) ناتيجەسى بويىنشا قازاق ارىپتەرى مەن ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى ەسكەرىلىپ ورنالاستىرىلعان پەرنەتاقتانىڭ پيلوتتىق جوباسى ۇسىنىلدى.

پەرنەتاقتادا ءاربىر ءارىپتىڭ كيريلدەگى جانە لاتىنداعى بالامالارى كەلتىرىلدى. پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى بولىگىندە جيىلىك سوزدىكتەگى ەڭ ءجيى قولدانعان ارىپتەر ورىن الدى, ال ولاردىڭ وڭ جاقتارىندا ەكىارىپتىك تىركەستەر جيىلىك سوزدىگىنەن الىنعان ارىپتەر ورنالاستىرىلدى.

پەرنەتاقتانىڭ شەتكى جاقتارىنا سيرەك كەزدەسكەن ارىپتەر ورنالاستىرىلدى. پەرنەتاقتادا كورىنىس تاپپاعان دىبىستار: ش, چ مىناداي ءارىپ تىركەستەرىنىڭ sh/ش, ch/چ اربىرەۋىنىڭ پەرنەتاقتادا بار بولۋىنان, ولار ورىن المادى.

1-سۋرەت. ستاتيستيكالىق نەگىزدەگى پەرنەتاقتا

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا ونىڭ بەتىندەگى باتىرمالار ورنالاستىرىلعان قاتاردىڭ باسۋعا, ياعني ءماتىن تەرۋگە ىڭعايلىلىعىنا قاراي اكتيۆ جانە پاسسيۆ ايماقتارعا بولىنەدى. پەرنەتاقتانىڭ ءارىپ تەرۋگە ىڭعايلى جەرى ورتاڭعى ايماق, اسىرەسە كەرتىك تۇرعان جەردىڭ اينالاسى, استى مەن ءۇستى بولىپ تابىلادى. ال شەتكى باتىرمالار پاسسيۆ ايماققا جاتادى. اكتيۆ جانە پاسسيۆ ايماقتاردى پەرنەتاقتانىڭ گوريزانتال (كولدەنەڭ) جانە ۆەرتيكال (تىكە) بولىكتەرى بويىنشا دا كورسەتۋگە بولادى. كولدەنەڭ مەجە بويىنشا اكتيۆ ايماق – ول ەكى كەرتىك تۇرعان ورتاڭعى قاتار, ياعني قازىرگى كيريلدەگى ف ارپىنەن باستالىپ, ە ارپىنە اياتالاتىن قاتار. ودان كەيىنگى اكتيۆ ايماق وسى قاتاردىڭ ۇستىندە ورنالاسقان ۇستىڭگى قاتار. ال استىڭعى قاتار كوبىنەسە سيرەكتەۋ كەزدەسەتىن ارىپتەر ورنالاساتىن ايماق.

باتىرمالاردىڭ تىك باعىتتاعى (ۆەرتيكالدى) مەجەسى كەرتىك تۇرعان باتىرمالاردىڭ جانى, ياعني ورتاڭعى, ەكىنشى قاتاردىڭ جانى, ورتاڭعى تۇسى. سونىمەن قاتار ۇستىڭگى قاتارداعى كەرتپەنىڭ ۇستىڭگى ورتاڭعى بولىكتەرى. ودان كەيىنگىسى كەرتپەنىڭ استىڭعى ورتاڭعى بولىكتەرى.

ال وسى ءۇش قاتاردىڭ شەتكى بولىكتەرى پاسسيۆ ايماق بولىپ ەسەپتەلىپ, سيرەك كەزدەسەتىن ارىپتەر نە تىنىس بەلگىلەر ورنالاستىرىلادى.

وسى ارىپتەر ورنالاستىرىلعان پەرنەتاقتا پيلوتتىق جوبا رەتىندە ۇسىنىلىپ, پەرنەتاقتادا تەرۋگە ارنالعان ارنايى كومپيۋتەرلىك باعدارلاما جاسالدى. جيىلىك تالداۋ بويىنشا ورنالاستىرىلعان لاتىن ارىپتەرى بىرنەشە پەرنەتاقتا باتىرماسىنا جاپسىرىلىپ, بۇل پەرنەتاقتا نۇسقاسىنىڭ ءماتىن تەرۋگە ىڭعايلى, تيىمدىلىگى ۋاقىت سىيىمدىلىعى مەن قۋات سىيىمدىلىعىنا قاراي سىناقتان وتكىزىلۋدە.

سونىمەن ەگەر جيىلىك ۇستانىمىن نەگىزگە الاتىن بولساق, ەڭ ءجيى قولداناتىن قازاق ارىپتەرى پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى جاعىندا ورنالاسۋى قاجەت. ولار ەكى توپقا ءبولىنىپ, ءبىرىنشى, سول جاق قول ساۋساقتارىنا جانە ەكىنشى, وڭ جاق قول ساۋساقتارىنا دەپ اجىراتىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, ەكىارىپتىك تىركەستەردىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا تىركەستىڭ ەكىنشى ءارپى, تىركەستىڭ ءبىرىنشى ءارپىنىڭ وڭ جاعىنا جاقىن ورنالاسۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.

اسقار جۇبانوۆ,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

ايمان جاڭابەكوۆا,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

الماتى قالاسى