100 • 17 اقپان، 2020

«سوتسيالدى قازاقستان»: حالىق كومپوزيتورى – قۇرمانعازى

36 رەتكورسەتىلدى

1936 جىلى «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنىڭ №25 سانىندا شىققان «حالىق كومپوزيتورى – قۇرمانعازى» ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. 

قازاق فيلارمونياسى مۋزىكا مادەنيەتىن، كوركەمونەرىن جاساۋدا ءبىر قاتار يگى ىستەر ىستەپ وتىر. داۋسى تومەن، بىرىمەن-ءبىرى بىرىكپەگەن رەتسىز دومبىرا داۋسىن بىرىكتىردى. دومبىرادان، قوبىزدان، سىبىزعىدان ۇلى وركەستىرىن قۇردى. دومبىرانىڭ ساپاسىن جوندەپ، داۋسىن ارتتىرىپ ونەر جولىنا سالدى. ءسويتىپ مىڭداعان كوپتىڭ الدىندا كۇي تارتا الاتىن وركەستىرگە اينالدىردى.

قازاقستان فيلارمونياسىنىڭ مۋزىكانى وركەندەتۋدە ىستەگەن ىستەرى بۇل عانا ەمەس. سونىمەن قاتار جەكە دومبىراعا ارنالىپ شىعارىلعان كۇيلەردى وركەستىرگە لايىقتاپ، وڭدەپ وتىر. قازاقتىڭ جەكە اندەرىن دە وركەستىرگە قوسىلاتىن ەتىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا وركەستىر قۇرۋمەن ول وركەستىردىڭ رەپەرتۋارىن دا بىرگە جاساپ وتىر.

وركەستىر قۇرۋدا، وركەستىر رەپەرتۋارىن جاساۋدا فلارمونيانىڭ العا قويعان مىندەتى ەكەۋ بولاتىن: ءبىرى قازاقتىڭ مۋزىكا قۇرالدارىن مادەنيەتتەندىرۋ، زامانىمىزعا لايىقتى ەتىپ وركەندەتۋ. ەكىنشىسى ەسكى حالىق كۇيلەرىن، اندەرىن وڭدەۋ، ولاردى دا مادەنيەتتەندىرۋ، وركەستىردىڭ رەپەرتۋارىنا كىرگىزۋ. سونىمەن قاتار حالىق موتيفتارىن پايدالانا وتىرىپ، جاڭا كۇي، جاڭا مۋزىكالىق شىعارما جاساۋ.

بۇل مىندەتتى فيلارمونيا بىرتىندەپ ويداعىداي ەتىپ ورىنداپ كەلەدى. دومبىرا وركەسترىنىڭ قۇرىلۋى مۋزىكا اسپاپتارىن وركەندەتۋدىڭ العاشقى ادىمى ەدى. قازاقتىڭ جەكە كۇيلەرىن وركەستىردىڭ رەپەرتۋارى ەتۋ – ەسكى حالىق موتيفتەرىن مەڭگەرۋى، وڭدەۋى، مادەنيەتتەندىرۋى بولادى. فيلارمونيانىڭ ەكىنشى ءبىر باستاپ وتىرعان يگىلىكتى ءىسى، جەكە حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ، دومبىراشىلارىنىڭ، انشىلەرىنىڭ كەشتەرىن وتكىزۋگە كىرىسۋى. بۇل وتە مادەنيەتتىك، عىلىمي جۇمىس. بۇل فيلارمونيامىزدىڭ ءوز جۇمىسىنىڭ دۇرىس باعىت العانىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ ەسكى كومپوزيتورلارى: قۇرمانعازى، مۇحيت، اقانسەرى، جاياۋ مۇسا سياقتىلاردىڭ جەكە كەشىن وتكىزۋ، ءبىر جاعىنان مادەنيەتكە شولدەپ وتىرعان قالىڭ كوپشىلىكتىڭ تىلەگىن ورىنداۋ. ەكىنشى جاعىنان ولاردى قالىڭ كوپشىلىككە تانىستىرۋ. قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ەسكى حالىق مۋزىكاسىن ءبىلۋ جونىنەن ۇعىمىن ارتتىرۋ. ءۇشىنشى جاعىنان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جولعا سالۋ. فيلارمونيانىڭ بۇل جۇمىسى قۇتتىقتايتىن ۇلى جۇمىس.

فيلارمونيانىڭ ءبىرىنشى كەشى قۇرمانعازىعا ارنالدى. بۇل جۇمىستىڭ يگىلىكتى ءىس ەكەنىن، جانە مۇنىڭ ناتيجەسى وتە جوعارى بولاتىنىن كورسەتتى. قۇرمانعازىعا ارنالعان كەش وتە جاقسى ءوتتى.

قۇرمانعازى كىم؟ باتىس قازاقستاننىڭ اتاقتى كۇيشىسى. كۇيشى بولعاندا ءوز الدىنا ءبىر بولەك مەكتەپ جاساعان، ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىن تۋعىزعان كىسى. ءوز زامانىنىڭ (1818-1893 جىلدار) قالىڭ قارا حالىق بۇقاراسىنىڭ تالاپ-تىلەگىن، وي-قيالىن، قالىڭ، تەرەڭ، اسەرلى، جالىندى كۇيگە تۇسىرگەن زامانىنىڭ كۇيشىسى بولعان كومپوزيتور. بارماعىنان بال تامعان دومبىراشى. ورىستىڭ اكىمدەرى، كىشى ءجۇزدىڭ حاندارى، سۇلتاندارى، بيلەرى قۇرمانعازىنى بۇزىق، ۇرى دەگەن لاقاپ تاراتىپ، وسىنداي اتاق تاعىپ، ونىڭ بەدەلىن جويماقشى بولعان. شىنىندا قۇرمانعازى ەزىلۋدەگى بۇقارانىڭ مۇڭىن ەستىپ، ورگە تالپىنعان، شىعاتىن جول ىزدەگەن ادام. بىراق شىعاتىن جولىن تابا الماي، باي-بەكتەردەن جەكە كەك الۋ جولىنا تۇسكەن، جەكە بۋنتار بولعان ادام.

قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى وتە كوپ، فيلارمونيانىڭ قازىرشە ايقىنداعانى 30 كۇيى. اتاقتى «اداي» كۇيى، «سەرپەر»، «كوبىك شاشقان»، «سارىارقا»، «تورەمۇرات» سياقتى كۇيلەر وسى قۇرمانعازىنىكى.

قۇرمانعازى جالعىز عانا كۇي شىعارۋشى ەمەس، سونىمەن قاتار شىعارعان كۇيلەرىن دومبىرادا جەرىنە جەتكىزە ورىنداۋشى بولعان. قۇرمانعازىنىڭ دومبىراعا شەبەرلىگى، كۇيىنىڭ ءوزىن تارتقىشتىعى جۇرتقا ءمالىم. قۇرمانعازى جابايى كۇيشى ەمەس، ەل كەزىپ مۋزىكا مادەنيەتىن كەڭەيتكەن، سول مادەنيەتىن شىعارماسىندا كورسەتكەن ادام. سوندىقتان قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى ەسكى كۇيلەردىڭ ىشىندەگى مويىن وزىعى، مادەنيەتتىسى، سونىمەن قاتار بۇقاراعا ەڭ جاقىنى. قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى سول ۋاقىتتاعى بۇقارانىڭ بايانى «كوبىك شاشقان» دەگەن ءبىر كۇيىنىڭ ءوزى سول ۋاقىتتاعى بۇقارانىڭ قالى قانداي ەكەنىن سۋرەتتەپ بەرەدى.

ولاي بولسا فيلارمونيانىڭ قۇرمانعازىنى قولعا الۋى، عىلىمي كەشتەرىن قۇرمانعازىدان باستاۋى وتە دۇرىس. قۇرمانعازىنى كوپشىلىككە تانىتۋ، قۇرمانعازى جونىندەگى وتىرىك، وسەكتەردى جويۋ. قۇرمانعازى كۇيلەرىن زەرتتەۋ وتە كەرەك.

قۇرمانعازى كەشى باياندامامەن باستالدى. احمەت جۇبانوۆ جولداس قىسقاشا بايانداما جاساپ، قۇرمانعازىمەن تانىستىردى. باياندامادان كەيىن وركەستر قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەر»، «تۇرمەدەن قاشقان»، «قايران شەشەم»، «اداي كۇيى» دەگەن كۇيلەرىن تارتتى. دومبىرا ۇستالارى قالي، وقاپ جولداستار قۇرمانعازىنىڭ جەكە كۇيلەرىن تارتتى. فيلارمونيانىڭ بالەت ارتىستەرى «بالبىراۋىن»، «بالدىزدار» كۇيلەرىنە سالىنعان بيلەردى ورىندادى.

جۇرتتىڭ وتە سۇيسىنگەنى قۇرمانعازىنىڭ «كوبىك شاشقان» كۇيى بولدى. بۇل كۇيدى وركەستىردىڭ تارتۋى تاماشا، تەرەڭ، اسەرلى شىقتى. وسى كۇيدى وركەستىردىڭ ورىنداۋى دا، قوردىڭ ورىنداۋى دا جۇرتقا جاڭالىق اشقانداي بولدى. فيلارمونيا قۇرمانعازىعا ارناپ كورمە ۇيىمداستىردى. جۇبانوۆ احمەت جولداس جازعان ادەبي كىتاپشا باسىپ شىعارىلدى. قىسقاشا فيلارمونيانىڭ بۇل جۇمىسى عىلىمي جۇمىستىڭ باسى بولدى.

 

ەدىل

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار