ءان • 17 تامىز, 2013

قازاق ەستراداسى: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ

1790 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

قازاق مادەنيەتىنىڭ جاڭاشا قىرلارىنىڭ ءبىرى جانە قازىرگى زامان كوشىنىڭ ايرىقشا ءبىر سالاسى – ەسترادا ونەرى. ونەردىڭ وزگە تۇرلەرى سەكىلدى ەسترادا دا ءوز قىزمەتىندە مەملەكەت بەلگىلەگەن ۇلتتىق مادەنيەت ساياساتىن ۇس­­تا­­ناتىن ەلەۋلى سالالاردىڭ ءبىرى. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ جولدارى مەن تاريحي كەزەڭدەرى سان جۇزدەگەن عاسىرلاردى ارتقا تاستاعاندا ونەردىڭ وزگە جانرلارى سەكىلدى ەسترادانىڭ دا وزىندىك ەرەكشە اسەم اۋەنى, كوڭىلگە قونىمدى قويىلىمدارى قالىپتاستى. وزىندىك ءبىتىم-بولمىسىن تاۋىپ, ادام بالاسىنىڭ مادەني قورىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, رۋحاني قۇن­دىلىقتىڭ التىن قورىن جاسادى. XIX عاسىردا ءتۇپ تامىرى العاش كوكتەپ, بايشەشەك اتقان ەسترادا ونەرى ءوزىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە سان الۋان اعىمدار مەن يىرىمدەردى اكەلىپ, قازىرگى گۇلدەنىپ جايناۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە جەتتى.

زۆەزدا

 

قازاق مادەنيەتىنىڭ جاڭاشا قىرلارىنىڭ ءبىرى جانە قازىرگى زامان كوشىنىڭ ايرىقشا ءبىر سالاسى – ەسترادا ونەرى. ونەردىڭ وزگە تۇرلەرى سەكىلدى ەسترادا دا ءوز قىزمەتىندە مەملەكەت بەلگىلەگەن ۇلتتىق مادەنيەت ساياساتىن ۇس­­تا­­ناتىن ەلەۋلى سالالاردىڭ ءبىرى. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ جولدارى مەن تاريحي كەزەڭدەرى سان جۇزدەگەن عاسىرلاردى ارتقا تاستاعاندا ونەردىڭ وزگە جانرلارى سەكىلدى ەسترادانىڭ دا وزىندىك ەرەكشە اسەم اۋەنى, كوڭىلگە قونىمدى قويىلىمدارى قالىپتاستى. وزىندىك ءبىتىم-بولمىسىن تاۋىپ, ادام بالاسىنىڭ مادەني قورىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, رۋحاني قۇن­دىلىقتىڭ التىن قورىن جاسادى. XIX عاسىردا ءتۇپ تامىرى العاش كوكتەپ, بايشەشەك اتقان ەسترادا ونەرى ءوزىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە سان الۋان اعىمدار مەن يىرىمدەردى اكەلىپ, قازىرگى گۇلدەنىپ جايناۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە جەتتى.

ەسترادا ونەرىنىڭ اتا-تەگى مەن التىن تامىرى, ەجەلگى ءداستۇرى – حالىقتىق مەيرامداردان, بي جانە پانتوميمودان, ءتۇرلى تارتىمدى قويىلىمدار مەن تاڭداۋلى كورىنىستەردەن ءنار الىپ, XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا دەربەس ونەر رەتىندە لاتىن امەريكاسىندا پايدا بولعان. ەسترادا – كلاسسيكالىق جانە قازىرگى زامانعى دەگەن ەكى توپتان تۇرادى. ونىڭ ءوزىن كونتسەرتتىك, تەاترلىق جانە مەرەكەلىك دەگەن ءۇش باعىتپەن ادامزات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءساتتى دامىتىپ كەلەدى.

XVI عاسىردا يتاليادا وپەرەتتا, بۋففا جانە كوشە ارتىستەرىنىڭ ەنشىسىنە اينالعان بۇل دۋماندى كەزىندە قازاق دالاسى دا جاتسىن­باعان.

التايدان اتىراۋعا دەيىنگى قۇس قاناتى تالىپ جەتەر كەڭ ولكەنى ەن جايلاعان قالىڭ قازاقتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, دۋمانعا بولەۋ مىندەتى سال-سەرىلەرگە, اقىن-جىراۋلارعا, ءبيشى-كۇيشىلەرگە جۇكتەلدى. ولار ءوز كەزەگىندە ويىن-ساۋىقتارىن جيىن-تويلاردا, جارمەڭكە الاڭدارىندا, باي-باعىلانداردىڭ وردالارىندا وتكىزىپ, حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالارلىقتاي ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى. جارمەڭكەلەردە ساۋدا-ساتتىقپەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ونەرپازدارى مەن سپورتشىلارى ونەرلەرىن كورسەتىپ, مادەني شارالار وتكىزىلىپ تۇردى. اقان سەرى, بالۋان شولاق, جاياۋ مۇسا, مايرا ۋاليقىزى, امىرە قاشاۋباەۆ, ت.ب. حالىق اراسىنان شىققان ءانشى, سازگەرلەر مەن بالۋاندار وسى جارمەڭكەلەردە ءوز ونەرلەرىمەن حالىق كوڭىلىنە شاتتىق پەن دۋمان سىيلادى.

جارمەڭكەلەر قازاق دالاسىندا شارۋاشىلىقتى دامىتىپ, تۇرمىستى كوتەرۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق ونەر جاۋھارلارىن ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراتۋعا دا ءوز ۇلەسىن قوستى. «جارمەڭكە دۋمانشىلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان ويىن-ساۋىق ونەرپازدارى حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرۋدى كوزدەدى. ءوز دارىن-قا­بىلەتتەرىن كوپكە ايگىلەۋدى عانا ماقسات ەتكەندەرى بولماسا, جەكە پايدالارىن, قالتانىڭ قا­مىن كوزدەمەدى. تاپقىرلىق پەن توزىمدىلىك, مەرگەندىك پەن باتىرلىق, ساياتشىلدىق پەن سەرىلىك, شەشەندىك پەن العىرلىق سەكىلدى قاسيەتتەر ۇنەمى العا شى­عارىلىپ وتىرىلدى. شەشەندىك ايتىستاردا ەل مۇددەسىن قورعاعان, بي-بولىستاردى شەنەگەن, حالىق سالتىن ماداقتاعان سارىن باسىم بولدى. اقان سەرى, ءبىرجان سال, بالۋان شو­­­لاق, قاجىمۇقان, ۇكىلى ىبىراي, اسەت اقىن, ءيمانجۇسىپ, ءمادي, اعاشاياق, كەمپىرباي, شوكەي قىز, مايرا شامسۋتدينوۆا سەكىلدى كوپتەگەن ونەرپازدار ءحىح عاسىردا حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. قازاق ەسترادا ونەرىنىڭ نە­گى­زى وسىلايشا قالانىپ, بىزگە جەتتى.

1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ باستاپقى كەزىنەن الەم ەسترادا ونەرىندە ەلەۋلى بەتبۇرىس جاسالدى. 1960-جىلدىڭ باسىندا ەلۆيس پرەسلي ەسترادا اۋەنىنە وزگەرىس اكەلىپ, روككەن رولل جانرىنىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولسا, ودان كەيىن تانىمال بولعان «بيتلز» توبى پوپ ءستي­لىن قالىپتاستىرىپ, الەم ەسترا­داسىندا وشپەس ءىز قالدىردى.

وسىلايشا, ادامزاتتىڭ رۋحاني ومىرىنە دەندەپ ەنىپ, بي, سازدى اۋەن, ءان, تسيرك, دراما, ادەبيەت جانرلارىن ءون بويىنا سىڭىرگەن ءىرى تەاتر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن, كەيىن ميۋزيكحولل دارەجەسىندەگى دە

سوڭعى جاڭالىقتار