تاۋەلسىزدىك حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە وڭ وزگەرىستەر اكەلگەنىن سۇيىنىشپەن ايتامىز. ەڭ باستىسى – جاستارىمىز زامان تالابىنا ساي ينتەراكتيۆتى تاقتا, كومپيۋتەر ت.ب. جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كەڭ سارايداي مەكتەپتەردە وقىپ, ۇلكەن قۋانىشقا بولەنۋدە. مەكتەپ ۇجىمدارىنىڭ قاتارى ءبىلىمدى, جاڭاشىل جاس ۇستازدارمەن تولىسىپ, نەشە ءتۇرلى جاڭا وقىتۋ ادىستەمەلەرى ومىرگە ەنۋدە. وقيمىن دەگەنگە ءار ولكەدە ورنالاسقان دارىندى بالالار مەكتەبى مەن حالىقارالىق دارەجەدەگى ينتەللەكتۋالدىق ن.نازارباەۆ مەكتەپتەرى ەسىگىن ايقارا اشۋدا. حالىقارالىق دارەجەدەگى «بولاشاق» جاستار باعدارلاماسى تاعى بار. بالا ءبىلىمىنىڭ ساپاسىن ءادىل انىقتاپ, ساراپتاۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن «ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست» جۇيەسى جولعا قويىلدى. ارينە, بۇعان ءبىز قۋانا قول سوققاننان باسقا نە ايتامىز.
تاۋەلسىزدىك حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە وڭ وزگەرىستەر اكەلگەنىن سۇيىنىشپەن ايتامىز. ەڭ باستىسى – جاستارىمىز زامان تالابىنا ساي ينتەراكتيۆتى تاقتا, كومپيۋتەر ت.ب. جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كەڭ سارايداي مەكتەپتەردە وقىپ, ۇلكەن قۋانىشقا بولەنۋدە. مەكتەپ ۇجىمدارىنىڭ قاتارى ءبىلىمدى, جاڭاشىل جاس ۇستازدارمەن تولىسىپ, نەشە ءتۇرلى جاڭا وقىتۋ ادىستەمەلەرى ومىرگە ەنۋدە. وقيمىن دەگەنگە ءار ولكەدە ورنالاسقان دارىندى بالالار مەكتەبى مەن حالىقارالىق دارەجەدەگى ينتەللەكتۋالدىق ن.نازارباەۆ مەكتەپتەرى ەسىگىن ايقارا اشۋدا. حالىقارالىق دارەجەدەگى «بولاشاق» جاستار باعدارلاماسى تاعى بار. بالا ءبىلىمىنىڭ ساپاسىن ءادىل انىقتاپ, ساراپتاۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن «ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست» جۇيەسى جولعا قويىلدى. ارينە, بۇعان ءبىز قۋانا قول سوققاننان باسقا نە ايتامىز.
دەي تۇرعانمەن, بۇگىنگى مەكتەپتەردەگى پسيحولوگيالىق حال-احۋال قانداي جاعدايدا؟ بۇگىنگى بالا ءبىلىمىنىڭ ساپاسى شە؟ ول ءبىز جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن ءىس-شارالارعا ساي ما؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى بىزدىڭشە سوڭعى ەكى جىلدا قاتاڭ جانە ءادىل وتكىزىلگەن ۇبت قورىتىندىسىنىڭ ءوزى بەرگەندەي.
ءيا, ۇبت قورىتىندىسى نە دەيدى؟ سالا باسشىلارى ايتىپ جاتقانداي, بالا ءبىلىمىنىڭ ساپاسى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە مە؟ ول ءۇشىن بيىلعى ۇبت قورىتىندىسىنا جانە ءبىر نازار اۋدارىپ كورەيىك.
اقپارات كوزدەرىنەن ءمالىم بولىپ وتىرعانىنداي, 2013 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ۇبت-عا 143 مىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ 95500-ءى قاتىسقان. ءوز كۇشىنە سەنبەگەن 47500 وقۋشى ۇبت-عا قاتىسۋدان باس تارتقان. جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە ارنالعان 50 بالدىق شەكتى دەڭگەيگە 27465 وقۋشى جەتە الماعان. ياعني ءبىلىمى تولىق قاناعاتتانارلىق دارەجەدە بولماعان. ەندى ءبىز ءوز بىلىمىنە سەنبەي ۇبت-دان باس تارتقان 47500 وقۋشىعا وسى شەكتى دەڭگەيگە جەتە الماعانداردى اكەپ قوسساق 47500+27465=74965 وقۋشىنىڭ ءبىلىمى تولىق قاناعاتتانعىسىز دەمەسەك تە, سوعان جاقىن بولىپ شىعادى. بۇل بيىلعى جىلى مەكتەپ بىتىرگەن ەكى وقۋشىنىڭ بىرەۋىنىڭ ءبىلىمى ءوز دارەجەسىندە ەمەس دەگەندى بىلدىرمەي مە؟ ولاي بولسا, مينيسترلىكتەگىلەردىڭ بيىل بىلتىرعىعا قاراعاندا ورتاشا كورسەتكىش 3,6-عا ءوستى دەگەنىنە جول بولسىن.
وسى تسيفردىڭ استارىندا نە سىر بار؟ مەنىڭ پايىمداۋىمشا, مۇنداي كورسەتكىشكە ناشار وقيتىنداردى ۇبت-عا قاتىستىرماۋدىڭ ەسەبىنەن قول جەتىپ وتىر. سوندا ءبىز كىمدى الداعىمىز كەلەدى؟ ءوزىمىزدى ءوزىمىز بە؟ جوق مەملەكەتتى مە؟ ءبۇيتىپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز قور ەتكەنشە, بۇل ماسەلەنى اشىق ايتىپ, كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ جاعىن ويلاساق بولماي ما؟!
ءيا, نە دەسەك تە, بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى سىن كوتەرمەيدى. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. سولاردىڭ ىشىندە تالاپتىڭ السىزدىگى دە بالالاردىڭ وقۋ ۇلگەرىمىنە كەرى اسەر ەتۋدە. جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى بالالاردىڭ اراسىندا ساباققا دايىندىقسىز كەلەتىندەر كوپ. مۇعالىم وعان "ەكى" دەگەن باعا قويا المايدى. ويتكەنى, قانشا «ەكىنى» قويعانمەن مۇعالىم ونى سول سىنىپتا قالدىرا الماسىن بىلەدى. سودان دا «ۇشتىك» قويىپ كەلەسى سىنىپقا وتكىزۋگە ءماجبۇر. وسىدان كەيىن بالا ساباق وقي ما؟ ءبىز مۇنى كۇندەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز. مۇنى بارلىق مۇعالىمدەر دە بىلەدى. بىراق, سويتە تۇرا جاق اشا المايدى. جاق اشسا, جوعارىداعىلار: «سەن نەگە جاقسى وقىتپايسىڭ» دەپ وزىنە باس سالادى. جەپ وتىرعان نانىنان كىم ايىرىلعىسى كەلەدى دەيسىز. امالسىزدان بالا تۇك بىلمەي تۇرسا دا «ۇشتىك» قويادى. سىنىپتان سىنىپقا وتكىزەدى. ال جامان ادەتتىڭ جۇققىش كەلەتىنى بەلگىلى. مىنە, بۇگىنگى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ دەنىن وسى «تەگىن ۇشتىككە» وقيتىندار جاۋلاپ الۋدا. ءبىز جوعارىدا ايتقان رەسپۋبليكا بويىنشا ۇبت-عا جىبەرىلمەگەن 47500 وقۋشىنىڭ دەنى دە وسى بالالار ەكەنى انىق.
ال ەندى بۇل قاتەرلى دەرت قايدان كەلدى. ونى ەمدەپ جازۋدىڭ جولى قايسى دەر بولساق, بۇل ەل اۋىپ كەلگەن دەرت ەمەس. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 70-80-جىلدارى «جالپىعا بىردەي مىندەتتى ورتا ءبىلىم» ۇرانىمەن بالا وقىسىن, وقىماسىن «ۇشتىك» قويىپ, 100 پايىز ۇلگەرىم كورسەتەت ءىن زامان بولعان. قازىرگى «مەكتەپكە تارتىلماعان بىردە-ءبىر بالا قالماسىن» ۇرانىمەن سول «پايىز قۋشىلىق» ءالى جالعاسىپ كەلەدى. بالانى مەكتەپكە تارتىپ وقىتۋ ول – ەلدىك بورىش. بىراق ول وقىتۋدا ساپا بولماسا, قۇر وقىتۋدا نە ءمان بار. بۇگىن ءبىز وسى جايىندا ويلاسۋعا ءتيىسپىز. بيىل ۇبت-دان باس تارتقان جانە شەكتى دەڭگەيگە جەتە الماعان 75 مىڭ بالا نە تولىققاندى ءبىلىمى جوق, نە ماماندىعى جوق ءوز بولاشاعىنىڭ قانداي بۇلدىر ەكەنىن بىلە مە؟ بۇل ەرتەڭ نە ىستەرى, قايدا بارارى بەلگىسىز 75 مىڭ جاس تاعدىر ەمەس پە؟ جانە دە بۇل ءبىر جىلدىڭ عانا «جەمىسى». ال جيىرما جىلدان بەرى قانشا جاس وسىلاي تاعدىر تالكەگىنە ءتۇستى ەكەن دەسەڭىزشى؟!
بۇعان كىم كىنالى؟ ارينە, مەكتەپ كىنالى. ءبىز ءالى دە ءبىلىم جۇيەسىندەگى قاتىپ قالعان ەسكى كوزقاراستاردان ارىلا الماي كەلەمىز. مىنە, وسىلاردى جولعا قويماي مەكتەپ ءومىرى, وقۋشىنىڭ ءبىلىم ساپاسى ەشقاشان دا تۇزەلمەك ەمەس. الدىمەن, وسى ماسەلەنى ءبىر جاقتى شەشىپ الماي, ەرتەڭ كوشكەلى وتىرعان 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەڭىز دە ەش ناتيجە بەرە المايدى. سوندىقتان, ءبىلىم جۇيەسىندەگى كەيبىر ۇستانىمداردى قايتا قاراماي بولمايدى. مىڭ شالا ساۋاتتىدان ءبىر تازا ساۋاتتىنىڭ ارتىق ەكەنىن بىلەتىن باتىس ەلدەرى بىزدەگىدەي وقىعىڭ كەلسە دە, كەلمەسە دە وقى دەپ ورىنسىز زورلامايدى. 9-شى سىنىپتى (نەگىزگى مەكتەپ) بىتىرگەن سوڭ ودان كەيىنگى ءبىلىم ىزدەۋ بالانىڭ ءوز قولىندا, ءوز تالاپ مۇمكىنشىلىگىنە قاراي جالعاسادى. ايتالىق, ول ەلدەردەگى بالانىڭ 20-30 پايىزى جوعارى ءبىلىم السا, 70-80 پايىزى ورتاشا كاسىپتىك ماماندىقتاردى قاناعات ەتەدى. ال بىزدە شە؟ ءبارىنە 100 پايىز جوعارى ءبىلىم بەرگىمىز كەلەدى. ءسويتىپ, ءبىز قاندايمىز دەپ كەۋدە سوعامىز.
مەكتەپتەر بارشا جۇرت سەكىلدى نارىق ومىرىمەن بىتە قايناسپاي ەشقاشان وقۋ-تاربيە جۇمىسى جاقسارمايدى. وقۋشى دا, ۇستاز دا ەڭبەگى بىلىمىنە قاراي باعالاناتىنىن, سول ارقىلى ومىردەن ءوز ورنىن ايقىندايتىنىن, ماتەريالدىق يگىلىك پەن جەتىستىك تە تەك وقۋ, توقۋمەن كەلەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ەگەر ءبىز نارىق تالاپتارىن مەكتەپكە دە اكەلە الساق, كوپ ماسەلە ءوز-وزىنەن شەشىلەر ەدى. نارىق كەرەكتىنى الىپ, كەرەكسىزدى جولدان ىسىرىپ تاستار ەدى. ماسەلەن, 9-ىنشى سىنىپتان سوڭ. 10-11 سىنىپتى تەك توعىزدى «4» پەن «5»-كە بىتىرگەندەر عانا وقيدى دەڭىزشى. بالا باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ-اق ويلانا باستايدى. جاقسى وقۋعا ارەكەت ەتەدى جانە ول جاقسى وقۋدىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن تۇسىنەدى. بۇعان سول تومەنگى سىنىپتاردان باستاپ-اق وليمپيادا نە باسقاداي ءبىلىم سايىستارىن جۇرگىزىپ, ونى ءادىل باعالاپ, ماراپاتتاپ وتىرۋدى قوسساڭىز, بالالار اراسىندا, ءسوز جوق, جاقسى وقۋعا دەگەن, جارىسا وقۋعا دەگەن ۇمتىلىس, باسەكەلەستىك ءورىس الارى ءسوزسىز.
ال نارىق قاتىناسىن ۇستازدار ومىرىنە ەندىرۋدىڭ جولى ول – اتتەستاتسيانى جىلما-جىل جۇرگىزۋ. تەك فورمالدى تۇردە جۇرگىزىلدى دەگەنى بولماسا قازىرگى اتتەستاتسيالاۋ ەشتەڭە دە بەرمەيدى. ال ەگەر ءار مەكتەپتە بىلىكتى ۇستازداردان اتتەستاتسيالىق كوميسسيا ءتۇزىلىپ, ول جىل بويى بارلىق مۇعالىمنىڭ ءىس ناتيجەسى مەن بىلىكتىلىگىن زەرتتەسە جانە ءار وقۋ جىلى سوڭىندا ولاردىڭ بىلىكتىلىك ساناتىن بەكىتسە, مۇعالىم الداعى جىلى وسى سانات بويىنشا ەڭبەكاقى الار ەدى. مۇنداعى ەڭ كەرەگى – جىلما-جىل ءۇزىلىسسىز جۇرەتىن بۇل بايقاۋ ۇستازداردى ءوز ءبىلىم, ىسكەرلىك دارەجەسىن ۇدايى جوعارى ۇستاۋعا تاربيەلەگەن بولار ەدى. تەك ءوز بىلىگى, ەڭبەگىنە قاراي ماتەريالدىق يگىلىك ارتتىرۋ ولاردى, ءسوز جوق, جاڭا تالپىنىستارعا جەتەلەپ, جالپى ۇستازدار اراسىندا دا ساپالى ءىس-ارەكەتكە دەگەن باسەكە ورىستەر ەدى. وسىلاي ءار مەكتەپتە تازا پەداگوگيكالىق احۋال قالىپتاستىرۋعا بولار ەدى. مىنە, نارىق ۇستانىمدارى دەگەن وسى.
ال 9-سىنىپتان سوڭ جاقسى, جامان وقيتىنداردى ءبولۋ قالاي بولار ەكەن دەيتىندەرگە ءبىز ونىڭ بەرەرى دە كوپ دەر ەدىك. ايتالىق, 9-سىنىپتان سوڭ 10-11 سىنىپقا تەك «4» پەن «5»-كە وقيتىندار كەلىپ وتىرسىن. مۇندا, ەندى ءسوز جوق, ۇلگەرىم جوعارى بولادى. ۇستاز جارتى ءومىرىن قازىرگىدەي تۇك بىلمەيتىندەرمەن بوسقا وتكىزىپ جاتپايدى. ساباق ۇستاز ءۇشىن دە, وقۋشى ءۇشىن دە ءارى جەڭىل, ءارى قىزعىلىقتى وتەدى. ءار ساباقتى تەرەڭ, مازمۇندى وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وقۋشىلار اراسىندا ساباقتى ودان دا ۇزدىك وقۋعا دەگەن باسەكە ورىستەپ, ءدارىس ساپالىعى ارتادى. كەلەشەك ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناعىز قوزعاۋشى كۇشى بولار بيىك ينتەللەكتۋالدى كادرلار, مىنە, وسى توپتاردان شىعادى.
ال ەندى 9-سىنىپتى «ۇشتىككە» بىتىرگەندەر قايدا بارادى دەيسىزدەر عوي. ارينە, ولار دا دالادا قالمايدى. ولار ءۇشىن ۇلكەن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە ارنايى فەرمەر, مەحانيزاتور, تىگىنشى, ت.ب. كاسىپتىك كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل كۋرستاردا نەگىزگى كاسىبي ساباقپەن ءبىرگە بيزنەس ءالىپپەسى, قۇقىقتانۋ, سپورت سەكىلدى قوسىمشا ءۇش-ءتورت ءپان وقىتىلادى. ءبىزدىڭشە, ولارعا ينتەگرال مەن اتوم تەوريالارىنا باس قاتىرۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. ال بۇعان ءتيىستى قارجىنى قايدان الامىز؟ ول سول مەكتەپتىڭ وزىندە الگى وزدەرىنە ءتيىستى 9-سىنىپتان سوڭ قىسقارعان سىنىپتار ەسەبىنەن الىنادى. ەگەر كومپ لەكتىلى مەكتەپتەردە ماشينا تانۋ, اعاش ۇستاسى, تىگىنشىلىك كابينەتتەرى بۇرىننان دا بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل شارۋانى ىسكە اسىرۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋعىزبايدى.
وسىلاي ءبىز بالالاردىڭ قابىلەتى مەن ءبىلىمىن مەكتەپ قابىرعاسىندا-اق باعالاي وتىرىپ, ولاردىڭ ومىرگە ەرتە بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتەمىز. ولاردىڭ تومەنگى سىنىپتان-اق ءوز كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەسە الاتىن ءىزدەنىمپاز, ەڭبەكقور ازامات بوپ ءوسۋلەرىنە جاعداي جاسايمىز. تەك سوندا عانا بالا ءدال بۇگىنگىدەي ون ءبىرىنشىنى بىتىرگەنشە بوسقا ءجۇرمەيدى.
سونداي-اق, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن باستاۋىش سىنىپتارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋ كەرەك. بالانىڭ وقۋ-بىلىمگە دەگەن ىنتاسى مەن تاربيەسىن وسى باستاۋىشتا قالىپتاستىرماي بولمايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى ۇران «باستى نازار – باستاۋىشتا» بولۋى كەرەك. باستاۋىش بالا ءبىلىمىنىڭ ءسۇزگىسىنە اينالىپ, جوعارعى سىنىپتارعا تەك وقۋ باعدارلاماسىن تولىق مەڭگەرگەندەر عانا جىبەرىلۋى كەرەك تە, ۇلگەرمەي مە, بالا سول ءوز سىنىبىندا قالدىرىلۋى ءتيىس. بالا ءوز سىنىبىندا ءبىر جىل, ءتىپتى, ەكى جىل وتىرعانمەن ەشتەڭە جوعالتپايدى. قايتا مۇنىڭ تاربيەلىك ءمانى زور. بالانىڭ اقىل-ەسى تولىسادى. ءوز قاتارىنان قالىپ قويعانىنا نامىستاناتىن بولادى. ءوزىن ءوزى قامشىلاپ, ودان ءارى ساباقتى جاقسى وقۋعا ۇمتىلادى. مۇنداي بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. بالاسىنىڭ ءوز قاتارىنان قالىپ قويعانىنا ۇيالىپ بالا تاربيەسىن قولعا الادى, ونىڭ ساباعىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن كۇندەلىكتى قاداعالايتىن بولادى. ۇلگەرمەگەن بالانىڭ ءوز ورنىندا قالۋى باسقا بالالار ءۇشىن دە – ۇلكەن ساباق. ولار «نەسى بار, وقىماسام دا مۇعالىم «ۇشتىك» قويىپ كەلەسى سىنىپقا وتكىزەدى» دەگەن ويدان ارىلادى.
مىنە, بۇگىنگى ءبىز ايتپاق وي وسى.
بەردالى رىسبەكوۆ,
زەينەتكەر ۇستاز,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
سارىاعاش اۋدانى,
اباي اۋىلى.
