الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ ورال وڭىرىنەن بۇل ءاننىڭ ەكى نۇسقاسىن نوتاعا تۇسىرگەن. ەكەۋىندە دە ءان – «يا, ءپىرىم» دەپ اتالعان. ءبىرىنشىسىن قۇلسۇيىندىك دەگەن اۋىلدا اكەسى قازاق, شەشەسى قالماق – شومبال دوسپامباەۆ ەسىمدى ءانشى جازدىرعان. ەكىنشىسىن بەرگەن ءانشى – عالىمجان شىنعاليەۆ. سوڭعى ءانشى جونىندە زاتاەۆيچ: «پەسنيۋ ەتۋ, پو سلوۆام سووبششيۆشەگو ەە گ.شىنگاليەۆا, پەلي ۆ كوننوم سترويۋ كازاحي, ۆىستۋپاۆشيە ۆ 1920-1921 گوداح پروتيۆ بانديتسكيح شاەك ۆ ۋرالسكوي گۋبەرني» – دەپ قىزىقتى دەرەك قالدىردى.
زاتاەۆيچتىڭ بۇل ءسوزىن تىرىلتەتىن مىناداي ءبىر جاعدايدىڭ كۋاسى بولدىم: 1976 جىلى كۇز ايىندا (ول كەزدە مەن قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى ەدىم.) كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى, وپەرا ءانشىسى ريشات ابدۋللين اسپاپتىق تريونىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءبىراز اندەردى راديو ستۋدياسىندا ءبىر اپتا بويى جازدىرعانى بار. «ياپۋراي» انىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونىڭ بىرنەشە ءدۋبلىن جاساپ: «كوپ ءانىم ءبىر توبە, «ياپۋرايىم» ءبىر توبە» دەگەنى ەسىمدە. كەيىن ول اندەردى كوركەمدىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن التىن قورعا قابىلداعانىمىزدا سول ماجىلىسكە ارنايى شاقىرىلعان كومپوزيتور لاتيف حاميدي بىلاي دەدى: «ە, بۇل «ياپۋراي» انىنە مەنىڭ ىقىلاسىمدى ەرەكشە اۋدارعان كىسى – قاليبەك قۋانىشباەۆ ەدى. سوناۋ ءبىر جىلداردا قازاق دراما تەاترى قىزىلوردا قالاسىندا جۇمىس ىستەي باستاعاندا سپەكتاكلدەر اراسىندا كونتسەرتتەر دە قويىلعان. قازاقتىڭ كوپ ءانى سول كەزدە جارقىراپ تۇرىپ كورىنگەن. رەجيسسەر جۇمات شانين «ياپۋراي» ءانىن يسا بايزاقوۆقا ورىنداتىپ, جانى راحات تابادى ەكەن. قاليبەك وسىنى ءدايىم تامسانا ءسوز ەتەتىن-ءدى. كەلە-كەلە بۇل ءان قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا باسقا ءبىر قىرىنان تانىلدى. مەن ءدال سول كەزدە الماتىعا كەلگەن ەدىم. قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستردە احمەت جۇبانوۆپەن بىرگە ديريجەر بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە قالالار مەن اۋىلداردا بولىپ جاتاتىن كونتسەرتتەردە تالاي انشىگە فورتەپيانومەن سۇيەمەل جاساعان كەزدەرىم بولدى. سوندا «ياپۋراي» ءانىنىڭ سۇتتەي ۇيىعان سۇلۋ اۋەزىنە جان-تانىممەن بەرىلدىم. سەمەيدە دراما تەاترى اشىلعاندا وعان ءبىراز ۋاقىت مۋزىكا جاعىنان كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ, كونتسەرتتەرگە ىلعي وسى «ياپۋراي» ءانىن قوسىپ ءجۇردىم. اباي ەلى مۇنداي سابىرلى, ويلى, سىرلى اندەردىڭ قادىرىن بىلەدى. تالعامى بيىك جۇرت. ءبىر جولى مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتۋىمەن اباي اۋلەتىنىڭ ارحام ەسىمدى ءۇنى زور انشىسىنەن «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, ونىڭ فورتەپيانوعا ۇيلەسە كەتكەن قوڭىر داۋسىنا قىزىعىپ, ويدا جوقتا «ياپۋراي» انىنە ءتۇسىپ كەتكەنىمدى بايقاماي قالدىم. سوندا كەر مىنەز ارحام اعاي: «بۇل قاي ەل, قاي جەردىڭ ءانى؟ مەن ەستىمەپپىن. ءبىر قول جەتپەيتىن ءان عوي, ءوزى», دەپ تەرەڭ ويعا كەتتى. مەن بۇل ءاندى يسا بايزاقوۆتان دا تىڭدادىم. يسانىڭ تەنور ۇنىندە قۇشتارلىق سەزىم دۋىلداپ تۇراتىن ەدى. سودان بولۋ كەرەك, ىشتەگى جالىنى شىداتپاي بار قىزۋى سىرتقا تەۋىپ, دەرت سارعايتىپ جۇرگەن وڭىندە قىزىل نۇر وينايتىن. «ياپۋرايعا» ەشنارسەنى تەڭگەرمەيتىن-ءدى. ول ءوزى قازاقتىڭ ءبىراز انىنە جاڭاشا ءسوز جازعاندا «ياپۋرايدى» ادەيى تاڭداپ العان-دى. راديونىڭ قورىندا قۇرمانبەك جانداربەكوۆ جازدىرعان «ياپۋراي» دا بار ەدى. سوڭعى جىلداردا مۇلدە بەرىلمەي كەتتى. قۇرەكەڭ دە وزىنشە بار جانىن سالىپ, ءۇنىن تولقىنداي دىرىلدەتىپ-اق باعاتىن. ولاردىڭ ءجونى ءبىر بولەك, ال ريشات ءابدۋلليننىڭ «ياپۋرايى» – ناعىز كلاسسيكا! بىلمەيمىن, ريشاتتان كەيىن «ياپۋراي»…بىلمەيمىن. وعان ريشاتتىڭ جۇرەگىندەي تولقيتىن جۇرەك كەرەك. «ياپۋرايدىڭ» ءوز ءسوزى قۇرمانبەكتىڭ ورىنداۋىندا ساقتالعان. ال يسانىڭ نۇسقاسى – ول دا كەرەمەت, «ياپۋرايدىڭ» قۇدىرەتىنە ەش نۇقسان كەلتىرگەن جوق. «ياپۋراي» سول سوزىمەن ءالى ايتىلىپ كەلەدى».
كومپوزيتور لاتيف ءحاميديدىڭ توگىلە ءسوز ەتىپ وتىرعان «ياپۋراي» انىنە يسا بايزاقوۆتىڭ جازعان ولەڭى:
جاز بولسا جارقىراعان كولدىڭ بەتى,
كوگەرىپ تولقىندايدى,
ياپۋر-اي, الىس شەتى.
دىرىلدەپ تولقىن باسقان ءمولدىر سۋى,
شايقايدى جاس بالاداي,
ياپۋر-اي, جەلدىڭ لەبى.
التىن بۋ اق كوبىكپەن بەتىن جابار,
سۋدان بۋ كوككە ءتونىپ, ياپۋر-اي,
مارجان تاعار.
ەسىمە اق ەركەمدى العان كەزدە,
اقمارجان جىلت-جىلت ەتىپ,
ياپۋر-اي, جەرگە تامار.
– دەپ مولتىلدەيدى. قانداي سىرلى ەلەگيا! ءاننىڭ ءتول ءسوزى سەكىلدى. تابيعي جاراسىپ, ۇندەسىپ كەتكەن.
يسا جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى, ول! وسى ءاندى تاپ ءوزى شىعارعان با, ياپىر-اۋ, دەپ ەرىكسىز تاڭعالاسىز. تابىناسىز.
مۋزىكا رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتكەن ارىپتەس رەداكتورلاردىڭ ءبارى بىلەدى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزىندە راديونىڭ فونوتەكا قورىن رەتتەۋگە جان-جاقتى كىرىستىك. ۇشى-قيىرى جوق التىن قوردىڭ نە بار, نە جوعىن ءبىلىپ, جۋرنالدارعا ءتىزىپ, كارتوتەكالار جاساپ, ءبار-ءبارىن ءجون-جونىنە قويعانداي بولدىق. ونى فونوتەكانىڭ اعا رەداكتورى بايمۇرات جولامانوۆ ىقتياتتى تۇردە جۇرگىزدى. سول قاۋىرت ءىستىڭ ۇستىندە نەبىر بۋلىعىپ, تۇنشىعىپ جاتقان اندەرگە كەز بولدىق. دۇنيەدەن كوزى وتكەن ءىرى انشىلەردەن باستاپ, كەيىن قايتىس بولعان انشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى شىعارمالاردى بولەك-بولەك كوشىرىپ, قوزعالمايتىن مۇرا ەسەبىندە ارنايى سورەلەرگە قويدىق. ءار ءانشىنىڭ قانداي اندەرى بار ەكەنىن بىلدىك. ناناسىز با, قازاقتىڭ ءان ونەرىندەگى ءىرى تۇلعا – قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ راديو قورىنا جازدىرعان اندەرى نەبارى ون جەتى-اق مينۋت بولىپ شىقتى. سول اندەردىڭ ءبىرى «ياپۋراي» و باستاعى ەكى شۋماق سوزىمەن جارق ەتە تۇسكەنى. ال كەپ تىڭدا. قايتا-قايتا تىڭدادىق. قۇرەكەڭنىڭ داۋسىندا قىرىل بار. ديكتسياسى دا انىق ەمەس. پلەنكا دا ەسكىرگەن. مەن مۇقيات قادالىپ وتىرىپ:
ارشىن ءتوس, الما مويىن, قاسىڭ قيىق,
كەرىلگەن ءبىر پەريزات, ءسوزىڭ تۇيىق.
قاسىڭا كەلسەم بولدى, شىرمالامىن,
كەتەدى قانداي شىركىن كوزى قيىپ.
– دەگەن شۋماعىن عانا جازىپ الدىم. اڭساپ كەلگەن اسىق كوڭىلدىڭ قاۋىشقان ساتتەگى جان شىداتپاس ىستىق لەپتى قۇمارلىق سەزىمى. يسا بايزاقوۆ ءوز نۇسقاسىندا جانارىنان جاس تامشىلاتقان ليريكالىق كەيىپكەردى كول جاعاسىندا الىستان زارىقتىرادى. بار ايىرما وسى عانا.
«ياپۋراي» قازاقتىڭ حالىق اندەرىنىڭ نۇرلى ليريزمگە تۇنعان ءتىل بايلار ءىنجۋ-مارجانى! ونىڭ سول ىڭكارلىگىنە قىزىققان سەرگەي راحمانينوۆ ءوزىنىڭ ەڭ سوڭعى شىرايلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «سيمفونيالىق بيلەرىنە» (1940) «ياپۋراي» ءانىن وتە اسەرلى ەتىپ قولدانىپتى.
«ياپۋرايدى» ۆيولونچەلدە بالبىراتقاندا بەتحوۆەننىڭ «ايلى سوناتاسىن» تىڭداعانداي ءبىر عاجايىپ الەمگە ەنەمىن.
* * *
«ياپۋرايدىڭ» و باستاعى ءتول ءسوزى وسىلايشا تابىلدى دەپ ويلانىپ جۇرگەندە مىناداي وقيعا بولدى: راديودا مەن باسقارىپ وتىرعان مۋزىكا رەداكتسياسىندا اتاقتى ءانشى ماناربەك ەرجانوۆتىڭ گاۋھار ەسىمدى ءبىر سۇيكىمدى قىزى رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتەتىن. سول گاۋھار ءبىر كۇنى: «اعا, سىزگە مامام سالەم ايتتى. وزىمىزگە جاقىن ءبىر-ەكى سىيلاس كىسىنى جانە ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتى قوناققا شاقىرىپ وتىر. ءسىزدىڭ بولعانىڭىزدى قالايدى, مامام», دەدى. بۇل ۋاجگە كونە كەتتىم, عارەكەڭدى وسىنداي وتىرىستا ەمىن-ەركىن سويلەتكىم كەلدى. كوكەيىمدە كوپ ساۋال بار…
مانەكەڭنىڭ ۇيىندەگى سول وتىرىستا جۇزىنەن يبالى نۇرى توگىلگەن زاريپا شەشەمىزدىڭ مول داستارقانى عارەكەڭنىڭ جان سەرگىتكەن اڭگىمەلەرىمەن وتە قىزىقتى, عيبراتتى بولدى. «قىز جىبەك» وپەراسىندا شەگەنىڭ ارياسىن مانەكەڭنەن كەيىن جارقىلداتا, شالقىتا ويناعان عارەكەڭ عوي, بۇل! مانەكەڭ جايىندا قىرۋار ەستەلىك ايتىلدى. مانەكەڭ جونىندە عارەكەڭنىڭ تەبىرەنە جىلاپ سويلەگەنى ءپىر تۇتقان ۇستازىنا دەگەن قۇرمەت بەلگىسىندەي كورىندى ماعان. مەن دە تولقىپ, تەبىرەنىپ كەتتىم. اسەرلى اڭگىمەنىڭ ءبىر تۇسىندا عارەكەڭ كوزى جاساۋراپ, ماعان قادالا قارادى دا: – ۇعىپ ال, جانىم, بۇل كوكەيىمدە بەرىش بولىپ قاتقان ءبىر قۇپيا سىر ەدى, مەن العاش رەت الماتىعا كەلىپ, وپەرا تەاترىنا ءانشى بولىپ كىرگەن كەزدەردە رەجيسسەرىمىز قۇرمانبەك جانداربەكوۆ مەنى كوپ تىڭداپ ءجۇردى. ءبىزدىڭ ورال جاعىنىڭ اندەرىنە قۇلاي بەرىلدى, مەنى قولپاشتاپ قويىپ «يا, ءپىرىم» دەپ, ءوز ەلىمىز اتايتىن وسى ءبىر ءاندى ءجيى-ءجيى ايتقىزدى. ال ءبىر كۇنى قۇرەكەڭ ءاندى تۇگەل ۇيرەنىپ الدى. وسى تىرلىگىنە ءماز بولىپ, مەنى ماقتاپ, ارقامنان قاعىپ قويادى. مەن دە سوعان ءمازبىن. كەيىن ارادا كوپ ۋاقىت وتكەندە قۇرەكەڭ ماعان بۇل ءاندى راديوعا جازدىرعانىن ايتتى. مەن بۇعان قۋاندىم, ارينە. بىراق راديودان تىڭداي الماي قويدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە اقىرى ءان راديودان بەرىلدى. تىڭدادىم. ءاننىڭ مەن بەرگەن ءۇش شۋماعىنىڭ مىنا:
اي تۋسا جارقىرايدى ەدىل-جايىق,
تولقيدى سول داريادا التىن قايىق.
الىستان ات ارىتىپ كەلگەنىمدە,
الدىمنان شىعا قويشى قۇشاق جايىپ.
– دەيتىن ءبىرىنشى شۋماعى ايتىلمادى. اڭ-تاڭمىن. نە دەرىمدى بىلمەي, داعدارىپ ىشتەي توسىلدىم. قۇرەكەڭە نە دەۋىم كەرەك؟ وسىعان باسىم قاتتى. «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ كەزەكتى ءبىر رەپەتيتسياسى كەزىندە قۇرەكەڭ بەكەجاندى وي جارقىلداتتى دەيسىز, ديريجەر لەونيد شارگارودسكي دە ەرەكشە جەلپىنىپ: «بەسپودوبنو! گەنيالنو! پرەۆوسحودنو! حۆاتيت, بەكەجان!», دەپ سول لەپىرگەن كۇيى قۋانىپ ايقاي سالدى. ءبارىمىز قول سوعىپ شۋ ەتە تۇستىك. وسى ءبىر كەرەمەت ءساتتى پايدالانىپ, جالىنداي جانىپ, ەكى يىنىنەن القىنا دەم الىپ, الابۇرتىپ تۇرعان قۇرەكەڭدى قۇشاقتاي الىپ: «قالتامدا كەزدىگىم بار, سانىڭا ءپىسىپ الام, بەكەجان, ايت شىنىڭدى, «ياپۋرايدىڭ» ءبىرىنشى شۋماعى قايدا؟» دەدىم, ادەتتەگى ەركەلىگىمە باسىپ. ەنتىگىپ ۋھىلەگەن قۇرەكەڭ: «ۇمىتتىم… ۇمىتتىم» دەدى. ءسوز وسىمەن تىندى. ونىڭ سىرىن بىلە الماي ءدۇدامال كۇيدە جۇرە بەردىم. ال الگى شۋماقتى ۇمىتقان قۇرەكەڭ ءاندى قايتا جازدىرعان جوق… كەلە-كەلە راديوعا جازدىرعان ەكى-ءۇش ءانى مۇلدە ۇمىت بولدى. ال شىراعىم, «يا, ءپىرىم…», ءيا بۇگىندە «ياپۋراي» دەيمىز, وسى ەسىل ءاننىڭ الگى ءسوزىن قوسىپ, ءبىر ەستى انشىلەرگە بەرشى… باريتوندار ايتسىن. مەن سياقتى تەنورلارعا كەلە بەرمەيدى, ريشات ابدۋللين مەن ەرمەك سەركەباەۆتار باعىن اشادى. وسى ەسىڭدە بولسىن», دەدى.
كەيىن بۇل ءاننىڭ ۇمىت بولعان الگى شۋماعىن ءبىراز انشىلەرگە بەردىم, امال نە, ول تىلەگىم ءالى ورىندالعان جوق. «ياپۋراي» يسا بايزاقوۆ جازعان جاڭا سوزبەن ايتىلىپ ءجۇر…
ءىليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى
