كەنەسارىنىڭ قيمىلى قازاقستاننىڭ تاريحىندا, قازاق حالقىنىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرىن بەلگىلەگەن وزگەرىستى كەزەڭمەن تۇستاس ەلدى. كوشپەلى قازاق اۋىلىنىڭ شارۋاشىلىعىنا توۆارلى-اقشالى قارىم-قاتىناستىڭ ەنۋىنە بايلانىستى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى, ال قازاقستاننىڭ ساياسي تۇرمىسىن الاتىن بولساق بۇل داۋىردە قازاق حاندىقتارى: 1822 جىلى ورتا جۇزدە, 1824 جىلى كىشى جۇزدە حاندىق جويىلدى.
قازاق دالاسىنا ءبىر جاعىنان پاتشالى رەسەي, ەكىنشى جاعىنان ورتا ازيا حاندىقتارى شابۋىل جاساۋدا بولدى. قازاقستاننىڭ ول كەزدەگى سىرتقى ساياسي جاعدايى وسىعان قاراي بەلگىلەندى. پاتشا ۇكىمەتى مەن ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ باسقىنشىلىق ساياساتىنا قازاق حالقى كۇشتى قارسىلىق كورسەتتى. قازاق حالقىنىڭ ۇلت ازاتتىعى كۇرەسىن كەنەسارى قاسىموۆ باستاپ شىقتى.
ەكى جاقپەن بىردەي ارپالىسۋعا كۇشى جەتپەيتىنىن, قازاق حالقىنىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالا المايتىندىعىن كەنەسارى كوتەرىلىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق ءتۇسىندى. سوندىقتان, ورتا ازيا حاندىقتارىنا, ەڭ الدىمەن قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەسە وتىرىپ, كەنەسارى سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ تۋرالى پاتشا وكىمەت ورىندارىمەن كەلىسۋگە تىرىستى, ويتكەنى, پاتشالى روسسيا سياقتى قۋاتتى ەلگە قارسى كۇرەستەن ناتيجە شىقپايتىنىن جاقسى ءبىلدى.
كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسى روسسيا پاتشالىعىنا, ورتا ازيا حاندىقتارىنا قارسى, وتارشىلدىققا قارسى ازاتتىق سيپاتتاعى كوتەرىلىس بولدى. كەنەسارىنىڭ قوزعالىسىندا ىشكى كۇرەس جوعارىدا ايتىلعان نەگىزگى ماقساتقا باعىندىرىلدى. ىشكى كۇرەس وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسپەن ۇشتاستى, ويتكەنى, ەل بيلەگەن سۇلتان-پراۆيتەلدەر, اعا سۇلتاندار پاتشا وكمەت ورىندارىنىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولدى. كەنەسارى پاتشا ۇكىمەتى, قوقان مەن حيۋا تارتىپ العان قازاق جەرلەرىن قايتارۋ, روسسيانىڭ قاراماعىندا قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتىن قۇرۋ ۇرانىمەن كۇرەسكە شىقتى.
كەنەسارى باستاعان كۇرەس ون جىلعا سوزىلدى, ءۇش جۇزگە تەگىس تارالدى. بۇل كۇرەسكە قازاق حالقىنىڭ قالىڭ بۇقاراسى – كەدەيلەر, ەگىنشىلەر, جاتاقتار كەڭىنەن قاتىستى. سوندىقتان, كەنەسارى قوزعالىسىنىڭ بۇكىل حالىقتىق سيپاتى بولدى. وزدەرىنىڭ ماقساتتارى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, تارتىپ الىنعان جايلاۋلارىن, جايىلىمدارىن قايتارۋ ءۇشىن كۇرەسكەن قالىڭ بۇقارانىڭ قاتىسۋى كوتەرىلىستىڭ كەڭ ءورىس الۋىن قامتاماسىز ەتتى. بىراق, كوتەرىلىسكە باسشىلىق قالىڭ بۇقارانىڭ قولىندا بولعان جوق, قازاقستاننىڭ پاتريارحالدىق-فەودالدىق بىتىراڭقىلىعىن جويىپ, روسسيانىڭ قاراماعىندا قازاقتىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتىن قۇرۋدى كوزدەگەن ورتاشا فەودالدىق توپتاردىڭ قولىندا بولدى. كوتەرىلىسكە قاتىسقان كۇشتەردىڭ مۇنداي ءبولىنۋى زاڭدى ەدى, ويتكەنى, كوتەرىلىس قازاقستاندا پاتريارحالدىق-فەودالدىق قوعام قاتىناسى, رۋشىلدىق تۇرمىس قالپى ۇستەم بولىپ تۇرعان جاعدايدا ءوتتى.
ءبىر جاعىنان پاتشالى روسسيانىڭ, ەكىنشى جاعىنان ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراپ تۇرعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىن تەك ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە سۇيەنگەندە عانا ساقتاپ قالۋعا بولاتىن ەدى. ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا كەنەسارى پاتشالى روسسياعا سۇيەنۋگە تىرىستى, وكتەمدىك ءتارتىپ ورناتۋشى, ارتتا قالعان ورتا ازيا حاندىقتارىنا باعىنۋدان باس تارتتى.
كەنەسارىنىڭ روسسياعا باعىت بۇرۋىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى – روسسيا قۋاتتى مەملەكەت بولدى. مۇنى تۇسىنگەن كەنەسارى ءوزىنىڭ سەرىكتەرىنە: «روسسيا بارلىق مەملەكەتتەردەن ۇلكەن, ورىس پاتشاسى بارلىق پاتشالارعا اعا» دەدى.
ونىڭ ۇستىنە كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ شەكاراداعى ورىس حالقىمەن, ۇكىمەتىنىڭ باسقىنشىلىق ساياساتىنا ەشقانداي قاتىسى جوق حالىقپەن, – ەجەلدەن بەرى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس جاساۋى دا كەنەسارىنىڭ روسسياعا بەت بۇرۋىنا سەبەپ بولدى.
سول سەبەپتى دە كوتەرىلىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ كەنەسارى سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ تۋرالى, ەكى اراداعى جانجالدى بەيبىتشىلىكپەن ءبىتىرۋ تۋرالى باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گورشاكوۆپەن كەلىسۋگە تىرىستى. بىراق گورشاكوۆ مۇنداي كەلىس سوزدەرىن باستاۋدان باس تارتتى. ول ءوزىنىڭ حاتتارىنىڭ بىرىندە بىلاي دەپ جازدى: «قازاق دالاسىندا بەيباستاقتىق تۋعىزعان ايىپكەرلەرمەن كەلىس سوزدەرىن جۇرگىزۋدى, اسىرەسە, ولاردىڭ يمپەراتور پاتشاعا ءسوزسىز باعىنۋدان باسقا قانداي دا بولسا شارت قويۋىنا ازدا بولسا جەلەۋ بەرۋدى لايىقسىز تاۋىپ, مەن كەنەسارىنىڭ حاتىن جاۋاپسىز قالدىردىم».
كوتەرىلىستىڭ ءون بويىنا كەنەسارى باتىس-ءسىبىر وكمەت ورىندارىنا قارسى كۇرەسە وتىرىپ, ورىنبوردىڭ وكمەت ورىندارىمەن جانە ورتالىق وكمەتپەن كەلىسۋگە تىرىستى, كەنەسارى روسسيانىڭ قاراۋىندا بولۋعا ريزالىق ءبىلدىردى, مۇنىمەن بىرگە قازاق جەرىنىڭ قايتارىلۋىن, روسسيانىڭ قاراۋىندا بولۋعا ريزالىق ءبىلدىردى, مۇنىمەن بىرگە قازاق جەرىنىڭ قايتارىلۋىن, روسسيانىڭ قول استىندا قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىگى ساقتالۋىن شارت ەتىپ قويدى. بىراق, بۇل شارت پاتشالى روسسياعا ءتيىمسىز بولدى.
پاتشالى روسسيا قازاق دالاسىمەن جەر جونىندە عانا شەكتەس بولىپ, مەملەكەت شەكاراسىن ساقتاۋ ءۇشىن قازاق ەلىمەن تەك بايلانىس جاساپ كەلگەن ءداۋىر كوپتەن وتكەن ەدى. ءحىح عاسىر پاتشالى روسسيا الدىنا جاڭا شاپقىنشىلىق مىندەت – ورتا ازياعا شابۋىل جاساۋ مىندەتىن قويدى, ال قازاقستان بۇل جولداعى بەلگىلى ءبىر بەلەس بولدى.
ءحىح عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا پاتشالى روسسيا الدىنا قازاقستاندى ءبىرجولاتا وزىنە قوسىپ الۋ, ونى ورتا ازيا حاندىقتارىنا جانە الاتاۋ قىرعىزدارىنا ودان ءارى شابۋىل, جاساۋ قامالىنا اينالدىرۋ مىندەتى قويىلدى, ورتا ازيامەن ەكى اراداعى ساۋدانى كۇشەيتۋ مۇددەلەرى عانا ەمەس, ورتا ازيادا اعىلشىن-ورىس باسەكەسىنىڭ كۇشەيگەندىگى دە وسى مىندەتتى العا تارتتى. ورتا ازيادا بەكىنبەيىنشە پاتشالى روسسيا ءوزىنىڭ ورتالىق ازياداعى مۇددەلەرىن قورعاي المايتىن ەدى. سول سەبەپتى پاتشالى روسسيا كەنەسارىنىڭ تالابىن قابىلدامادى.
1844 جىلدىڭ وزىندە گراف پ.د.كيسەلەۆتىڭ بوكەي ورداسىنداعى جاعداي تۋرالى بايانداماسىنا نيكولاي ءى: «پاتشالىقتىڭ ىشىندە ەكىنشى پاتشالىق بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ بۇرىشتاما سوقتى. وسى ءبىراۋىز ءسوزدىڭ ءوزى بوكەي ورداسىنىڭ كەلتە اۆتونومياسىن تامىرىنان قىرقىپ قانا قويماي, اۆتونوميا تۋرالى نيەتتىڭ قاندايىنا بولسا دا ءبىرجولاتا تىيىم سالعاندىق ەدى. مۇنداي جاعدايدا كەنەسارىنىڭ تالابى كورىنە ءۇمىتسىز تالاپ بولدى.
كەنەسارىنىڭ روسسياعا قاراعان ءبىرتۇتاس قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ ارەكەتى وتە-موتە كوڭىل بولەرلىك ءىس. كەنەسارى ءوز مەملەكەتىن, قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتى بولۋىن تىلەمەگەن بۇرىنعى اقسۇيەك رۋ باسىلارىنا قارسى قاتتى كۇرەس جاعدايىندا قۇردى. فەودالدار مەن باتىرلاردىڭ ورتا توپتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, كەنەسارى ەل بيلەۋ, جەردى پايدالانۋ, فينانس جانە سوت جونىندە ءبىرسىپىرا وزگەرىستەر جاسادى. قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق-ەكونوميكالىق تۇرمىسىندا بۇل وزگەرىستەردىڭ پروگرەسشىلدىك ماڭىزى بولدى. راس, كەنەسارىنىڭ بۇل جاڭالىق ەنگىزۋ ارەكەتى قازاق قوعامىنداعى ءوندىرىس قاتىناستارىنىڭ فەودالدىق نەگىزدەرىن وزگەرتە المادى. ول تۇگىل, كەنەسارى ءوندىرىس قاتىناستارىنىڭ فەودالدىق سيپاتىن ودان سايىن كۇشەيتە ءتۇستى. الايدا, فەودالدىق ەكونوميكا شەڭبەرىندە كەنەسارىنىڭ بۇل وزگەرىستەرى (رەفورمالارى) قازاق حالقىنىڭ كۇشىنىڭ بىرىگۋىنە, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىعايۋىنا, قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىقتىڭ نەعۇرلىم جوعارى تۇرلەرىنە كوشۋىنە سەبەپ بولدى.
كەنەسارىنىڭ بۇل وزگەرىستەرى قانداي بولدى؟
كەنەسارى ءوزىنىڭ مەملەكەتىن جەكە ادامدار ارقىلى باسقاردى. بۇل ادامدار سوت, ديپلوماتيا, فينانس, ەلدەن مال-م ۇلىك الۋ ماسەلەلەرىمەن, سوعىس ىسىمەن شۇعىلداندى. حاننىڭ جانىنداعى جوعارعى كەڭەسكە تەك فەودالداردىڭ ورتا توپتارىنىڭ وكىلدەرى مەن باتىرلاردىڭ ءبىرسىپىراسى قاتىستى. جەر-جەردە وكمەت جۇمىستارى جاساۋىلدار ارقىلى ورىندالىپ وتىردى. ارحيۆ دوكۋمەنتتەرىندە بۇل جاساۋىلدار «كەنەسارى ەميسسارلارى» دەپ اتالادى.
كەنەسارىنىڭ مەملەكەت اپپاراتىندا جاساعان وزگەرىستەرى فەودالدىق نەگىزدە قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ ءبىر ورتالىققا باعىندىرىلۋىنا جاعداي تۋعىزدى.
سوت – پراۆو جونىندەگى وزگەرىس سوت ىستەرىنىڭ قارالۋىن جاقسارتۋدى, بارىمتانى, ەل اراسىنداعى جاۋگەرشىلىكتى توقتاتۋدى, وشتەسكەن رۋلاردى تاتۋلاستىرۋدى كوزدەدى.
كەنەسارى ادەت-عۇرىپ پراۆوسىنا ءبىرسىپىرا وزگەرىستەر ەنگىزدى, ونىڭ ىشىندە رۋ بايلارىنىڭ سوتىن جويىپ, سوت ىستەرىن ءوزى تاعايىنداعان بيلەر مەن جاساۋىلداردىڭ قولىنا بەردى, ولاردى گراف دەپ اتادى. كەنەسارىنىڭ ورداسىندا بولعان حورۋنجي ورمانوۆ: «كەنەسارى جوعارىدا اتالعان بيلەرگە جولداعان حاتىن جىبەردى, ولار بۇل ادرەستە گراف دەپ اتالعان» دەيدى.
اقىلى ىستەردى قاراۋ ءتارتىبىن ۇشكە بولۋگە بولادى: 1. كەنەسارىنىڭ قاراماعىنداعى رۋلارعا قاتىسى بار بارىمتا جانە كىسى ءولىمى جونىندەگى سوت ىستەرىن قاراۋ. 2. كەنەسارىنىڭ قاراماعىنان تىس رۋلاردىڭ ىستەرىن قاراۋ. 3. كەنەسارىنىڭ قاراماعىنداعى قازاقتار مەن پاتشانىڭ قول استىنداعى قازاقتار اراسىنداعى ىستەردى قاراۋ.
كەنەسارى ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى قازاقتاردىڭ مالىن بەتالدى بارىمتالاۋعا قاتتى تىيىم سالدى, بارىمتالانعان مالدى يەلەرىنە دەرەۋ قايتارتىپ وتىردى. ءوزىنىڭ تۋىسقانى كوشەك سۇلتانعا كەنەسارى بارىمتالانعان جىلقىلاردى «ق ۇلىنىنا دەيىن قالدىرماي» قايتارۋعا بۇيىردى. ارعىن رۋىنىڭ وكىلدەرى قىپشاقتاردان مال تالاپ ەتىپ كەنەسارىعا ارىز ەتە كەلگەندە, كەنەسارى ءوزىنىڭ جاساۋىلدارى – ماساق پەن كەنجەگە «ارعىنداردىڭ تالابىن ورىنداۋعا» بۇيىردى.
سالىق جونىندە كەنەسارى جەكە فەودالداردىڭ الىمدارى ورنىنا, حان قازىناسىنىڭ پايداسىنا الىناتىن بىرىڭعاي سالىق شىعارۋعا تىرىستى, ءسويتىپ فەودالدىق الىمدار ورنىنان مەملەكەت سالىعىن شىعارماق بولدى. كەنەسارىعا باعىنعان اۋىلدار حيۋا مەن قوقان حاندارىنا سالىق تولەۋدى, سول سياقتى ۇكىمەتكە ءتۇتىن الىمىن تولەۋدى توقتاتتى. مۇنىڭ ءوزى قازاققا سالىق جونىندە ەداۋىر جەڭىلدىك بولدى. بىراق, سوعىس جاعدايىندا كەنەسارى امالسىزدان ءارتۇرلى الىم سالىقتى قاتالدىقپەن ءوندىرىپ وتىردى.
كەنەسارى مالدى اۋدانداردان الىناتىن «زەكەتتى», ەگىنشىلەردەن الىناتىن «ۇشىردى» بۇرىنعى كۇيىندە ساقتادى. ونىڭ ۇستىنە اۋىلدىق سالىق, ءارتۇرلى تىعىز قاجەتكە كوپتەگەن ادىمدار جينادى.
كەنەسارىنىڭ شارۋاشىلىق جونىندە قولدانعان شارالارىنىڭ زور ماڭىزى بار. سوعىس گۋبەرناتورى وبرۋچەۆكە جازعان حاتتارىنىڭ ءبىرىنشى كەنەسارى: «قايىرىمدى گەنەرال پاتشادان ماعان راحىمشىلىق ەتۋدى ءوتىنسىن, سوندا مەن ءوزىمنىڭ قىرعىزدارىمدى ەگىن ەگۋ, اڭ اۋلاۋ جانە باسقا بەيبىت كاسىپتەرمەن شۇعىلداندىرىپ, تىنىش ءومىر سۇرەمىن» دەيدى.
كەنەسارىنىڭ ورداسى ورناتىلعان ىرعىز بەن تورعاي اۋدانىنىڭ وزىندە عانا 1000 ءۇي قازاق ەگىن كاسىبىمەن شۇعىلداندى. ورىنبور كوميسسياسىنىڭ ەسەبىندە دە «روسسيانىڭ قاراماعىنداعى جەرگە قايتۋعا مۇمكىنشىلىگى بولماعاندىقتان (كەنەسارى) وزىنە ەرگەن ەلدى ىلە جانە وعان قۇياتىن وزەندەر بويىندا ەگىن كاسىبىمەن شۇعىلدانۋعا ۇگىتتەگەنى» اتاپ كورسەتىلگەن.
ءسويتىپ, كەنەسارىنىڭ ساياساتى قازاقتىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋىنا سەبەپ بولدى.
كەنەسارىنىڭ ساۋداعا كوزقاراسىنىڭ دا زور ماڭىزى بار. العاشقى كەزدە ول ورىس ساۋداسىنا قارسى بولدى, ونى وتارشىلدىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جولدارىنىڭ ءبىرى دەپ تانىدى. بىراق, كوپ ۇزاماي كەنەسارى بالەنىڭ باسى ساۋدادا ەمەس, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سوعىس-وتارشىلدىق ساياساتىندا ەكەنىن ءتۇسىندى. شەكارا بويىنداعى قازاقتار جەرگىلىكتى ورىس حالقىمەن قىزۋ ساۋدا ىستەپ وتىرعانىن ول جاقسى ءبىلدى. كەنەسارىعا كەلگەن قازاقتار وعان ورىستارمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس جاساۋعا كەڭەس بەرىپ, قازاقتاردىڭ «ولارعا ءاردايىم كۇنى ءتۇسىپ وتىراتىنىن, ولاردان استىق جانە باسقا كەرەك-جاراق الاتىنىن» ايتتى.
سوندىقتان كەنەسارى وزىنە قاراعان اۋىلداردا ساۋدا ىستەۋشى كۋپەتستەردىڭ ءوز توزارلارىن الىمسىز ساتۋىنا رۇقسات ەتتى, ولاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعادى. ورىنبوردىڭ شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ پرەدسەداتەلى گەنستىڭ اتىنا جىبەرىلگەن ءبىر اقپاردا: «بۇل ب ۇلىكشىلەردىڭ اۋىلدارىندا بولعان ساۋداگەرلەر كوپ پايدا تاپقان, ويتكەنى ولاردىڭ اۋىلدارىنا كەلىپ ساۋدا ىستەۋشىلەرگە تيمەۋگە بۇيرىق بەرىلگەن» دەلىنگەن.
كەنەسارىنىڭ ساياساتى قازاق حالقىنىڭ ورىس حالقىمەن ساۋدا قاتىناسىنىڭ كۇشەيۋىنە كومەكتەستى, شارۋاشىلىقتىڭ قارا ءدۇرسىن (ناتۋرالدىق) نەگىزىنىڭ بۇزىلۋىنا جاعداي تۋعىزدى.
كەنەسارى الەۋمەتتىك رەفورماشى بولعان جوق. ونىڭ قۇرعان فەودالدىق مەملەكەتى شىنىندا تۇتاس مەملەكەت ەمەس ەدى, ويتكەنى ۇلى ءجۇزدىڭ اۋداندارى 1847 جىلعا دەيىن كەنەسارى مەملەكەتىنە قوسىلعان جوق.
كەنەسارى ءوزىنىڭ بەلگىلەگەن شارالارىن تۇگەل جۇزەگە اسىرا المادى. قازاق ەلىنىڭ ول كەزدەگى ارتتا قالعان قوعامدىق-ەكونوميكالىق قۇرىلىسى كەنەسارىنىڭ جاڭالىق ەنگىزۋ ارەكەتىن تويتارىپ, بوگەت جاساي بەردى.
* * *
كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلەتىندىگى ءسوزسىز ەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, ەڭ الدىمەن, ىشكى ساياسي جاعدايدا جانە قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتىن قۇرۋ ارەكەتىنىڭ كەش باستالعاندىعىندا بولدى.
كەنەسارىنىڭ پروگرەسشىلدىك نيەتىنە, قازاق حالقىن بىرىكتىرۋ ماقساتىنا زور كەدەرگىلەر كەزدەستى. قازاقستاننىڭ فەودالدىق بىتىراڭقىلىعى, رۋلاردىڭ ءوزارا تارتىسى, فەودالدار مەن پاتشا وكىمەت ورىندارىنىڭ بۇل تارتىستى ودان سايىن قوزدىرۋى كەنەسارىنىڭ يگىلىكتى باستاماسىنىڭ بارىنە كۇشتى بوگەت بولدى. ونىڭ سەبەبى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا جاعىنان ارتتا قالعاندىعىندا ەدى. سول سەبەپتى رۋشىلدىق مۇددەلەر جالپى حالىقتىق مۇددەلەردەن باسىم بولا بەردى. كوتەرىلىستىڭ جەڭىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى.
كەنەسارى قوزعالىسىنىڭ بىركەلكى دامىماعانىن, كوبىنەسە ستيحيالىق قوزعالىس بولعانىن دا ەسكەرۋ قاجەت. كوتەرىلىس ون جىل بويىنا قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى اۋدارىنىڭ بارىنە, نەگىزگى رۋلاردىڭ بارىنە دەرلىك تارالدى. بىراق, ءبىر مەزگىلدە جانە بىركەلكى تارالعان جوق, سوندىقتان وكىمەت ورىندارى قاي ۋاقىتتا بولسا دا كوتەرىلىسشىلەرگە بولشەكتەپ سوققى بەرىپ وتىردى. مۇنىڭ ءوزى پاتشا ۇكىمەتىنە وتە ءتيىمدى, ال كوتەرىلىسشىلەرگە مۇلدە ءتيىمسىز بولدى.
بۇل جونىندە مىناداي ەكى جاعدايدىڭ زور ماڭىزى بودى: بىرىنشىدەن, كوتەرىلىسشىلەر مال باققان كوشپەلىلەر ەدى, ولاردىڭ ماتەريالدىق ءوندىرىسى تۇگەلىنەن مالدى باعىپ-قاعۋ, اسىراۋ مۇمكىنشىلىگىنە بايلانىستى بولدى. ەكىنشىدەن, وكىمەت ورىندارى كەنەسارى قوزعالىسىن باسقاندا, نەگىزىندە, كوتەرىلىسشىلەردى ەجەلدەن مەكەندەنىپ كەلگەن, جايىلىمى مول اۋدانداردان قىيىرداعى, ءشوبى از قۋاڭ دالاعا بىرتە-بىرتە ىعىستىرۋ ءادىسىن قولداندى. كەنەسارى وزىنە ەرگەن قازاق رۋلارىمەن امالسىزدان بىرتە-بىرتە الىسقا – كوكشەتاۋدان تورعاي, ىرعىز اۋدانىنا, ودان بالقاش بويىنا شەگىندى, ودان كەيىن قىتاي شەكاراسىنا تايالدى, اقىرى, توقپاق ماڭىندا تاۋ اراسىندا قازا تاپتى. شەگىنگەندە جاي عانا شەگىنبەي, اۋىر ۇرىستار جۇرگىزە وتىرىپ, وراسان زور شىعىنعا, ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراي وتىرىپ شەگىندى.
اقىر اياعىندا ول كەزدەگى حالىقارالىق جاعدايدىڭ ءوزى دە كوتەرىلىسشىلەرگە وتە قولايسىز بولدى. ءوزارا بايلانىستى از ءتورت بولشەككە ( ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز, كىشى ءجۇز جانە سول كەزدىڭ وزىندە پاتشالى روسسيا قول استىندا بولعان بوكەي ورداسى) بولىنگەن قازاقستان, قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ بىرىگۋىنە جول بەرمەۋگە تىرىسقان مەملەكەتتەردىڭ قورشاۋىندا بولدى.
پاتشالى روسسيا دا, قىتاي دا, ورتا ازيا حاندىقتارى دا – حيۋا, بۇحارا, قوقان – قازاقستاندى ارقايسىسى وزىنە باعىندىرۋ ءۇشىن ءوزارا كۇرەستى.
كەنەسارىنىڭ ءوز باسىنىڭ قاتەلەرى دە كوتەرىلىستىڭ اپاتپەن اياقتالۋىنا سەبەپ بولدى. سۇلتاندار مەن بيلەرگە قارسى كۇرەستە كەنەسارى بەيبىت وتىرعان رۋلاردىڭ اۋىلدارىنا شابۋىل جاسادى. ماسەلەن, 1843, 1844 جانە 1845 جىلداردا, كوتەرىلىسكە قوسىلماعانى ءۇشىن, جاپپاس رۋىنىڭ اۋىلدارىن ءۇش دۇركىن قاتتى تالقاندادى. سۇلتان-پراۆيتەلدەردىڭ, بيلەردىڭ قاراماعىنداعى اۋىلدار كوتەرىلىسكە تىلەكتەس بولا تۇرسا دا, فەودال-رۋ باسىلاردان قورىققاندىقتان كوتەرىلىسكە قاتىسا الماي وتىرعانىن ەسكەرمەستەن, كەنەسارى بۇل اۋىلدارعا تالاي شابۋىل جاسادى. بۇل فەودالدار مەن رۋ باسىلاردى تالقانداپ, حالىقتى وزىنە تارتۋ ورنىنا, كەنەسارى تالعاماستان بۇلاردىڭ ەكى جاعىن دا شاپقىنشىلىققا ۇشىراتىپ, حالىق اراسىندا وزىنە قارسى نارازىلىق تۋعىزدى.
كەنەسارى قىرعىزدار جونىندە دە سونداي قاتەلەستى. قىرعىز ماناپتارى – ورمان, جانتاي جانە باسقالارىنىڭ ءوزىن قولداماعانى ءۇشىن, كەنەسارى سارىباعىش قىرعىزدارىنا شابۋىل جاسادى.
پاتشا وكمەت ورىندارى ىرعىز, تورعاي اۋداندارىن (كىشى ءجۇز) باسىپ العاننان كەيىن كوتەرىلىسشىلەرگە ۇلى ءجۇزدىڭ جەرىنە شەگىنۋدەن باسقا جول قالمادى. ول كەزدە قازاقستاندا پاتشا وكمەتى باسىپ الماعان جەر تەك وسى ۇلى ءجۇز بولاتىن. بىراق, ۇلى ءجۇزدىڭ ەداۋىر جەرى قوقان بوكتەرىنىڭ قاراماعىندا ەدى, ال, الاتاۋ قىرعىزدارى كەنەسارىنىڭ ەجەلگى جاۋى قوقان حانىنا باعىنۋلى ەدى.
ۇلى جۇزدە كەنەسارىنىڭ نەگىزگى ۇرانى قوقان بوسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسۋ بولدى, كەنەسارى قىرعىزدارعا جازعان حاتىندا: «مەن جاۋلاسۋ ءۇشىن, قان توگۋ ءۇشىن كەلگەن جوقپىن, قازاق پەن قىرعىزدىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, ولاردى قوقاننان ءبولىپ الۋ, جالپى ايتقاندا قوقاندىقتاردىڭ قىسىمىنان قۇتقارۋ ءۇشىن كەلدىم» دەدى.
كەنەسارىنىڭ قىرعىز ماناپتارىمەن كەلىسە الماي, اقىرىندا ولارعا قارسى سوعىسقا شىعۋىنىڭ سەبەبى نە؟
ەڭ الدىمەن, پاتشا وكمەت ورىندارى قازاقتاردى قىرعىزدارعا ايداپ سالىپ, ەكى ارادا سوعىس شىعاردى. نيۋحالوۆتىڭ گەنەرال-مايور ۆيشنەۆسكيگە تاپسىرعان راپورتى بۇعان دالەل. ول راپورتتا بىلاي دەلىنگەن: «مەن ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتى بيلەرگە: بۇعى رۋىنداعى بورامباي بەكمۇراتوۆ پەن ايتباي سەرالينگە, سارىباعىش رۋىنداعى ورمان نيازبەكوۆكە, سولتى رۋىنداعى جانعاراش ەسقوجينعا حات جازىپ, ولاردىڭ جانە ورىس ۇكمەتىنىڭ جاۋى – كەنەسارىنى قۇرتۋعا ۇگىتتەدىم».
قىرعىز ماناپتارى قوقان جاعىنا شىعىپ وپاسىزدىق ەتكەنى ءۇشىن كەنەسارى قىرعىزدارعا قارسى جورىققا اتتاندى. بىراق كەنەسارى ماناپتارعا سوعىس اشقاننان كەيىن سارىباعىش رۋىنداعى قىرعىزداردىڭ ءبىرسىپىراسى كەنەسارىعا قارسى كۇرەسكە شىقتى. ونىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن, قىرعىز رۋلارى اراسىندا تارتىس كۇشتى بولا تۇرسا دا قىرعىز قالىڭ بۇقاراسى ساياسي جاعىنان ءوزارا بىرىگىپ, ءوز مەملەكەتىن ورناتۋعا ۇمتىلاتىن ەدى. بۇل نيەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن فەودالدار اراسىندا قاتتى سوعىستار بولىپ كەلدى. بۇكىل قىرعىز ەلىنىڭ ساياسي بيلىگىن ءوز قولىنا الۋ نيەتى ورمان ماناپتىڭ ارەكەتىندە ايقىن كورىندى. ورمان ناعىز فەودالدىڭ ءوزى ەدى. ول وكمەت بيلىگىن ءوز قولىنا الۋ ءۇشىن قىرعىزداردى ساياسي جاعىنان بىرىكتىرۋگە تىرىستى. ول حالىقتىڭ كوسەمى بولعان جوق, بىراق ونىڭ قىرعىزداردى ساياسي جاعىنان بىرىكتىرۋگە ۇمتىلعان ارەكەتىنە قالىڭ بۇقارا تىلەكتەس ەدى.
ەكىنشى جاعىنان, كەنەسارى قىرعىزستاندا كۇرەستىڭ ناعىز فەودالدىق ادىستەرىن قولداندى. ول ماناپتاردان گورى قىرعىز حالقىنا قاتال ءتيدى. مۇنىڭ ءوزى ورمان مەن جانتايدىڭ قىرعىز حالقىن كەنەسارىعا قارسى كۇرەسكە بىرىكتىرۋىنە جەڭىلدىك كەلتىردى.
كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسى جەڭىلدى. الايدا قازاق حالقىنىڭ ۇلت ازاتتىعى كۇرەسىنىڭ تاريحىندا بۇل كوتەرىلىس ەرەكشە ۇلكەن ورىن الادى.
كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسى ءحىح عاسىرداعى قازاقستاندى تەگىسىنەن دەرلىك قامتىعان ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ ۇزاققا سوزىلعان كوتەرىلىس بولدى.
وتارشىلىققا قارسى ازاتتىق كوتەرىلىس بولعاندىقتان قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا بۇل كوتەرىلىستىڭ پروگرەسشىلدىك ماڭىزى بار. بۇل كوتەرىلىس قالىڭ بۇقاراعا ساياسي تاربيە بەرۋدىڭ زور مەكتەبى بولدى. كەيىنگى ءحىح عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىنداعى كوتەرىلىستەر وسى كەنەسارى كوتەرىلىسى نەگىزىندە ەتەك الىپ ۇلعايدى.
ۆ.ي.لەنين بىلاي دەپ جازدى: «قالىڭ بۇقارانىڭ شىن مانىندەگى تاربيەسىن ەش ۋاقىتتا قالىڭ بۇقارانىڭ ءوزىنىڭ دەربەس ساياسي كۇرەسىنەن, اسىرەسە رەۆوليۋتسيالىق كۇرەسىنەن بولەكتەۋگە بولمايدى. قانالۋداعى تاپتى تەك كۇرەس قانا تاربيەلەيدى, تەك كۇرەس قانا ونىڭ كۇشىنە جول اشىپ, ونىڭ دۇنيە تانۋ كوزقاراسىن كەڭەيتەدى, ونىڭ قابلەتىن ارتتىرىپ, ونىڭ تىلەگىن ايقىندايدى» (شىعارمالارى, ءىى توم, 7 بەت).
كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسى, ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا بەل بايلاعان بوستاندىق سۇيگىش قازاق حالقىنىڭ جاۋعا قارسى تۇرارلىق وراسان مول كۇشى بار ەكەنىن كورسەتتى.
كەنەسارىنىڭ قويعان ساياسي تالاپتارى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا بۇل كوتەرىلىستىڭ پروگرەسشىلدىك ماڭىزى بولدى. ويتكەنى, كەنەسارى قازاق رۋلارى اراسىنداعى تالاس – فەودالدىق بىتىراڭقىلىقتى جويىپ, ءبىر ورتالىققا باعىناتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋعا تىرىستى.
پاتشا ۇكمەتىنە, ورتا ازيا حاندىقتارىنا تالاي رەت قاتتى سوققى بەرگەن بۇل كوتەرىلىستىڭ بارىسىندا قازاق حالقى ءوزىنىڭ وراسان زور مۇمكىنشىلىكتەرى بار ەكەنىن ايقىن ءتۇسىندى.
ە.بەكماحانوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
«سوتسياليستىك قازاقستان», 14 سەنتيابر, 1947 جىل
