قاراپايىم, ەلگەزەك بوزبالا
قاناش قامزيننىڭ بالالىق شاعى اكە-شەشەدەن ەرتە قالۋى سەبەپتى اۋىر جاعدايدا وتكەن. بۇلاردىڭ وتباسىندا 4 ۇل, 4 قىز بولعان. قاناش – ءۇيدىڭ ورتانشىسى, ول اعالارى – ماعاۋ مەن مۇقاننىڭ (ەكەۋى دە سوعىسقا قاتىسقان) ءىزىن باسىپ, ەر جەتەدى. ەڭ كەنجە ءىنىسى شورا – جاسى كىشى بولۋىنا وراي ەلدە تىل ەڭبەگىنە ارالاسقان.
قاناش قامزين 1919 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا قازىرگى اقسۋ قالاسى جولقۇدىق اۋىلىندا (بۇرىن كاگانوۆيچ, كەيىن ەرماك اۋدانى بولىپ اتالعان) دۇنيە ەسىگىن اشادى. اكەسى قامزا مەن اناسى ساعيلانىڭ عۇمىرى ۇزاق بولماعان. قاناشتىڭ ءومىر دەرەگىنە ۇڭىلگەندە, پاۆلودارداعى «قازكوممۋنا» مەكتەبىنە 1931 جىلى وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1934 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. بۇل كەزدە اعاسى ماعاۋ ەرماك اۋدانىنىڭ قۇركول اۋىلىندا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جۇرەدى. باتىردىڭ كەلىنى, شورا قامزيننىڭ بايبىشەسى بيعايشا اپايدىڭ اڭگىمەلەۋىنشە, پاۆلودارداعى مەكتەبىن اياقتاعان سوڭ قاناش الماتىعا جول تارتىپ, اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازپي) جانىنداعى پەداگوگيكالىق جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى 1938 جىلى ءتامامداپ, اعاسىنىڭ ىزىمەن مۇعالىمدىكتى تاڭدايدى. سودان قازپي-ءدىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الۋىن جالعاستىرادى...
قاناش سوعىستا باتىر اتانعان سوڭ قۇربى-قۇرداستارى جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەردە ونىڭ قانداي ازامات بولعاندىعى ايتىلادى. ماسەلەن, 1938-1941 جىلدارى ق.قامزينمەن بىرگە ينستيتۋتتا ءبىلىم العان زويا ۆلاديميروۆنا كۋزنەتسوۆا بىلاي دەيدى: «قاناش قاراپايىم, ەلگەزەك بوزبالا رەتىندە ەسىمدە قالىپتى. ول گەوگرافيا عىلىمىن ەرەكشە جىگەرمەن مەڭگەرەتىن ەدى, كوپ وقيتىن, تىنىمسىز ىزدەنەتىن. ونىڭ جۇرەگى كەڭ ەدى: جولداستارىنا كەز كەلگەن ۋاقىتتا قول ۇشىن بەرۋگە دايار ەدى. قاناشتى ءبارى جاقسى كوردى».
جاس قاناشتىڭ مۇعالىم بولسام دەگەن ارمانى ورىندالمايدى. ەل باسىنا كۇن تۋعانىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن وجەت جاس ديپلومىن الىپ ۇلگەرمەستەن, سوعىسقا سۇرانادى. جاس جىگىت الماتى قالالىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى مايدانعا اتتانادى.
دنەستر ءۇشىن ايقاس
ۋچيليششەدە كادر ازىرلەۋگە قالا بەرۋىنە بولاتىن مۇمكىندىك تۋسا دا ق.قامزين ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتاندى. ءتيىستى اسكەري دايارلىقتان وتكەننەن كەيىن 1943 جىلى لەيتەنانت قاناش قامزين مايدانعا ارالاستى. ول 3-ءشى ۋكراينا مايدانى 52-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى 429-شى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا ءوز جاۋىنگەرلەرىن سوعىسقا باستايدى.
گەرمانيامەن سوعىستا شەشۋشى شايقاستاردىڭ ءبىرى شىعىس ەۋروپاداعى دنەستر وزەنى بويىندا وتكەن. ناقتىلاي ايتقاندا, سۇراپىل شايقاس وزەن جيەگىندەگى مولداۆيانىڭ جەرىندە بولدى. بۇل الاپات ۇرىس «ياسسى-كيشينەۆ وپەراتسياسى» اتاۋىمەن تاريحتا قالدى. كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى مولداۆيانى ازات ەتۋ شايقاسى 1944 جىلى كوكتەمدە باستالعان. 2-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەرلەرى رۋمىنيانىڭ ياسسى قالاسىنىڭ ماڭايىنا جەتەدى. ال 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ودەسسا قالاسىن فاشيستەردەن تازارتقاننان كەيىن دنەستر وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنا جاقىندايدى. وپەراتسيا نەمىس فاشيستەرىنە جانە ونىمەن وداقتاس اسكەري توپتارعا ويسىراتا سوققى بەرۋگە باعىتتالدى. بۇل وڭاي قول جەتكىزەتىن ماقسات ەمەس-تۇعىن. بۇل ۋاقىتتا ق.قامزين 3-ءشى ۋكراينا مايدانى 52-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 429-شى اتقىشتار پولكىندە روتا كومانديرى ەدى. اسكەري ەستەلىكتەردەن ونىڭ سول كەزدە-اق ءوزىنىڭ ەرجۇرەكتىگىمەن, جاۋىنگەرلەردى شابۋىلعا باستاۋداعى باتىل ارەكەتتەرىمەن نازارعا ىلىككەنىن وقۋعا بولادى.
دنەستر ايدىنىن جاۋدىڭ كۇشى كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋىندا ۇستايدى. ياعني كەڭەس اسكەرىنىڭ وزەن ايدىنىنا تۇسكەنىن كورسە, بىردەن جاڭبىرشا جاۋعان وقتىڭ استىنا الادى. كوپ اسكەردى قىرعىنعا سالۋعا كەڭەس قولباسشىلىعى مۇددەلى ەمەس. قايتپەك كەرەك؟ اۋەلى, شاعىن قۇرامدا جاۋىنگەرلەردى وتكىزىپ, ولار وزەن جاعاسىنداعى بەكىنىستەردى بۇزىپ-جارۋى ءتيىس. سوسىن كومەككە كەڭەستىك قالىڭ اسكەر جەتە قالماق. شاعىن قۇرامداعى جاۋىنگەرلەرگە تۇندە اتتانۋعا بۇيرىق بەرىلەدى. قۇرامىندا قاناش قامزيننىڭ روتاسى بار باتالون 1944 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە دنەستر وزەنىنە جاقىندايدى. تيراسپول اۋدانى بىچەك سەلوسىنىڭ ماڭىنان شىعادى. باتالونعا دنەستردى كەشىپ ءوتىپ, فاشيستەردىڭ قولىنداعى پلاتسدارمدى باسىپ الۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. اعاشتاردى كەسىپ, قولدان سال قايىقتار جاسالادى. ارقايسىسىنا بىرنەشە جاۋىنگەردەن وتىراتىن بولىپ كەلىسىلەدى.
قاس قارايعان سوڭ العاشقى 16 جاۋىنگەر مىنگەن سال قايىق وزەن ايدىنىنا شىعادى. سول-اق ەكەن, جارقىلداعان جارىقتار پايدا بولىپ, جاۋ وق بۇركيدى. بوراعان وقتان, سناريادتان باس كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. جاۋ جاعى وزەن ورتاسىنا جەتكەن قايىقتىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى. العاشقى قايىقتاعىلاردىڭ كەبىن كيەرىن قامزين باستاعان جاۋىنگەرلەر انىق ءتۇسىنىپ تۇر. بىراق شەگىنەرگە جول جوق. نە وتەدى, نە جاۋ وعىنان قازا تاۋىپ, سۋ تۇبىنە كەتەدى. تاۋەكەلگە بەكىنگەن جىگىتتەر وزەنگە سالدارىن تۇسىرەدى. مىنە, ءجۇزىپ كەلەدى. لەيتەنانت ق.قامزين باستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ دەنى زۋىلداعان وقتىڭ اراسىنان امان ءوتىپ, وڭ جاعالاۋعا اياق باسادى. وقىس شابۋىلدان قايمىققان فاشيستەر كەيىن شەگىنىپ, بۇلارعا شاعىن الاڭدى قالدىرادى. ءدال وسى اۋماقتا روتا جاۋىنگەرلەرى بەكىنىس قۇرۋعا كوشەدى.
«1944 جىلعى ءساۋىردىڭ 12-سىنەن 13-ىنە قاراعان ءتۇنى قاتتى ارتيللەريالىق جانە مينومەتتىك-پۋلەمەتتىك اتقىلاۋلارعا قاراماستان ءبىرىنشى ەشەلوندى ءوزى (ق.قامزين) باستاپ شىقتى. وزەندى كەشىپ وتكەن سوڭ ول بىردەن وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى پلاتسدارمدى باسىپ الۋ ءۇشىن جانە كەڭەيتۋ ءۇشىن روتاسىن شابۋىلعا كوتەردى. ءوزىنىڭ ەرلىك ىستەرىمەن, باتىلدىعىمەن جاۋىنگەرلەردى جىگەرلەندىردى. وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىندا جاۋدىڭ مىقتاپ بەكىنگەنىنە (ەكى قاتار ترانشەيالار, دوتتار, دزوتتار, ت.ب.) قاراماستان ول ءوز روتاسىمەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ترانشەيالاردى بۇزىپ ءوتىپ, گۋرا-ۆىكۋلاي (گۋرا-بىكۋلي – اۆت.) سەلوسىنىڭ وڭ جاعىنا كىردى».
بۇل دەرەكتەر 429-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك ازاتياننىڭ ق.قامزيننىڭ ەرلىگى تۋرالى بايانداماسىنان الىنعان.
دنەستردى ازات ەتۋدەگى كورسەتكەن قايسارلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن باتالوننىڭ 14 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى. قاھارمان قاناش قامزين نەبارى 24 جاستا ەدى. 429-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك ازاتيان قاناش قامزيندى دنەستر وزەنىن كەشىپ وتۋدە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇسىنادى. «زا تو چتو پەرۆىم سو سۆوەي روتوي پەرەپراۆيلسيا نا پراۆىي بەرەگ, زا تو چتو زاحۆاتيل گوسپودستۆۋيۋششۋيۋ ۆىسوتۋ ي ۋدەرجال ەە دو پودحودا وسنوۆنىح سيل, زا نەپوسرەدستۆەننوە ۋچاستيە پو زاحۆاتۋ ي راسشيرەنيۋ پلاتسدارما, زا ۋنيچتوجەنيا 20 نەمتسەۆ ۋنتەر-وفيتسەروۆ ي وفيتسەروۆ پروتيۆنيكا, دوستوين پريسۆوەنيا زۆانيا «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا». كوماندير 429-سترەلكوۆوگو پولكا, پولكوۆنيك ازاتيان» (http://podvignaroda.mil.ru).
1944 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە جارىق كورگەن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ وكىمىمەن بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ۇلگىلى ورىنداعانى جانە باتىرلىعى مەن ەرجۇرەكتىگى ءۇشىن قاناش قامزينگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى, سونداي-اق «لەنين» وردەنى جانە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن ايقىنداۋ ءۇشىن تاعايىندالعان «التىن جۇلدىز» مەدالىمەن قوسا ماراپاتتالادى.
قازاقستاندىق باتىر قاناش قامزين مولدوۆا جەرىندە ماڭگى قالدى. ونىڭ سۇيەگى ءوزىنىڭ ساربازدارىمەن بىرگە گۋرا-بىكۋلي اۋىلىندا جەرلەنگەن. سەلونىڭ ورتالىق كوشەسى قاناش قامزيننىڭ ەسىمىمەن اتالادى. جەڭىستىڭ 63 جىلدىعىنا وراي باتىرعا قۇرمەت رەتىندە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ق.قامزيننىڭ ەسىمى مولداۆيانىڭ استاناسى كيشينەۆ قالاسىنداعى جەڭىس اركاسىنا قاشالىپ جازىلعان. ايتا كەتەرلىگى, مولداۆيالىقتار ءوز جەرلەرىن فاشيستەردەن ازات ەتكەن قاھارماندار جايلى بىرقاتار ەڭبەكتەر جاريالاعان.
«التىن جۇلدىزدى» رەسەي بەرمەي مە؟
انىقتالعانداي, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قاناش قامزيننىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن وعان قوسا بەرىلگەن «لەنين» وردەنى وسى كۇنگە دەيىن رەسەي فەدەراتسياسى يەلىگىندە قالىپ وتىر. بۇل جايتتى بىزگە جەتكىزگەن باتىردىڭ كەلىنى بيعايشا قامزينا: «سوعىس اياقتالعان سوڭ باتىردىڭ ماراپاتى دا جەتەدى. بىراق ءتارتىپ بويىنشا «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن «لەنين» وردەنى اكە-شەشەسىنە تاپسىرىلۋى ءتيىس ەكەن. ءسويتىپ, ول ماراپاتتار كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىندە قالدى. اعا-ىنىلەرىنە تەك «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن راستايتىن كۋالىك-قۇجات قانا تابىس ەتىلەدى ەكەن. الايدا وتباسىنا ونى دا بەرمەيدى. تەك «باتىردىڭ ەسىمىمەن ءبىر مەكتەپتى اتاساڭدار عانا سول وقۋ ورنىنا بەرىلەدى» دەگەندى ايتادى. سودان 1963 جىلى جولقۇدىق اۋىلىنداعى 8 جىلدىق مەكتەپكە ەسىمى بەرىلەدى. ال 1966 جىلى باتىردىڭ الگى كۋالىك-قۇجاتى مەكتەپ باسشىلىعىنا تاپسىرىلادى. ول قازىر سوندا ساقتاۋلى. ال «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن «لەنين» وردەنى ماسكەۋدە قالعان بولۋى كەرەك. قازىرگى زامان باسقا. قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى باتىردىڭ «التىن جۇلدىزىن» ماسكەۋدەن العىزۋىنا مۇمكىندىگى جەتەدى. وسى كۇنگە دەيىن «التىن جۇلدىز» ەلگە جەتپەگەنىنە قامىعامىن. تالاپتارىڭ جانىپ, سول ماراپاتتى ەلگە جەتكىزە الساڭدار دۇرىس بولار ەدى. ول كۇنگە جەتە الماي قالسام, دۇعانىڭ اراسىندا «اپا, ءبىز ماقساتتى ورىندادىق, مەدال مەن وردەندى قايتارىپ اكەلدىك» دەپ ايتارسىڭدار», دەيدى.
وسى ورايدا «التىن جۇلدىز» تاعدىرىن بىلمەك ماقساتىندا پاۆلودار وبلىسى بويىنشا اسكەري كوميسسارياتقا رەسمي حات جولداعانىمىزدى ايتىپ وتەلىك. رەسەي زاڭىنا سايكەس, باتىردىڭ ماراپاتى تەك اتا-اناسىنا, ايەلىنە نەمەسە بالالارىنا عانا بەرىلۋى ءتيىس. پاۆلودارلىق قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتى «التىن جۇلدىزدى» وبلىس ورتالىعىنداعى «اسكەري داڭق» مۋزەيىنە تاپسىرۋ تۋرالى ءوتىنىش ۇسىندى. وسى قۇزىرلى ورگان ارقىلى ءارى قاراي رەسەيگە دە شىعىپ, رەسمي جاۋاپ الا الدىق.
وكىنىشكە قاراي, جاۋاپ ءبىز كۇتكەندەي بولمادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «التىن جۇلدىزدى» قايتارۋدىڭ زاڭدىق نەگىزى جوق كورىنەدى. حاتتا بىلاي دەلىنگەن:
«ءسىزدىڭ قاناش قامزيننىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالى جانە «لەنين» وردەنى ۇزدىك بەلگىلەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پاۆلودار وبلىسىنىڭ «اسكەري داڭق» مۋزەيىنە تابىستاۋ تۋرالى ءوتىنىشىڭىز رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالار جونىندەگى باسقارماسىندا قارالدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى تۇسىندىرەرىمىز, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ناگرادالاردى تەك قانا رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتىك نەمەسە مۋنيتسيپالدى مۋزەيلەردە ساقتالۋى جانە جادىگەر رەتىندە تابىس ەتىلۋى مۇمكىن. مۇراگەرلەردىڭ كەلىسىمى بويىنشا وتباسى ساقتاۋىنداعى مەملەكەتتىك ناگرادالار عانا تابىس ەتىلەدى. مەملەكەتتىك ناگرادالاردى باسقا مەملەكەتتەر اۋماعىندا ورنالاسقان مۋزەيلەرگە تابىس ەتۋ زاڭناما بويىنشا قاراستىرىلماعان.
رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالار جونىندەگى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ر.لاتىپوۆ»
(27.06.2015).
وسىلايشا, اتاقتى جەرلەسىمىز قاناش قامزيننىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن «لەنين» وردەنى ءالى دە بولسا ماسكەۋدە قالىپ وتىر. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس جاراسىپ تۇرعان ۋاقىتتا وسى ءبىر قۇندى مۇرامىزدى نەگە ەلىمىزگە اكەلە الماي جۇرگەنىمىز قىنجىلتادى.
ەگەر زاڭدىق نەگىزى تابىلىپ, وسى «التىن جۇلدىز» پاۆلودار وبلىسىنىڭ اسكەري داڭق مۋزەيىنە اكەلىنىپ جاتسا, جاس ۇرپاق تاماشا جاڭالىققا كۋا بولار ەدى. ولار بەيبىت زاماندا جەڭىستىڭ اسقاق رۋحىن سەزىنەر ەدى! امال نە؟ دەسە دە, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي قازاقستان ۇكىمەتىنە رەسەيدىڭ جوعارعى بيلىك وكىلدەرىمەن ورتاق كەلىسىم تاۋىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قاناش قامزيننىڭ «التىن جۇلدىزىن» ەلگە قايتارۋعا بولادى دەپ سەنەمىز. باتىردىڭ ماراپاتىن ەلگە قايتاراتىن, رۋحىن شات قىلاتىن ۋاقىت جەتتى!
نۇربول جايىقباەۆ,
پاۆلودار وبلىستىق «Saryarqa samaly» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى
