وتەجان نۇرعاليەۆ قازاقتىڭ جىر سۇيەر قاۋىمىنا 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازىرگى «جۇلدىز», ول كەزدەگى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ №4 سوڭعى بەتتەرىنەن «سىعالاۋى ارقىلى» ء(وز ءسوزى) ەلگە كوزايىم بوپ, جۇرتشىلىقتى توسىن قۋانىش پەن تاڭدانىسقا, قۇمارلىققا كەنەلتكەنى ءدال بۇگىنگىدەي ەستە. ول كەزدە وسى جولدار يەسى دە «ولەڭ» اتتى شاتپاعىمەن قازىرگى «اقتوبە», سول كەزگى «سوتسياليستىك جول» گازەتىنىڭ بەتى ارقىلى جەرلەستەرىنە بىردەمە ايتقانسىپ جاتقان. وتەجاننىڭ پوەزيادا قارا ءتۇندى قاق جارعان نوسەرلى نايزاعايداي جارق ەتە تۇسۋىنە سول تۇستا ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا كادىمگىدەي تانىلىپ قالعان جاس جازۋشى, پروزايك توبىق جارماعانبەتوۆتىڭ يگى اسەرى بولعانىن ەسكە مەيىرمەن الا كەتكەن ورىندى بولماق. ويتكەنى, ەرەن جومارت ەر توبىق سول كەزگى ادەبي جۋرنالدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆقا تەلەفون شالۋمەن بىرگە حات جازىپ, ءوزىنىڭ تەرىلىپ باسىلۋعا قويىلعان شىعارماسىن الدىرىپ تاستاپ, وتەجاننىڭ ولەڭدەرىن شۇعىل تۇردە جاريالاۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن. سويتكەن ەر توبىق, ەرەن توبىق, وتەجان تالانتىنىڭ جىر سۇيەر قاۋىمدى ءدۇر سىلكىنتىپ سۇيسىندىرەتىنىن ءدال بولجاعان ساۋەگەي توبىق جاس ليتسەيست پۋشكينگە باتا بەرگەن قارت دەرجاۆين سىندى قايرات-قيمىل كورسەتكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى...
وتەجان نۇرعاليەۆ قازاقتىڭ جىر سۇيەر قاۋىمىنا 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازىرگى «جۇلدىز», ول كەزدەگى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ №4 سوڭعى بەتتەرىنەن «سىعالاۋى ارقىلى» ء(وز ءسوزى) ەلگە كوزايىم بوپ, جۇرتشىلىقتى توسىن قۋانىش پەن تاڭدانىسقا, قۇمارلىققا كەنەلتكەنى ءدال بۇگىنگىدەي ەستە. ول كەزدە وسى جولدار يەسى دە «ولەڭ» اتتى شاتپاعىمەن قازىرگى «اقتوبە», سول كەزگى «سوتسياليستىك جول» گازەتىنىڭ بەتى ارقىلى جەرلەستەرىنە بىردەمە ايتقانسىپ جاتقان. وتەجاننىڭ پوەزيادا قارا ءتۇندى قاق جارعان نوسەرلى نايزاعايداي جارق ەتە تۇسۋىنە سول تۇستا ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا كادىمگىدەي تانىلىپ قالعان جاس جازۋشى, پروزايك توبىق جارماعانبەتوۆتىڭ يگى اسەرى بولعانىن ەسكە مەيىرمەن الا كەتكەن ورىندى بولماق. ويتكەنى, ەرەن جومارت ەر توبىق سول كەزگى ادەبي جۋرنالدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆقا تەلەفون شالۋمەن بىرگە حات جازىپ, ءوزىنىڭ تەرىلىپ باسىلۋعا قويىلعان شىعارماسىن الدىرىپ تاستاپ, وتەجاننىڭ ولەڭدەرىن شۇعىل تۇردە جاريالاۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن. سويتكەن ەر توبىق, ەرەن توبىق, وتەجان تالانتىنىڭ جىر سۇيەر قاۋىمدى ءدۇر سىلكىنتىپ سۇيسىندىرەتىنىن ءدال بولجاعان ساۋەگەي توبىق جاس ليتسەيست پۋشكينگە باتا بەرگەن قارت دەرجاۆين سىندى قايرات-قيمىل كورسەتكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى...
نوسەرلى قارا جاڭبىردا جەر-دۇنيەنى سۇراپىل جارقىلىمەن, تاۋ كۇڭىرەنتكەن گۇرىلىمەن ءارى قۋانتىپ, ءارى ۇرەيلەنتىپ, الەمدى يگى ارمان-مۇراتقا جەتەلەيتىن ءساۋىر ايىنداي قۋانتقان مەزگىل تۋعان. جۇرتشىلىقتى تولعاق قىسقان جاس اناداي ءۇمىت پەن كۇدىككە بولەگەن جىر ءسويتىپ دۇنيە ەسىگىن ايقارا اشقان. ول تۇستا الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ ەلگە كەڭ تانىلىپ, دارىپتەلە باستاعان ءبىر توپ اقىنداردىڭ ءبىرى دە ونەر كوكجيەگىنەن ءالى كورىنبەگەن كەز. سوندىقتان دا بولار, وتەجان ونەرىنە قىزىعۋشىلىق پەن قىزعانىش بىردەن دۇركىرەي تۋدى. كۇندەۋ مەن قولداۋ ونەردە بولا بەرەتىن قۇبىلىس, اجال مەن ومىردەي ەگىز نارسە عوي. جاس اقىن ولەڭدەرىنىڭ جۇرتتى ءسۇيسىنتۋى مەن شامىرقانتۋى ونىڭ بارىنشا شىنشىلدىعى مەن تابيعيلىعى ەكەنى كەيىنىرەك ابدەن ءمالىم بولسا دا شۋ دەگەننەن توساڭسىعان (اباي) قۇلاقتار ونى تۇگەل مويىنداي قويمادى. شىن مانىندە وتەجان ولەڭدەرىنىڭ قۋاتتى اسەرلىگى كىرشىكسىز تازالىعىندا, شىندىعىندا ەدى. بۇرىن توتاليتارلىق زاماننىڭ ءزىل سالماعىندا جانشىلعان شىندىق اۋىر تانكىنىڭ شىنجىر تابانىندا تاپتالعان كوك شالعىنداي ءالى بويىن تىكتەي الماي جاتقان. جەم, ويماۋىت دالاسىنىڭ مال-جان باسپاعان وركەنىندەي وربىگەن اۋەن قازاق ەلىنىڭ قاۋلاي وسكەن مايساسىنداي جۇپار سامالعا كەنەلتكەن سول ءبىر داۋرەن-اي دەسەيشى!
مەن وتەجان ولەڭدەرىنىڭ اسا اڭقاۋ, البىرت, ەرتە كوكتەم وكپەگىندەي ورەكپىگەن كەزەڭىن قايتالاپ دارىپتەمەيمىن. ويتكەنى, قالامىنىڭ جەلى بارلار ول جونىندە بۇرىن جەلدىرتە جەبەگەن. الايدا, سول بالاڭ اقىننىڭ تۋمىسىنان سۇيەگىن بالبىراتقان شىندىقتىڭ بۋىنى قاتايعاندا دا وزگەرمەي, بولمىستاعى شىندىقتان ادەبي كوركەمدىككە اينالۋى ونىڭ تابيعاتىنا شىندىق پەن ادالدىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ تەرەڭ تامىر تارتۋىندا-اۋ دەپ ويلايمىن. اقىندىق البىرتتىقپەن بىرەۋدى اسىرا دارىپتەۋ, اسا سوققان جەلدەي جەلپىتۋ كەيدە ولەڭشىلەردە بولا بەرسە دە وتەجان ونداي ەرسىلىككە بارماعان اقىن. ونىڭ كوپ ولەڭدەرىن تىڭداعان, العاشقى سىنشىسى بولعان مەن ولەڭ ارناعان ادامدارى ن اسىرا اسپانداتىپ, تىڭداعان كىسىنى ىڭعايسىزدىققا قالدىرعان جايىن كەزدەستىرمەگەن ەكەنمىن. حالقىمىزدىڭ ورىندى ماقتانىشىنا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىش اشىلعاندا جازعان ولەڭىن ەش جەردە باستىرا الماي, قاتتى قينالعاندا, مەن ونى ءۇش رەت وقىپ شىقتىم دا, ورىنسىز بىردە-ءبىر تەڭەۋ جوقتىعىنا كوز جەتكەسىن, ءبىر گازەتكە ءوزىم اپارىپ وتىنگەن ەدىم. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ جارىق كوردى. وتەجان وسى ولەڭىن كورگەندە قاتتى قۋاندى.
وتەجان سوعىستىڭ سوڭعى جازى تۋرالى ءتورت جيناق شىعاردى. اراسىنا كەمىندە ءتورت-بەس جىل سالىپ باسىلعان جانە تسەنزورلارى ارقىلى اياۋسىز قىرقىلعان وسى كىتاپتاردا شىندىق پەن كوركەمدىكتى قابىستىرۋ اقىرەتتىڭ ازابى بولسا دا وتەجان شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا وقىرمان سۇيسىنە وقىپ كۇلەتىن, كۇلە ءتۇسىپ كوزىنە جاس الاتىن, تۇشىناتىن تۇستار از ەمەستىگى تاڭدانارلىق. وسى جيناقتاردى وقىعاندار ونى باسپاسوزدە ەمەس, كەزدەسكەندە, شاي ۇستىندە, اۋىلداردا اۋىزشا ماداقتادى. كۇلدىرگى وبرازدارىن ايتىسىپ, انەكدوتقا اينالدىردى. بەينە باياعى الداركوسە, جيرەنشە شەشەندەردى ەسكە العانداي ارنايى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىستى. ال سول سۇيسىنۋلەر باسپاسوزگە باسىلار دەگەن ۇمىتپەن دۇعاي سالەممەن باسۋعا جىبەرىلسە, ولار رەداكتسيالاردا الدەبىر قىزىلكوزدەردىڭ «ارحيۆىنە» ماڭگى سالىندى. ءسويتىپ, تارالىمى ءارى اسقاندا 1,5 نەمەسە 2 مىڭ دانامەن باسىلعان كىتاپتار وقىرمانعا جەتپەگەن كۇيى, بالا اقىن كەزىندە «قازاقتىڭ الەكساندر پۋشكينى» اتانعان وتەكەڭنىڭ ءولى-ءتىرىسىن ەشكىم بىلمەيتىن جاعداي قالىپتاسۋى قانداي «قامقورلىق»!.. ءيا, ۋاقىت كىمدى بولسىن ايامايدى. تىرلىگىڭدە بارىڭ مەن ارىڭدى سارقا سالىپ العان اتاق-مانسابىڭ ماڭگىلىك حالىق سۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزۋى نەعايبىل!
مەن وتەجاننىڭ «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» شىعارماسىن اندا-ساندا قايتالاپ وقيمىن. جاڭا كەيىپكەردى, جاسامپاز وبرازداردى العاش كورگەندەي, سولارمەن قايتا قاۋىشقانداي كۇي كەشەم. ونىڭ سەبەبى, شىندىقتىڭ تالاسسىز كوركەمدىككە اينالۋى شىعار. نەمەسە كوركەمدىكتىڭ ەل تاريحىنىڭ ءبىر ءداۋىرىن اينا-قاتەسىز كوزگە ەلەستەتۋىندە. وتەجان كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالكاجدار بوكەنباەۆپەن مەن اقتوبەنىڭ «كوممۋنيزم جولى» گازەتى رەداكتسياسىندا سوۆەت قۇرىلىسى بولىمىندە قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە, ۇمىتپاسام, 1974 جىلى, بىرنەشە رەت كەزدەسىپ سۇحباتتاس بولعانىم ەسىمدە. ول تۋرالى وتەكەڭ 26 اۋىز (شۋماق) ولەڭ شىعارعان. ونىڭ اتى – «بايشۇبار» – وگىزدىڭ اتى. ءدال وسى ولەڭدە باتىر بوكەنباەۆتىڭ عانا ەمەس, بىرنەشە ادامنىڭ كوركەم تاريحى ورىلگەن. ەندى وسى جىردى تاراتىپ, تالعام تارازىسىنا سالىپ كورەلىك!
كۇڭنىڭ بولسا قۇلاعىندا سىرعاسى,
قۇلدىڭ دا بار ك ۇلىپ-وينار قۇرداسى...
