بۇگىندە بەيبىت جيىندار تۋرالى زاڭ جوباسى اشىق تالقىلاۋدا تۇرعانىنا توقتالعان ۆەدومستۆو باسشىسى بۇل تۇرعىداعى باستامالار جان-جاقتى ساراپقا سالىنىپ, وڭتايلى شەشىم تابۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.
«مەن ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل جەرگە سىزدەردى تىڭداۋ ءۇشىن كەلدىم. وسى زاڭعا قاتىستى سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپ بەرىپ, پىكىرلەرىڭىزدى تىڭداعىم كەلدى. باستاپقىدا 1995 جىلى قابىلدانعان زاڭعا وزگەرىس ەنگىزسەك پە دەپ ويلادىق. بىراق تالقىلاۋ مەن تالداۋ كەزىندە وزگەرىس ەنگىزگەننەن گورى جاڭا زاڭ قابىلداعان دۇرىس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ناقتى وزگەرىس ەنگىزۋ مۇمكىن بولماي شىقتى. جاڭا كونتسەپتۋالدى زاڭ قابىلداۋ كەرەك. ءبىز ايتپاق بولعان بارلىق ماسەلە جايلى سىزدەر بىلەسىزدەر. وسى ارادا وتىرعان ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى بۇل زاڭنىڭ وتە سالماقتى ەكەندىگىمەن كەلىسەدى. بەيبىت جينالىستار تۋرالى جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى», دەدى داۋرەن اباەۆ.
مينيستر جاڭا زاڭنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعىنا جەكەلەي توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭدا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, جۋرناليستەر مەن قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرىنىڭ مارتەبەسى بارىنشا ايقىندالا تۇسكەن. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۋاكىلەتتىلىگى بەكىتىلىپ, ميتينگ وتەتىن ارنايى ورىندار بەلگىلەنگەن. ميتينگ وتكىزۋ ءتارتىبىن حابارلاندىرۋ ەرەجەسى ەنگىزىلىپ, وتىنىشتەردى قاراۋ تەتىگى دە ناقتىلانعان.
زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزدى تارماعىنىڭ ءبىرى – بەيبىت جينالىستار مەن باسقا دا بۇقارالىق ءىس-شارالاردىڭ ايىرماشىلىعىن اشىپ كورسەتۋ. جوبانىڭ بەيبىت جيىن ارەكەتىنىڭ جابىق عيماراتتا وتەتىن قوعامدىق ءىس-شارالارعا, مادەني, بۇقارالىق, دەنە تاربيەسى-ساۋىقتىرۋ جانە سپورتتىق شارالارعا, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ, مەنشىك يەلەرىنىڭ جينالىستارىنا, سونداي-اق ءدىني جورالعىلار مەن راسىمدەرگە قاتىسى جوق. جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ تاعى دا ءبىر ارتىقشىلىعى – بەيبىت جينالىس وتكىزۋگە رۇقسات بەرىلمەيتىن نەگىزدەردىڭ ناقتى ءتىزىمىن ءتۇزۋ. قولدانىستاعى زاڭدا بەيبىت جينالىس وتكىزۋگە رۇقسات بەرمەۋ نەگىزدەرى انىق كورسەتىلمەگەن بولسا, ال تۇزەتۋلەردە ناقتى ءتىزىم قولدانىلعان. بۇل جاعدايدا بەيبىت جينالىستار ءۇشىن بالاما ورىن ۇسىنۋ قۇقىعى دا قوسا قاراستىرىلعان. بەيبىت جينالىس وتكىزۋ ورنى دا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر جاساعان ماڭىزدى بولىكتەردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. ەلدى مەكەندەردە بەلگىلەنگەن ارناۋلى ورىنداردىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي بولۋىنا دا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. تالقىلاۋعا قاتىسقان عالىمدار مەن ساراپشىلار بۇل تۇرعىداعى ءوز پىكىرلەرى مەن ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ورتاعا سالدى.
– ەلىمىزدە بۇل باعىتتا بىرقاتار ماسەلە جاسالعانىمەن, ساياسي مادەنيەتكە قاتىستى جايتتارعا كوڭىل بولۋگە ءتيىسپىز. بارلىق ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن سەنىمدى زاڭ شىعارۋ كەرەك, ارينە بارلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ قيىن, بىراق ىمىراعا كەلىپ, بىرىڭعاي كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ورتاق كوزقاراستاردى تابۋ. پوليارلى پىكىرلەر, ءتۇرلى ۇستانىمدار كوپ, ولاردىڭ ءبارىن زاڭمەن بەلگىلەۋ مۇمكىن ەمەس. بالكىم ۋاقىت وتە كەلە, ساياسي تاجىريبە جيناقتالعان كەزدە قوعام وزگەرىپ, قازىرگى دامىعان ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا جاقىندايتىن شىعارمىز. ولاردىڭ دەموكراتيالىق مەكتەپتەرىنىڭ 200-300 جىلدىق تاريحى بار. وندا دۇرىس جانە بۇرىس, توسقاۋىل دەگەن جوق. بارلىعىمىز بىرىگە وتىرىپ, وسىنداي وزىمىزگە قاجەتتى تۇجىرىمدامانى جاساۋعا مۇددەلىمىز, – دەيدى الماتى قالالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى راحمان الشانوۆ.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم بۇعان دەيىنگى ەسكى زاڭدى وزگەرتۋ قاجەتتىگى تۋعانىن, جاڭا زاڭدا بەيبىت شەرۋلەرگە قاتىستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, قاتىسۋشىلاردىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى ايقىندالا تۇسكەنىن ايتادى.
«وسى كەزگە دەيىنگى 1995 جىلعى زاڭدا اكتسيالار, بەيبىت شەرۋلەر دەگەننىڭ ەشبىر ءتۇرى, ءتۇسى دەگەن بولمايتىن. پيكەتكە شىقسا دا, باسقاعا شىقسا دا 100 ادام, مەيلى 5 مىڭ ادام شىقسا دا بارلىعى بىردەي سيپاتتالاتىن. وسى ورايدا زاڭ شىعارۋ ورگاندارىنا بەرگەن ۇسىنىستا وسى ماسەلەنى ادەيى تىزدىك. ەكىنشى ماسەلە, قازىرگى جاڭا زاڭدا 250 ادام قاتىساتىن دۇنيەلەرگە ارنايى رۇقسات سۇراۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامدىق ديسكۋسسيا, داۋ-دامايدىڭ ءبارى سول 1-2 ءسوزدىڭ اينالاسىندا تۇر. رۇقسات بەرۋ دەگەن سياقتى. نەگىزى بۇل زاڭدىق داۋ ەمەس, ساياسي داۋ سەكىلدى. زاڭدى تالقىلاعان كەزدە ءىىم, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ, تاعى باسقا ورگانداردىڭ جۇمىسى رەتتەلۋى ءتيىس. بولاشاقتا ميتينگ ۇيىمداستىرۋ ۇيرەنشىكتى نارسەگە اينالادى. «ويباي, اناۋ ميتينگ وتكىزىپتى» دەپ تاڭعالمايمىز, ويتكەنى ونى ەكىنىڭ ءبىرى وتكىزەدى», دەيدى ايدوس سارىم.
باسقوسۋ بارىسىندا جۋرناليستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن ايتقان داۋرەن اباەۆ, بولاشاقتا قايعىلى جاعدايعا جول بەرمەس ءۇشىن تىلشىلەر قاۋىمىن كەز كەلگەن ماسەلەدە ىقتياتتى بولۋعا شاقىردى.
زاڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىلاۋعا قاتىسقان باسقا دا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, «تەك قانا كوشەگە شىعىپ ميتينگ ارقىلى ماسەلەنى شەشەمىز» دەۋ – بولاشاعى ب ۇلىڭعىر قاتە ۇعىم. بۇكىلالەمدىك تاجىريبەگە شولۋ جاساساق, قانتوگىس پەن رەۆوليۋتسيا ەشكىمدى ۇشپاققا شىعارعان جوق. ارانداتۋشىلار بار, ايداپ سالۋشىلار بار, وسىلاردىڭ سويىلىن سوعىپ بارىمىزدان ايىرىلىپ قالماۋ قاجەت. ساراپشىلار كەلتىرگەن تاعى ءبىر ماسەلە ميتينگىگە تەك ۇكىمەتكە قارسى باعىتتالعان شارا رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان بەيبىت شەرۋلەر مەن دەمونستراتسيالاردى دا قاراستىرعان ءجون.
«جاڭا زاڭدا حابارلاندىرۋ جانە رەگلامەنت ءتارتىبى تۋرالى وزگەرىس دۇرىس ورىن تاپقان. بۇل زاڭ جوباسىن قولداۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە جاۋاپ كەلمەسە, بەيبىت شەرۋدى وتكىزۋگە رۇقسات بەرىلەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار حابارلاعان كۇننەن باستاپ 15 كۇن ىشىندە جاۋاپ كەلمەسە, بەيبىت شەرۋ ۇيىمداستىرۋ زاڭعا قايشى بولمايدى», دەيدى د.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ءومىرالى جالايري.
الماتى
