تاريحتا «بوقتى كوتەرىلىسى» دەگەن اتاۋمەن قالعان 30-جىلدارداعى كوتەرىلىسكە بالقيانىڭ اكە, اعالارى تۇگەل قاتىسقان, كوتەرىلىس باسشىلارى بولعان. كەيىن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ باقايشاعىنا دەيىن مۇزداي بوپ قارۋلانعان جازالاۋشى وتريادى قولىنا تەك ءشيتى مىلتىق ۇستاعان دالانىڭ ءجالاڭتوس باتىرلارىن اياۋسىز باسىپ-جانشىپ, اتىپ-اسقان, ءتىرى قالعاندارىن ون-ون بەس جىلدان تۇرمەگە توعىتقان, قازاقستاننان جەر اۋدارعان. سوندا ەسىل اكە, اقەدىل اعالارىنان ءبىر-اق كۇندە ايىرىلىپ, قىزىل قىرعىندى كوزى كورگەن بۇلا قىز قايعىعا شىداي الماي ەسىنەن اۋىسىپ قالىپتى.
…بالقيانىڭ نەسىبەسى جۇرتتان. ءبىرى سۋ-سۋسىنىن, ءبىرى شاي-جەمىن, ءبىرى نان-مايىن, ەندى ءبىرى جىلى-جۇمساعىن اپارىپ بەرەدى. شەشەمىز وندايعا اياق-قولدى ءبىزدى جۇمسايدى. ءبىر تاڭعالدىرعانى – بالقيانىڭ جەرگە شۇباتىلىپ تۇسەتىن, ءار بۇرىمى قوس ۋىسقا سىيمايتىن جۋان, كومىردەي قاپ-قارا قويۋ شاشى. قازىر شامالاپ وتىرسام, سول كەزدەرى ول كىسىنىڭ جاسى 65-66-نىڭ ماڭايىندا بولسا كەرەك. بىراق شاشىندا قىلاۋداي ءبىر تالشىق اق جوق. قۇداي اقى, وسى كۇنگە دەيىن مۇنداي سۇلۋ شاشتى ەش جەردەن كورمەپپىن. بەيباقتىڭ ءوزى-دە سونى سەزەتىن بولۋى كەرەك, جاز كەزدەرىندە ەسىك الدىنا شىعىپ, قوس بۇرىمىن تارقاتىپ, ونى داڭعاراداي-داڭعاراداي ەكى شىلاپشىنعا سالىپ, ۇزاق كۇنگە شاشتارىن جۋىپ-كەپتىرىپ جۇرەتىن. كەيىن بالقيانىڭ ەل كەزىپ ءجۇرىپ قايتىس بولىپ كەتكەن حابارىن ۇزىنقۇلاقتان ەستىدىك. ءسويتىپ كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەسىرىنەن تاعى ءبىر تەكتى ۇرپاقتىڭ اۋلەتى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرىپ-جويىلدى-اۋ دەپ, ءىشىمىز اشىپ جۇرگەندە, بالقيانىڭ اكەسى ءتىرى بولۋى مۇمكىن, قىزىل قىرعىننان قۇتىلىپ, ىشكى رەسەيگە بوي تاسالاپ كەتكەن بولۋى كەرەك دەگەن بولىمسىز ءۇمىت جارىق بەردى.
...قارقارالى اۋداندىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىن ءبىراز اقتارىستىرعاندا, وندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى حالىق كوتەرىلىستەرى جونىندە جالپى مالىمەتتەر بولعانىمەن, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە قاتىستى, ءتىپتى جاناما بولاتىنداي ەش اقپارات تابا المادىم. قارقارالىنىڭ بەلگىلى ولكەتانۋشىسى بولعان, كەيىن رەسەيگە كوشىپ كەتكەن يۋ.پوپوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ونداي دەرەك جوق. ونىڭ ۇستىنە سارىارقا دالاسىندا 1929-1931 جىلدارى بولعان بۇلىنشىلىكتەر تۋرالى ارنايى زەرتتەۋ ماتەريالدارى جۇرگىزىلمەپتى.
وگپۋ-دىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا 1929 جىلى – 31 (350 ادام), 1930 جىلى – 82 (1925 ادام), 1931 جىلى 80 (3192 ادام) باندالىق توپتار بولعان. ولار 450 پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرىن ءولتىرىپ, ۇيلەرىن ورتەگەن, مال-مۇلكىن توناعان, كەڭەستىك قۇرىلىسقا قارسى 372 ارانداتۋ ارەكەتىن جاساعان. مۇراعات قۇجاتتارىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ف.گولوششەكين وسى وڭىردەگى التى اۋداننىڭ مالشىلارى بۇلىكشىلىككە قاتىسقانىن ايتادى: قارقارالى, قۋ, ابىرالى, شۇبارتاۋ, بەرقارا, اقتوعاي اۋداندارى. كوتەرىلىسشىلەر «كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ توقتاتىلسىن, كامپەسكەلەنگەن مال-م ۇلىك تەگىس قايتارىلسىن», «سالىق ازايتىلسىن», ء«دىني سەنىمگە ەرىك بەرىلسىن», «تاپتىق كۇرەس جويىلسىن» دەگەن ۇراندار تاستاعان. اسىرەسە, بوقتى تاۋلارىنا بەكىنىپ العان قارقارالى, قۋ ءوڭىرىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرى كەسكىلەسكەن ۇرىس سالىپ, قىزىلدارعا قاتتى تويتارىس بەرگەن. حالىق كوتەرىلىستەرىن باسۋ ءۇشىن 1931 جىلدىڭ 14 ناۋرىزى كۇنى قارقارالىدا كوممۋنيستەر مەن كومسومولداردان ايرىقشا ماڭىزداعى روتا جاساقتالدى. ءۇش ۆزۆودتىڭ ارقايسىسىندا 20-دان اتقىشتار بولعان. ولار اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىن, اسكەري كوميسارياتتى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىن, مەملەكەتتىك بانكتى, سونداي-اق ماڭىزدى كاسىپورىن وشاقتارىن تاۋلىك بويى كۇزەتتى. ودان بولەك قولىنا «بەردەڭكە», بەلىنە ناگان بايلاعان ايرىقشا ميليتسيا وتريادى قۇرىلعان.
22 ناۋرىز كۇنى وگپۋ, ميليتسيا جانە ەرىكتىلەردەن قۇرالعان بولىمشە اسكەرلەرىنىڭ بىرىككەن توبى ۇلكەن كۇشپەن بوقتى كوتەرىلىسشىلەرىن قورشاپ الىپ, جان-جاقتان جويقىن شابۋىل باستايدى. بىراق جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى قازاقتار قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ, اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا ءوتىپ كەتەدى. دەگەنمەن, كەسكىلەسكەن ۇرىستا كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىرازى قولعا ءتۇسىپ قالادى. ەندى كەرەگەتاس تاۋىنا بەكىنگەن توپ قاتارى كەڭەس وكىمەتىنە نارازى جاڭا ادامدارمەن تولىعىپ, قارسىلىقتى بۇرىنعىسىنان دا ورشىتە تۇسكەن.
جوعارىدا اتى اتالعان ولكەتانۋشى يۋ.پوپوۆ بوقتى تاۋىنداعى ۇرىس وقيعاسىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «مەن كەزىندە وگپۋ-دىڭ شارۋاشىلىق جۇمىسىندا بولعان 85 جاسار حۋسايىن الىمبەكوۆپەن اڭگىمەلەستىم, ول كىسى بوقتى كوتەرىلىسىن ابدىاشكەر ساريكوۆ دەگەن كىسى باسقارعانىن ايتتى. ابدىاشكەر مەن ونىڭ ۇلدارى كەرەمەت مەرگەن, ءارى باتىر كورىنەدى. قىزىل اسكەرلەردى اتقاندا وعىن ۇشكىرلەنگەن «بۋدەننىي شاپكىسىنىڭ» تۋرا بەسجۇلدىزىنا تيگىزەتىن كورىنەدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ قارۋىن تاستاتىپ, رايىنان قايتارۋ ءۇشىن سەمەيدەن وگپۋ باستىعى چۋپين 50 سولداتپەن جەتكەن. چۋپين قازاقشا سويلەيتىن, مايدا ءتىلدى قۋ دەيدى, بىراق ابدىاشكەر ونىڭ الدارقاتقانىنا كونبەپتى. ءسويتىپ, كەرەگەتاستا تاعى ءبىر جويقىن اتىس باستالعان. كوتەرىلىسشىلەر تاعى دا قورشاۋدى بۇزىپ شىققان, بىراق ولگەننەن امان قالعان ءبىراز ادامدارىن تاعى دا تۇتقىنعا تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. قىزىل ارميانىڭ قاتارى دا ەداۋىر سەلدىرەپ قالعان. ابدىاشكەردىڭ سوڭىنداعى ازعانا توپ ەندى قىزىلاراي تاۋلارىنا بارىپ بەكىنگەن».
تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, كوتەرىلىسشىلەر بۇل جەردە دە قاشا سوعىسىپ, قىزىلداردان تاعى قۇتىلىپ كەتكەن. ابدىاشكەر ساريكوۆ پەن ونىڭ 12 جاسار ۇلى ىبىراي, قاندىكويلەك دوستارى – يساباەۆ الدەمبەك, اۋباكىروۆ مۇساتاي, تاعى بىرنەشە ادام جۋانتوبە شاتقالىنا جاسىرىنىپ, وزدەرىن وكشەلەي قۋعان قىزىل جەندەتتەردەن امان قالعان. كەيىن ابدىاشكەر مەن ونىڭ ادامدارىن ۇيىندە 4 كۇن جاسىرعان اۋباكىر بەكتەمباەۆتى وگپۋ تۇتقىنداپ, اتۋ جازاسىنا كەستى.
ولكەتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ابدىاشكەر ودان كەيىن ۇلىمەن سەمەيگە قاشقان, ودان كەمەروۆو اسقان, ءومىرىنىڭ سوڭىن پيونەرسكايا كەنتىندە وتكىزىپ, 50-جىلدارى قايتىس بولعان دەيدى. جازالاۋشىلارمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس سالعان تاعى ءبىر توپتىڭ قولباسشىسى شورا جانتەەۆ 19 ادامىمەن بىرگە قىزىل قايىڭ شاتقالىندا مەرت بولدى. ەسىل ەرلەردىڭ سۇيەگى ءالى كۇنگە دەيىن سول تاۋدىڭ ءبىر باۋىرىندا شاشىلعان كۇيىندە قالعان. كوتەرىلىسشىلەردىڭ تاعى ءبىر باسشىسى مۇقاش ساريكوۆ (ابدىاشكەردىڭ ۇلى بولسا كەرەك) تاسوتكەل تاۋىنىڭ باسىندا وققا ۇشتى. جەرگىلىكتى جۇرت ونىڭ دەنەسىن ۇرىستا قازا تاپقان تاعى 45 اداممەن بىرگە اينابۇلاق بولىمشەسىنىڭ ماڭايىنا جەرلەگەن, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر دە, بالالار دا بار. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, وسىلاردىڭ ىشىندە كوتەرىلىستى باسقارعان بالقيا اپايدىڭ اكەسى قايسى بولدى ەكەن؟ بۇگىندە سونى بىلەتىن بىرەۋلەر قالدى ما؟
ۇقكب ءباسپاسوز ورتالىعى دايارلاعان ماتەريالدا بوقتى كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ۇستىنەن قارقارالى وگپۋ-ى ەكى ءىس جۇرگىزگەنى, ول بويىنشا 125 ادام وتكەنى ايتىلعان. بۇل ادامداردىڭ 20-سى اتۋ جازاسىنا,17-ءسى ون جىلعا, 23-ءى بەس جىلعا, 9-ى ءۇش جىلعا سوتتالعان, كەيبىرەۋلەرى قازاقستان اۋماعىنان جەر اۋدارىلعان. كوتەرىلىس 1931 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىنان 25 ناۋرىزىنا دەيىن جالعاسقان. وعان قاتىسىپ, جازالاۋعا ىلىككەندەردىڭ ءتىزىمىن ۇقكب ءباسپاسوز ورتالىعى جارييالادى. وسى تىزىمدە كورسەتىلگەن التى اعايىندى بايداۋلەتوۆتەر: مىڭعىرباي, ءجۇمادىل, جابىلباي, ساريك, ءبىرمان, مايشەكە نەمەسە بايداۋلەتوۆتەردىڭ نەمەرە ءىنىسى ابدىاشكەر ساريكوۆتان ء(ابدى) تاراعان قامزا, مۇقىم, الدە مۇقاش ەسىمدەرى نازارىمىزدى ەرىكسىز اۋدارتتى. ويتكەنى بايداۋلەتوۆتەر اۋلەتى ءارى كوپ اعايىندى, ءارى باي دەسە باي (مۇراعات قۇجاتىندا ولاردىڭ 3096 جىلقىسى, 420 ق ۇلىن, مىڭداعان قويى بولعانى ايتىلادى). ابدىاشكەردە 170 جىلقى, 26 سيىر, 24 تۇيە بولعان. قوي سانى ايتىلمايدى. ابدىاشكەر مەن ونىڭ ۇلدارىنىڭ مەرگەندىگىن, باتىرلىعىن تاريحي دەرەكتەردىڭ ءوزى ايتىپ تۇر. وسىعان قاراعاندا, ەل اۋزىنداعى اڭگىمە مەن تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىزىلداردى قاق ماڭدايدان اتىپ, وعىن «بۋدەننوۆكانىڭ» تۋرا بەسجۇلدىزىنان تيگىزەتىن اتاقتى مەرگەن ابدىاشكەر بالقيا اپايدىڭ اكەسى بولۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ۇمىتتەنەمىز. مۇمكىن ەل ىشىندە وسى جورامالىمىزدىڭ ءجون-جوسىعىن ايىرىپ بەرەتىندەر دە تابىلىپ قالار؟
داۋلەتقالي اساۋوۆ