بايشۇباردىڭ ءناتى وگىز دەمەسەڭ,
اتتان جايلى – سۋ توگىلمەس جورعاسى.
ءتورت تۇياعىن سىرت-سىرت باسىپ
نايقالتىپ,
تويعان قارنىن بايشۇباردىڭ
شايقالتىپ,
كوكورايدان كويلەگىمىز كولبەڭدەپ
جونەلەمىز جورعاسىمەن تايپالتىپ.
شىبىن تيسە وقىرالاپ شىعىنباي
تىپ-تىنىش بوپ اياڭدايدى ۇرىنباي.
ورتاسىنا شاڭىراقتاي ءمۇيىزدىڭ
ءبىر جاس بالا ءمىنىپ الىپ شىبىنداي.
جاس بالامىز – تۇسىنبەدىك تۇگىڭە...
ماسەلەنىڭ بۇگى مەنەن شىگىنە.
ءارى سەمىز, ءارى جورعا بايشۇبار
«جەتتى دەپ ءجۇر جاقيانىڭ تۇبىنە...»
جاقيا سول جەم بويىنىڭ تۋماسى. اتا-باباسى ەلگە ايان, التى اتالى ءالىم تايپاسى بولسا, مالكاجداردىڭ رۋى تابىن, ەجەلدەن ەل قورعانى باتىرلار كوپ شىققان تەكتى اتادان. تاريحي شەجىرەگە قۇلاعى تۇرىك جاقيا ۇلت ۇلىقتاعان باتىردى تۋعان اۋدانىنا شاقىرىپ, حالىقپەن تانىستىرۋدى ماقسات ەتسە, وعان قوناقاسىعا «بايشۇبار» اتتى اتاقتى وگىزدى سويىپ, اش-الامانداۋ اۋدان حالقىن دا سورپا-سۋ مەن ەتكە قارق قىلماق بولعان. بۇل, ارينە, قازاق حالقىنىڭ اتا داستۇرىمەن ابدەن ابزال سالت! الايدا, ەلدى پارتيالىق قاتاڭ ءتارتىپ بيلەگەن زاماندا جەل اۋىزدار حالىق مەنشىگىنە قول سۇقتى دەگەن وسەكپەن وتان قورعاعان باتىرىنىڭ دا, ونى تۋىپ وسىرگەن ەلدىڭ دە ابىرويىن اسقاقتاتپاق بولعان جاقيانى جەتى جىلعا سوتتايدى. مىنە, سونى اقىن:
تارازىلاپ ءبىرى – وتىرىك, ءبىرى – شىن,
ءسوز بىتكەننىڭ بۇرىسى مەن دۇرىسىن,
جەتى جىلعا كەسىم كەستى كەلتيتىپ
تەز ءبىتىرىپ جاقيانىڭ «جۇمىسىن»... دەپ تۇيىندەيدى. وسى 26 اۋىز ولەڭدە سول كەزگى قوعام مەن ادام مىنەزى, تاعدىرى مەن تاريحى شەبەر قابىسقاندىقتان وقىرمان ەلىگە, تەبىرەنە وقيدى. ءبىر ەمەس, الدەنەشە رەت وقىساڭ دا جاڭا وقىعانداي اسەر قالدىرادى. جالپى, وتەجان «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» ارقىلى سيۋجەتتى ليريكانىڭ ادام وبرازىنا تولى حاس شەبەرى ەكەنىن دالەلدەگەن اقىن. الايدا, ونىڭ بۇل ەڭبەگىنە تيىسىنشە ءادىل باعا بەرىپ, قۇدايشىلىعىن ايتقان سىنشى جوق. ادەبيەت جانكۇيەرلەرى دە ءالى ءۇنسىز.
شاعىن ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «سوعىستىڭ سوڭعى جازىن» مەن ءبىر ءداۋىردىڭ ادامدارىن ءار قىرىنان تۇتاس بەينەلەگەن, زامان كەلبەتىن رەاليستىك شىنشىلدىقپەن كوركەم كەسكىندەگەن ولەڭمەن ادىپتەگەن رومان دەپ سانايمىن. بۇل شىعارمادا سوعىس كەزى مەن ودان سوڭعى بەس, ون جىلدىق ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسقان
