100 • 13 ناۋرىز، 2020

بۇگىن قازاقتىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى مۇقان تولەباەۆتىڭ تۋعان كۇنى

239 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن قازاقتىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى، قوعام قايراتكەرى، كسرو حالىق ءارتيسى مۇقان تولەباەۆتىڭ تۋعان كۇنى. 1947 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە مۇقان تولەباەۆقا ارنالعان ماقالا شىققان بولاتىن. 

ءبىزدىڭ الدىمىزدا نوتا جازىلعان قالىڭ داپتەر جاتىر. بۇل ء«بىرجان مەن سارا» وپەراسى. ول بۇگىنگى زاماننىڭ مۋزىكا مادە­نيەتىنىڭ تالابىنا ساي جازىلعان كۇردەلى، قۇندى شىعارما. وپەرانى جازعان جاس كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆ ورىستىڭ مۋزىكا مەكتەبىنىڭ جاقسى داستۇرىنەن ۇيرەنىپ، تاربيەلەنگەن. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى جالپى ادام بالاسىنا ءتان قاسيەتتەرمەن تەرەڭ ۇشتاستىرا وتىرىپ، كوكەيگە قونىمدى، سونى شىعارما جاساي بىلگەن.

كومپوزيتور 1913-جىلى قاراشىعان دەگەن اۋىلدا تۋعان. بالا كۇنىنەن ءان مەن كۇيدى كوپ ەستيدى. ونىڭ ءان، كۇيگە قۇمارتۋىنا، اسرەسە، شەشەسى ءتاجىبالا سەبەپشى بولادى. ول مۋزىكانى سۇيەتىن، جىيىنداردا توي باستايتىن اقىن ادام بولعان.

مۇقان 6 جاسىنان باستاپ-اق دومبىرا تارتۋعا بوي ۇرادى. بىراق شۇۇ دەگەننەن مۋزىكا سوڭىنا ءبىرجولا سارىلىپ تۇسپەيدى. جۇرە كەلىپ، شۇعىلدانادى. 1933-جىلى بورلىتوبە اۋدانى ورتالىعىندا ول تەاتر ۇيىرمەسىن قۇرادى جانە ونى باسقارادى. كەيىن حالىق ونەرپازدارىنىڭ بۇكىل قازاقستاندىق كەڭەسىنە شاقىرىلادى. وسىندا كوركەم ونەر قايراتكەرلەرى ونىڭ كەلەشەگى زور ادام ەكەنىن بايقاپ، موسكۆاعا وقۋعا جىبەرەدى.

بولاشاق كومپوزيتور 23 جاسىندا موسكۆاداعى مەملەكەتتىك كون­سەر­ۆاتوريانىڭ قازاق بولىمىنە تۇسەدى. ول كورنەكتى كومپوزيتور ر.م.گليەردىڭ شاكىرتى بولادى. كەيىنىرەكتە موسكۆا كومپوزيتورى ب.س.شەحتەردەن تاربيەلەنەدى.

1938-جىلى مۇقان حالىق ءانى «شايتان قارانى» وڭدەيدى. ول مۇنىڭ كومپوزيتورلىق تۇڭعىش وڭدەۋى ەدى. بۇدان كەيىن ول «كەشكى كوك» دەگەن ءوزىنىڭ مۋزىكالى شىعارماسىن جازادى.

كەيىنگى جىلداردا تولەباەۆ جولداس كومپوزيتور برۋسيلوۆسكيدەن وقىيدى. وتان سوعىسى جىلدارىندا وقۋىن اياقتاپ، بىرنەشە شىعار­مالار جازادى. بۇل شىعارمالارىندا حالىقتى ەرلىككە شاقىرادى. «تانيا تۋرالى» (بۇل شىعارماسى وتان سوعىسى تۋرادى اندەر كونكۋرسىندا بايگە العان). «اتتان قازاق»، «سوق، بارابان»، سول سىياقتى، «كەستەلى ورامال»، «بەسىك جىرى»، وركەستر ءۇشىن ۋۆەرتيۋرا، سكريپكا ءۇشىن پوەما، امانكەلدى باتىرعا ارناعان رومانس تاعى باسقا بىرنەشە ليريكالى شىعارمالارى سول قاھارلى كۇندەردە جازىلعان.

بۇل شىعارمالارىنىڭ ءبارى ونىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى كۇشتى دارىندى كومپوزيتور ەكەنىن كورسەتتى جانە وپەرالىق شىعارما جازۋىنا ازىرلەدى.

كومپوزيتور تولەباەۆ ءوزىنىڭ وپەرالىق شىعارماسىن قازاق حالقىنىڭ وتكەن زامانداعى ارداگەرلەرى ءبىرجان مەن سارا تۋرالى جازادى.

وپەرادا مۋزىكالىق بەينەلەۋدىڭ ءۇش سالاسى جاتادى. ءبىرىنشى نەگىزگى سالا – اقىندىق اردا سەزىمگە بولەنگەن ءبىرجان مەن سارانىڭ ەزگى جولى، ەكىنشىسى – جانتالاسىپ، جاڭالىققا قارسى ارپالىسقان قاتال بولىس جانبوتا مەن ءبىرجاننىڭ اكەسى قوجاعۇل، ءۇشىنشىسى – وتكىنشى كورىنىستەر اۋىل جاستارى، حالىق تاقرىبى. مۋزىكالىق بۇل ءۇش سالا ءبىر ارناعا – جان كۇيىن تولعايتىن مۋزىكالىق پوەما ارناسىنا قۇيىلادى.

وپەرانى جازۋدا وسىنداي سالالاردى ايقىنداپ الىپ، كومپوزيتور شىعارمانىڭ نەگىزگى وزەگى ەتىپ – ءبىرجاندى الادى. بۇعان ونىڭ ءوز اندەرىن ارقاۋ ەتەدى. بىراق تولەباەۆ ءبىرجان شىعارمالارىن اشەيىن الا سالماي، تۆورچەستۆولىق جولمەن تەرىپ، ءاندى باتىل تۇردە شالقىتىپ، جوعارى كوتەرەدى. ءبىز بۇل ارادا كومپوزيتوردىڭ زور تالانتىن كورەمىز. ول ءىرى وپەراداعى مۋزىكالىق بارلىق مۇمكىن­شىلىكتەردى ءوزىنىڭ تۆورچەستۆولىق كوزدەگەن نىساناسىنا باعىن­دى­رادى. ونىڭ ىشىندە وركەستردى ەركىن يگەرەدى. مۇندا كومپوزي­توردىڭ وزىنە ءتان تۆورچەستۆولىق دارالىق قاسيەتى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى.

وپەرا وقىيعاسى «قوياندى» جارمەڭكەسىندە باستالادى. وسىندا جۇرت بىرجانمەن جانە ونىڭ دوسى جىرشى ەستايمەن كەزدەسەدى. سارا دا كەلەدى. ءبىرجان مەن سارا ايتىسادى. وسى ايتىس ۇستىندە ساحناعا قاتاڭ بولىس جانبوتا شىعادى. ءبىرجاننىڭ وتكىر تىلمەن مىنەپ ايتقان ولەڭىنە شامدانعان ول سارانى ايتتىرعان كۇيەۋى جيەنقۇلعا بەرۋگە بۇيىرادى... جيەنقۇل مەن سارانى قوسادى. سول توي ۇستىندە بي بار. بۇل ءبيدى كومپوزيتور اسقان شەبەرلىكپەن جازعان. بۇل بي ۇلكەن سيمفونيالىق كورىنىس. مۇندا نە باياندالاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بي تەز ورىستەپ شالقىي جونەلەدى. بۇل كۇشتى تولقىن، قۇيىنداي ۇيىتقىعان سيمفونيالىق بي ىرعاعى جۇرتتى ۇيىتىپ، وزىنە تارتىپ اكەتەدى. بۇل ارادا تەك بي عانا ەمەس ەكەنىن، ۇنەمى ۇدەپ وتىرعان اسەم ءبيدىڭ ىرعاعى تولقىندى كەڭ مۋزىكا دۇنيەسىن بەينەلەيتىنىن جۇرت ايقىن سەزىپ وتىرادى. سارانىڭ قايعى-حاسرەتى، ءبىرجاننىڭ قارسىلىق كۇرەسى، جيەنقۇلدىڭ جەكسۇرىن بەينەسى، بۇلاردىڭ اراسىنداعى قىيلى كۇرەس، تالاستار، اششى زار – وسىنىڭ ءبارى بي داستانىنىڭ وزەگى. بۇدان مۋزىكالىق درامانىڭ تۇتاس تۇلعاسى، ىشكى دۇنيەسى ءسوزسىز-اق، ءانسىز-اق جۇرتشىلىققا جەتىپ جاتادى.

بۇل كورىنىستە ءبىرجاننىڭ دۇشپاندارى سال اقىلىنان اداسىپتى دەگەن وسەك تاراتادى. سارا كۇيىنەدى... ءبىرجان زىنداندا ولەدى. جوقتاۋ ايتىلادى، قوشتاسۋ. ۇلكەن سەنىممەن جىرلانعان ءبىرجان تاقىرى­بىنىڭ سالتاناتتى، سازدى ءانى تەربەلەدى.

كومپوزيتور ءوز وپەراسىندا ءبىرجاننىڭ «جانبوتا»، «جامباس سىيپار»، «اداسقان» سىياقتى اندەرىن پايدالانادى. سول سىياقتى، ءبىرىنشى اكتىدا وپەرا تاقىرىبىمەن ۇندەسىپ جاتقان بىرقاتار حالىق اندەرى دە الىنعان. ال بىراق، وپەرانى تۇتاس العاندا، تولەباەۆ جولداستىڭ مۋزىكالىق ۇلكەن تىڭ ەڭبەگى. ء«بىرجان مەن سارا» قازاق وپەرا تەاترى ءۇشىن جاڭا ءتۇر، جاڭا ادىسپەن جازىلعان شىعارما. كەيبىر دۋمان، جىيىندارعا قاراماستان، ءوزىنىڭ ىشكى-سىرتقى قۇرى­لىسى جاعىنان تەرەڭ ليريكاعا بولەنگەن كامەرالىق وپەرا. وپەرانىڭ ءون بويىنا كومپوزيتوردىڭ وزىنە ءتان تۆورچەستۆولىق بەتى ايقىن سەزىلىپ وتىرادى. بۇل وپەرانىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. ونىڭ ىرعاقتى سازى تارتىمدى، ۇعىمدى گارمونيالىق ءۇنى تۇنىق، ءنارلى. اۆتوردىڭ الدىنا قويعان ماقساتى، كوزدەگەن تۆورچەستۆولىق نىساناسى جوعارى دارەجەدە دۇرىس شەشىلگەن.

بىراق بۇل ايتىلعانداردان كومپوزيتور تولەباەۆتىڭ وپەراسىندا ەشقانداي كەمشىلىك جوق دەگەن ءسوز شىقپايدى. ءبىرسىپرا كورىنىستەردە اۆتوردىڭ تۆورچەستۆولىق تولعانۋى جەتپەي جاتادى، ول كەي جەرىندە باياۋلاپ، ءمۇدىرىپ قالادى، كەيبىر سوزدىك ەلەمەنتتەرى نانىمسىز جانە بۇل سوزدىك ەلەمەنتتەردىڭ ورىنسىز قولدانىلاتىن جەرلەرى دە بار. الايدا، بۇل ءوسۋ جولىنداعى، جۇرە بارا جويىلاتىن كەمشىلىكتەر دەپ سەنەمىز.

تولەباەۆ جولداستىڭ وسىنداي كۇردەلى ەڭبەگىن اباي اتىنداعى اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ كوللەكتيۆى جاقسى يگەرىپ، اۆتوردىڭ كوزدەگەن ماقساتىن جۇرتشىلىققا تولىق جەتكىزە بىلگەن. بۇل جونىندە پوستانوۆكانى قويۋشى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، ديريجەر گ.ستولياروۆ، سۋرەتشى ا.نەناشەۆ، اكتەرلەر: كۇلاش باي­سەيتوۆا مەن شابال بەيسەكوۆا (سارا)، انۋاربەك ۇمبەتباەۆ پەن باي­عالي دوسىمجانوۆ ء(بىرجان) تاعى باسقا جولداستار زور ەڭبەك سىڭىرگەن.

ء«بىرجان مەن سارا» وپەراسىن جازۋ ارقىلى تولەباەۆ جولداس ۇلت وپەرا تەاترى تاريحىنان قۇرمەتتى ورىن الىپ وتىر.

 

ۆ.مەسسمان،

«سوتسياليستىك قازاقستان»، 25 ماي، 1947 جىل

سوڭعى جاڭالىقتار

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار