– «قۋىرشاق قىزدارعا ارنالعان گۇلدى كويلەك تىكپەيمىن» دەگەن ەكەنسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. ءسىزدىڭ جۇمىستارىڭىز كىمدەرگە ارنالعان؟
– ديزاين مەن ۇلگىدەن ماقۇرىم, ماعىنادان الشاق, قىسقا كويلەكتەر مەنىڭ ۇستانىمىما جات. مەنىڭ جۇمىستارىم كوبىنە 25 جاستان اسقان ىسكەر ازاماتتارعا ارنالادى. ياعني, مىنەزدى, وزىنە سەنىمدى كوشباسشىلارعا. بۇلار كىمدەر؟ ءوز ۋاقىتىن باعالايتىن, ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە ءىستى قاتار الىپ جۇرەتىن ۇلكەن قالالاردىڭ تۇرعىنى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ «ترانسفورمەر» كوستيۋمدەرىن تىكتىم. مىسالى, ونىمەن كۇندىز جۇمىستا ءجۇرىپ, كەشكە مەيرامحاناداعى سالتاناتتى كەشتىڭ اجارلى قوناعى بولىپ شىعا كەلەسىز.
– ZHUZBAY ءستيلىنىڭ كونتسەپتسياسىن قالاي قۇردىڭىز؟
– مۇندا مەنىڭ مىنەزىم جاتىر. ءوزىم تۇركىستان وبلىسى, ارىس قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. كەيىن قاراعاندى قالاسىنا قونىس اۋداردىق. وسى ارالىقتا مەنىڭ ءومىر جولىمنىڭ وزىندىك ارناسى قالىپتاسىپ جاتتى. قازاقتىڭ تاۋلارى مەن شەكسىز-شەتسىز كوك اسپانى, ميفولوگياسى, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى جانە قازىرگى مادەنيەتى ماعان تەرەڭ اسەر ەتتى. حالقىمىزدىڭ مۋزىكاسى مەن ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ تاريحى, وتكەن ءداۋىردىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ بەينەلەرى ەرەكشە شابىت سىيلادى. ZHUZBAY ءستيلى – ءوزىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە بەرىك, سويتە تۇرا زاماننىڭ جاڭاشا وزىق ۇلگىسىنە يە. ايەل مەن ەردىڭ دارالىعىنا قاراي ولارعا كاسىبي تۇرعىدا تەڭ قارايتىن مۇمكىندىك, وسى ارقىلى ادامدى كەمسىتپەۋدى جانە كيىم ساپاسى مەن تاريحىن ايرىقشا ديزاين ارقىلى كورسەتۋدى وزىمىزگە ماقسات ەتتىك.
– قاي ءبىر جىلدارى سۋ مەن كىر جۇقپايتىن ەرەكشە ماتانى جاساماق بولعان ەدىڭىز. ول تاجىريبە قالاي بولدى؟
– قىتاي-جاپون-يتالياندىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا ءبىز سۋ مەن كىردى جۇقتىرمايتىن ماتا جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءالى دە زەرتتەپ جاتىرمىز. اۋقىمدى جوباعا قازىرگى كۇنى بەس مەملەكەت قاتىسىپ وتىر. بۇيىرسا ءوز ماماندىعىم بويىنشا دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن, اتالعان كومپوزيتسيانى زەرتتەۋ جۇمىسى رەتىندە جالعاستىرامىن. بىراق مەن ءجۇن مەن پوليەستەردەن باسقا, حيميالىق «ينگرەديەنتتەردىڭ» از مولشەردە قولدانىلاتىنىن جوققا شىعارمايمىن.
– ال قىتايدا ءبىلىم الۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بولدى؟
– بۇكىل الەمدەگى شەتەل برەندتەرىنىڭ 70%-ى ءوز كوللەكتسيالارىن قىتاي فابريكالارىندا تىگەدى. جاس شىعارماشىلىق اۋديتوريادا كوپتەگەن ءسان كورسەتىلىمدەرى مەن تاعىلىمدامادان وتۋگە بايلانىستى ءوز يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كوپتەگەن مۇمكىندىكتەرى بار. ولاردىڭ ستۋدەنتتەرى بىلىمگە قۇشتار, جاڭا يدەيالارعا ىنتىق جانە ارقاشان دامۋعا دايىن. قىتاي حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەكونوميكاسى كوتەرىلگەن سايىن بۇكىل الەمدىك مىقتى, ليۋكس برەندتەر قىتاي نارىعىنا كىرۋگە ۇمتىلىس جاساپ, اتاقتى بولۋعا تىرىسىپ جاتىر. ال سول كومپانيالارعا قاراعاندا ءبىز قىتايعا ءبىر ساتى جاقىنبىز جانە مۇمكىنشىلىگىمىز كوپ دەۋگە بولادى. 2010-2015 جىلدارى بەيجىڭ ءسان جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ (قحر) «كيىمنىڭ كوركەم ديزاينى» فاكۋلتەتىندە وقىدىم. ارى قاراي وسى ينستيتۋتتا توقىما حيمياسى, وڭدەۋ جانە ينجينيرينگ فاكۋلتەتىندە ءبىلىمىمدى جالعاستىردىم. قىتاي ءسان مەكتەبى ماعان كوپ دۇنيەنى ۇيرەتتى. الەم تاريحىندا وقشاۋ ورنى بار بارلىق ءسان ۇلگىسىن تەرەڭدەتە بىلدىك. ەڭ ءبىرىنشى ەڭبەكقورلىققا باۋلىدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم دەمالىس كۇنى تۇسكە دەيىن ۇيىقتاعىم كەلسە, بىرگە وقيتىن قىتايلىق كۋرستاستارىم دەمالىسقا قاراماي ازانمەن مانەكەندەرىن جاتاقحانادان كامپۋسقا ارقالاپ كەتىپ بارا جاتادى. ولار وتە قاتاڭ باسەكەلىك ورتادا وسكەن سوڭ دا بولار, شاعىمدانۋ مەن اقتالۋدى بىلمەيدى. قىتاي – ءومىر مەكتەبى. ءوزىڭىزدىڭ مىقتى ەكەنىڭىزدى ءسات سايىن دالەلدەپ, شىعارماشىلىق جانە كاسىبي تۇرعىدا ءوسۋ كەرەك بولادى. قىتاي نارىعىندا باسەكەنىڭ كۇشتى ەكەنى راس, سايكەسىنشە مۇمكىندىك تە مول. قانداي ماتا كەرەك, ينە-ءجىپ دەيسىز بە, قيالىڭداعى كەز-كەلگەن دۇنيەنى تابۋعا بولادى. سوندىقتان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك الاڭى رەتىندە باسىمدىق بەرۋ كەرەك.
– بۇگىندە قاي باعىتتا, قانداي جوبامەن جۇمىس ىستەپ جاتىرسىز؟
– قازىر ءۇش باعىتتى دامىتۋعا دەن قويىپ وتىرمىز. ياعني, كيىم, پارفيۋمەريا جانە بەت پەن تەرى كۇتىمى بويىنشا ءىرى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ, كوپتەگەن ءىس-شارالاردى اتقارىپ جاتىرمىز. بۇل تاراپتا حابارلايتىن جاڭالىقتارىمىز ءالى دە بولادى. ال تانىمال برەندتەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋدىڭ ازىرگە ءساتى تۇسە قويمادى. بۇگىندە
نيۋ-يورك, لوندون, ميلان, پاريج الەمدىك ءسان الپاۋىتتارىنىڭ «ۇلكەن تورتتىگى» سانالادى. بۇل قوعامداستىقتىڭ قاتارىنا كىرىپ, ءسان اپتالىقتارىنا قاتىسۋ ءۇشىن ۇلكەن قارجى كەرەك. ۇلكەن كوماندا مەن تانىس قاجەت. ال ونىڭ ءبارى بىردەن بولا قوياتىن وڭاي نارسە ەمەس. 2016 جىلى ميلان ءسان اپتالىعىنا شاقىرتۋ كەلگەندە, ينۆەستور تاپپاعاندىقتان قاتىسا الماي قالدىم. كەيىن 2018 جىلى بريتاندىق اتاقتى Vogue جۋرنالى مەن تۋرالى جازعان كەزدە ىزىنشە كوپتەگەن ۇسىنىستار ءتۇستى. ەندىگى مەجە – پاريج ءسان اپتالىعىنا قاتىسۋ. بۇل تاراپتاعى ازىرلىك جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى.
– ءسان الەمىندەگى نارىق الداعى جىلدارى قاي باعىتتا وزگەرۋى مۇمكىن؟
– بۇرىن ءسان اپتالىقتارىندا ەرلەر مەن ايەلدەر كيىمدەرى قاتار جۇرەتىن. سوڭعى ون جىلدىقتا ەرلەر ءسانى ايەلدەردىكىنە قاراعاندا باسىم. ويتكەنى ەرلەردىڭ سانى كوپ, باسەكە كۇشتى. ودان كەيىن ساپالى ەكولوگيالىق باعىتتاعى ماتەريالداردان تىگىلگەن كيىمگە كوشۋ جاپپاي سانگە اينالىپ كەلەدى. Fast fashion ەمەس, ساپالى, ۇزاق كيىس بەرەتىن كيىمدەر الۋعا دەن قويىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءسان الەمىندە ءارتۇرلى سۋبمادەنيەتتە ءومىر سۇرەتىن جەكەلەگەن شاعىن اۋديتوريالارعا ارنالعان كيىمدەر ساتىلىمعا شىعادى.
– قازاقستاندىق ديزاينەرلەر كوبىندە جەكە-دارا جۇمىس ىستەيتىندەي. بۇل جاعىنان قانداي وي قوسار ەدىڭىز؟
– ءيا, مۇنى مويىنداۋ كەرەك. قازاقستاندا نارىقتىڭ رەتتەلۋى وزگەشە – اركىم ءوزى ءۇشىن. قىتايلىق ديزاينەرلەردىڭ ءبىر ۇلگى بولار تۇسى – ولار ءبىر-ءبىرىن قولدايدى, بارلىق حالىقارالىق ساپارلارعا, فەستيۆالدەر مەن ءسان كورمەلەرىنە كومپانيا رەتىندە قاتىسادى. ءبىر ۇستانىم اياسىندا ەڭبەك ەتىپ, تاۋارلارىنا قىتايدا جاسالعان دەپ ماڭىز بەرەدى. قازاقستاندىق ديزاينەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا Qazaq Fashion Association ۇيىمىن قۇردىق. جاڭا باستامالار ۇسىنۋ جوسپاردا بار. قازاقستاندىق نارىق شاعىن, سوندىقتان ءوز دەڭگەيىندە ديزاينەر تابۋ دا وتە قيىن. بىرەۋ بۇقارالىق نارىق جاساۋدى قوش كورسە, بىرەۋ كۋتيۋر جاسايدى.
– ال قازاقستان نەلىكتەن ءوز حالقىن ءالى كۇنگە دەيىن كيىندىرە الماي كەلەدى؟
– مۇنىڭ ەشقانداي سىرى جوق, جىرى مەن مۇڭى بار. مۇناي مەن وزگە دە جەراستى قازبا بايلىقتارىنا سەنىپ جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن قۇلدىراتىپ جىبەردىك. قازىر ءبىز يمپورتتى سالاعا وتە تاۋەلدى, مۇقتاج ەلمىز. قانداي دامىعان ەل بولساق تا اينالدىرعان 18 ميلليون حالقىمىزدى كيىندىرە الماي وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدى قازىر قىرعىزستان مەن وزبەكستان, قىتاي مەن رەسەي كيىندىرىپ وتىر. بۇل كاسىپورىندار عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ كەمشىن تۇسى. ءوزىم وسى سالانىڭ ىشىندە جۇرگەن سوڭ كورگەنىمدى ايتايىن, جەڭىل ونەركاسىپتە جۇرگەندەردىڭ 90 پايىزى ايەل ادامدار. كوپ بالالى انالار جۇمىس سۇراعان كەزدە, تىگىن فابريكالارىن كوبەيتىپ, قاسىنان جاتاقحانا سالىپ نەگە جاعداي جاساماسقا؟! ايتا بەرسەك, بۇل ءوز الدىنا اۋقىمدى تاقىرىپ.
– سانگە قوعامنىڭ جاعدايىن بەينەلەيتىن, الەۋمەتتىك سيپاتقا يە وزگەرىس دەپ قاراۋىمىزعا بولا ما؟ ەندەشە ءبىزدىڭ حالىقتىڭ كيىم كيىسىنە قاراپ قانداي وي تۇيەسىز؟
– قوعامنىڭ ماتەريالدىق دامۋىن انىقتايتىن فاكتورلارمەن بايلانىستىرۋ ءساندى ءسوزسىز الەۋمەتتىك قۇبىلىس ەتەدى. وسى ۇستانىمداردان يدەولوگيالىق, الەۋمەتتانۋلىق, ەكونوميكالىق ءسان تۋرالى, ونى ومىرگە اكەلەتىن جاقتاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى تۋرالى ايتۋعا بولادى. ءبىر بايقاعانىم, قازاقستاندىقتار ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس كيىنەدى. ەرەكشە, اشىق, ءساندى كيىنەتىن ادامدار از. ۇلتتىق كيىمدەرىمىز تەك شەتەلگە شىققاندا عانا ەسكە ءتۇسىپ جاتادى. بىراق كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق ستيلدەگى كيىمدەردى جاڭعىرتۋعا ۇمىتىلىپ جاتقاندار دا بار, سمارتفون كەڭ ەتەك جايىپ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ تالعامىنا, تاربيەسىنە اسەر ەتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. XXI عاسىرداعى ءسان دۇنيەسىندە ىڭعايلىلىق باستى ورىنعا شىقتى. ويتكەنى ءجۇرىس-تۇرىس كوبەيەدى. ەڭ باستىسى ءسان ادام قۇقىعىن تاپتاماۋعا, ىشكى جان-دۇنيەسىنىڭ ەرەكشەلىگىن اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان اسەمدىك اياسىنان ءوربۋى ءتيىس.
–پوديۋمنان قايتالاناتىن رەترو-سۋرەتتەردى كورگەندە ءسان الەمى مارەگە جەتتى مە دەپ ويلايسىڭ. سىزدىڭشە قالاي؟
– مەن مۇنى نوستالگيا دەپ بىلەمىن. ءىس جۇزىندە ءسان ستاندارتتار مەن ۇلگىلەردىڭ جيىنتىعى ەمەس, ولاردىڭ ارتىنداعى مادەني شىندىقتار مەن ماعىناسى دەپ تۇسىنگەن ابزال. ادام ءومىرىنىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە وتىرىپ, ءسان ادامزات قوعامى ءۇشىن ماڭىزدى «ەر», «ايەل», «بالا», «كۇندەلىكتى ءومىر», ء«ۇي» سىندى مادەني ماڭىزدى بەينەلەرمەن بايلانىستى. جالپى 90-60-90 ولشەمىندەگى ق ۇلىن ءمۇسىندى قىزدار پوديۋمنىڭ وتكەن داۋىرىندەگى «قاھارماندارى». قىسقاسى ءار قوعامنىڭ ءوزىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرى بار.
– ءبىزدىڭ دەنەمىزگە ەركىندىك بەرەتىن كيىم توڭكەرىسى قاشان باستالدى؟ الەمدىك ءسان يندۋسترياسىندا ىڭعايلىلىق پەن جايلىلىق باننەرىن العاش بولىپ كوتەرگەن كىم؟
– كيىم ەركىندىگىن سەزىنۋ ءۇشىن الدىمەن مي مەن سانا تاۋەلسىزدىگى كەرەك. ويتكەنى جۇمىس پەن قورشاعان ورتا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ەركىندىكتى شەكتەيدى. كوپ جۇمىس ورىندارىندا جۇمىس فورماسى قالىپتاسقان. بولاشاقتا بۇل ءۇردىس ەركىندىككە ۇلاسادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇگىنگى عاسىر جاڭاشىلدىقتىڭ, جاڭارۋدىڭ عاسىرى!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»
