اۋىل ومىرىندەگى وتكەن تالاي وزگەرىستەردى باسىمنان وتكەرىپ, قازانىندا قاينادىم. كەشەگىسى مەن بۇگىنىنە دەيىن قانىقپىن. سوندىقتان سالماقتى وي ايتۋعا, كەلەلى پىكىر قوسۋعا قاقىم عانا ەمەس, ازاماتتىق پارىزىم بار دەپ بىلەمىن.
قۇرىپ كەتكەن اۋىلداردىڭ قاسىرەتىن بۇگىنگى ءادىل دە سىن كوزبەن قاراساق نە دەيمىز. نەگىزگى سەبەپتەرى نەدە؟ ارينە, بۇل قوعامنىڭ تاريحي دا تابيعي ءوسۋ, وزگەرۋ جولدارى ەكەنى ءسوزسىز. كولحوزداستىرۋ, كەڭشارلاندىرۋ, ودان كەيىنگى جەكەشەلەندىرۋ سياقتى ساياساتتاردىڭ سۇرقى ءبىر ۋربانيزاتسيا شەڭبەرىنە سيا ما؟ ارينە, جوق. مۇنىڭ ءبارى تابيعي ۇدەرىسپەن ەمەس, كۇشپەن اتقارىلعان جونسىزدىك.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ وبلىستا جۇزدەگەن اۋىل بولاشاعى جوقتىڭ كەبىن كيگەلى تۇر. وسى «بولاشاعى جوق» دەگەن قارا تاڭبانى ويلاپ تاپقان كىم ەكەن؟ اۋىلدى وركەندەتۋگە ميللياردتاعان قارجى قاراستىرىلىپ, ءبولىنىپ, يگەرىلىپ جاتىر دەيمىز. ەندەشە اۋىل نەگە اياق استىنان «بولاشاعى جوق» بولىپ قالدى. بولىنگەن ميللياردتاعان قارجىعا نە سالىندى, نەگە ءالى كۇنگە جول جوق, تازا اۋىز سۋ تولىق جەتكىزىلمەگەن؟ ميللياردتىڭ ءىزى قايدا؟
ارينە, تەك ۇكىمەتكە توپىراق شاشساڭ دۇرىس بولماس, ويتكەنى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا كىناسى از ەمەس. كەڭەس زامانىندا اۋىل ادامدارىن ماسىل قىلىپ, جامان ۇيرەتتىك. جۇمىستى قالاي ىستەسەڭ دە, ەڭبەكاقى تولەنەدى, جاي-كۇيىڭدى جۇدەتكەن جوق, ءۇيىڭدى سالىپ, جوندەپ, ءشوبىڭدى, سابانىڭدى اكەلىپ, ءۇيىپ بەرىپ وتىردىق ەمەس پە؟ سول, ماسىلدىققا ۇيرەنىپ قالعان حالىق وزدىگىنەن ءىس قىلۋعا كەلگەندە شاباندىق تانىتتى. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ قولداۋى مىندەت. اۋىل ادامىنىڭ اتام زامانعى تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ كوزى – مال. وبلىسىمىزدا ساناۋلى شاڭىراقتارى بار اۋىلدار ءوز كۇندەرىن مال ارقىلى كورىپ وتىر. مالىنىڭ ونىمدەرىن ساتىپ, كىشىگىرىم ونەركاسىپ اشىپ, تۇرمىسىن تۇزەۋگە تىرىسقاندار كوپ. وسىندايلارعا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت.
ادام ءومىرىنىڭ نەگىزگى پرولەماسى قانداي؟ ول – جول مەن سۋ. وسى ەكەۋى قولعا الىنىپ, شەشىمىن تاپسا, اۋىل ءومىرىنىڭ تىرشىلىگى جۇدەمەيدى, وشپەيدى. باسقا ەلدەردىڭ قاتارىندا ءوسىپ, بولاشاعىن جويمايدى. مەملەكەت اۋىلعا بولىنەتىن قاراجاتىن ناق وسى ەكەۋىن شەشۋگە باعىتتاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى بۇعان ابدەن جەتەدى دەپ ويلايمىن.
ال «بولاشاعى جوق» دەگەندى جەلپىلدەتە بەرسە, ارينە, كوپ اۋىلدىڭ كورى قازۋلى. بۇل اۋىلدى جويۋ دەگەن ءسوز. ول قيىن ەمەس, بىراق جالپى ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاعان مەملەكەت وعان بارماۋى كەرەك.
قازىر ەلىمىزدە شىعارىلىپ وتىرعان مال ونىمدەرنىڭ نەگىزگى بولىگىن اۋىلدار بەرىپ وتىرعانىن ەسكەرىپ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءورشىپ بارا جاتقان باعاسىن اۋىزدىقتاۋعا اۋىل كەپىل بولا الادى. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 45 پايىزى مال شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. ال ىشكى رىنوكتى ەتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان نەگىزىنەن اۋىل, اۋىلداعى جەكە شارۋالار. بازارداعى ەت باعاسىن دا سولار انىقتايدى. وسى جەكە شارۋالارعا جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىن جيناپ, بازارعا شىعارىپ تۇراتىن كووپەراتيۆتەر قۇرىلسا, ونى مەملەكەت قولداسا – اۋىل پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ءبىر جولى وسى بولار ەدى. ال بىزدە جول بولماعاندىقتان ونداي كووپەراتيۆتەر قۇرىلعان بولسا دا دامىپ كەتە المايدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءبىز, ءبىر توپ قازاقستاندىق ازامات پاريجدەگى ساۆوي ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى حالىقارالىق اگروبيزنەس مەكتەبىنەن ءدارىس الدىق. سوندا فەرمەرلەردىڭ شارۋاشىلىعىمەن تانىستىق. سول جولى وسى كووپەراتسيا ماسەلەسى فرانتسيادا قاتتى دامىعانىن كوردىك. مىسالى, ءبىر كووپەراتيۆ 17-18 فەرمەردىڭ باسىن قۇرايدى ەكەن. ءبارى دە شاعىن-شاعىن. استىق وڭدەۋ, تۇقىم دايىنداۋ ءىسى ءبىر كووپەراتيۆتە, ال مال شارۋاشىلىعىنداعى كووپەراتيۆ ءسۇتتى فەرمەرلەردەن تەك بەلگىلى ۋاقىتتا جيىپ اكەتىپ, ىرىمشىك جانە ت.ب. وندىرۋمەن اينالىسادى. فەرمەر تابىسىن سودان الادى. ءار فەرمەرلەرگە قاتىستى بىرنەشە تۇرعىن ءۇي عانا بار. فەرمەرلەردىڭ اراسى تەگىس اسفالت جولمەن جالعاسقان. بالالارىن مەكتەپكە ارناۋلى اۆتوبۋس الىپ كەتىپ, كەشكە ۇيلەرىنە اكەلىپ تاستايدى. باسقا شارۋالارىنا ءوز كولىكتەرىمەن قاتىناسادى.
وسىنى ىستەۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدان دا كەلەدى عوي. وعان تەك قانا جول كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ باعدارى تەك ۇلكەن شارۋا قوجالىقتارىنا باعىتتالعان. نەسيە دە, سۋبسيديا دا سولارعا بەرىلەدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە كەڭەستىك كەڭكەلەستىك گيگانتومانياعا بايلانىپ قالعانىمىزدىڭ سالدارى. وندايدان ارىلۋىمىز كەرەك.
«تابيعي جولمەن داميتىن شاعىن اۋىلدار ادامعا دا, شارۋاعا دا پايدالى» دەگەن جاقسىباي سامراتتىڭ تۇعىرلى پىكىرىن قولدايمىن. باسقا قولىمىزدان كەلمەسە دە شاعىن اۋىلدار ەلىمىزدىڭ ەت-سۇتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ول ءۇشىن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەك جول كەرەك.
بولات ساعىندىقوۆ,
«اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى»,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
