وبا وشاعىن وقشاۋلاعان اقاجان
...فورت-شەۆچەنكودان دارىگەرلىك ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, تۇشىبەك اۋىلىنداعى ەمحانادا قىزمەت ەتىپ, شايىر اۋىلىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن جاس مامان اقاجان كۇزەمباەۆا – ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە اۋىل-ايماققا بىردەن تانىلىپ, از ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن كوپشىلىككە مويىنداتىپ, ناۋقاستارعا شيپالى قولى مەن جاناشىر پەيىلىن قاتار سىيلاعان دارىگەرگە اينالدى. قانداي اۋرۋ ءتۇرى بولسىن, اقاجاننىڭ الدىنا كەلۋى نەمەسە ونى الىس اۋىلدارعا ارنايى الدىرۋ – قالىپتى جاعداي. بۇلدانىپ-ءبالسىنۋ تابيعاتىندا جوق, قىزمەتىنە ادال اقاجان اساي-مۇسەيىن سالىپ الىپ ناۋقاسقا اتتانادى.
ءبىر كۇنى اققورعان جەرىندە وتىرعان اۋىلدىڭ قىز بالاسى اۋىرىپ, دارىگەر شاقىرتادى. قالي بوبەتاەۆ اتتى جۇرگىزۋشىمەن اۋىلعا بارعان اقاجان بالانى قاراپ, وبا دەرتىنىڭ بەلگىلەرىن انىقتايدى دا, دەرەۋ وقشاۋلاۋعا شەشىم قابىلدايدى. سول بويدا ءۇيدىڭ ادامدارىنان بالانى وقشاۋلاپ, ۇيگە ەشكىمدى جولاتپاي, ءوزى قاتاڭ توسەكتىك رەجىم ساقتاپ, ناۋقاس بالانىڭ جاعدايىن قاداعالاپ وتىرادى. سول كەزدەرى شايىر اۋىلىندا باس ينجەنەر قىزمەتىندە بولعان و.ەپەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مارقۇم جۇرگىزۋشى قالي «مەن دالادا قۇرىلىسشىلارمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرعانمىن. ءبىر مەزەتتە اقاجان ۇيدەن تەزدەتە شىقتى دا, ماعان قولىن سىلتەپ, الىسىراقتا تۇرىپ: ء«سىز مۇندا جاقىنداماڭىز. مىنا بالانىڭ اۋرۋى ماعان ۇناماي تۇر – وبانىڭ بەلگىسى بار سەكىلدى. اۋىلعا حابارلاڭىزشى. اۋرۋ بالانىڭ دەنەسىن ۇستادىم, ماعان جۇعۋ قاۋپى باسىمداۋ, ەندى وسى جەردە قالىپ, ناتيجەسىن كۇتىپ, باقىلايمىن» دەپ داۋسىن كوتەرە ايقايلادى. اۋىلعا كەلىپ, حابارىن جەتكىزىپ, ودان ءارى قاپىلىس باستالىپ كەتتى عوي» دەپ ەسكە الادى ەكەن. ال وڭاشتىڭ وزىنە اققورعان وباسى بويىنشا اۋدان, وبلىس, ورتالىقتان كەلگەن قوناقتاردى كۇتۋ, ورنالاستىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن ەكەن.
ەمىزۋلى ۇلى مەن ءتاي-ءتاي باسقان قىزىن تاستاپ, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ ناۋقاس بالانىڭ جانىندا كارانتيندە قالعان اقاجاننىڭ سول كۇنگى ارەكەتى – كوزسىز ەرلىك. الدىمەن بالانى ورتالىققا الىپ كەتپەي, الىس اۋىلدان-اق دياگنوزدى ءدال قويىپ, ءدۇيىم ەلدى وبانىڭ تارالۋىنان امان ساقتاپ قالسا, ەكىنشىدەن قارشاداي دارىگەر شۇعىل شەشىم قابىلداپ ءوز بەتىنشە وقشاۋلاۋ ءىسىن قولعا الدى, ءتيىستى ورىندارعا حابار بەرىپ, وبانىڭ ەلگە تارالماۋى ءۇشىن قاجەتتى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا سەپ بولدى. ناۋقاس بالا و دۇنيەلىك بولعانمەن, قاۋىپتى دەرتتىڭ سالدارىنان سىرت ادامدارمەن بايلانىس ءۇزىلىپ, وتباسى مۇشەلەرى وقيعانىڭ سوڭىن ۇلكەن ۋايىممەن سارىلا توستى. اۋرۋ تارالسا ونىڭ وشاعى بولعان اققورعان, ونداعى وتباسى مەن مەيىربيكە اقاجاننىڭ تاعدىرى قالاي بولار ەدى؟
– اقاجان سول وتباسىمەن بىرگە باسى قاتەردە, بولاشاعى بەلگىسىز, ورتادان وقشاۋلانىپ, 10-15 كۇندەي كارانتيندە قالا بەردى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا ورتتەي ءورشىپ, جايپاپ كەتۋ قاۋپى زور وبا اۋرۋى سول جەردە وتىرعان ادامداردىڭ بارلىعىنا دا قاۋپىن ءتوندىرىپ تۇردى. ورتالىقتان ارنايى ماماندار الدىرىلىپ, ساقتاندىرۋ شارالارىنا اۋىل ادامدارى جۇمىلدىرىلدى. ماعان قاراباس دەگەن جەردە جول قاراۋىلىندا تۇرۋ تاپسىرماسى جۇكتەلدى. 7 كۇن سايىن اۋىستىرىپ وتىرادى. مىندەتىمىز – شايىردان جولاۋشى شىعارماۋ. كىرگەن-شىققان ادامداردى تىزىمدەپ, ەسەبىن الىپ تۇرۋ قاتاڭ قاداعالاندى. ورلەش دەگەن ميليتسيا قىزمەتكەرى كۇنى-ءتۇنى ۇيىقتاماستان ءجيى-ءجيى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, كەزەكشىلىكتە تۇرعانداردى تىنباستان ارالاپ ءجۇرىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلىپ قالادى. جول ەشقانداي قاراۋسىز قالماۋى ءتيىس. جۇمىس وتە قىزۋ جۇرگىزىلدى. ۋچيليششەلىك قانا ءبىلىمى بار, ءوزى ورىمدەي جاپ-جاس ماماننىڭ وبا دياگنوزىن ءدوپ باسىپ ايىرۋى ۇلكەن ساۋاتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى, بىلىكتىلىكتى كورسەتەدى ەكەن-اۋ. جاسى جيىرمادان ەندى عانا اسقان 22-23 جاستار شاماسىنداعى مەيىربيكەنىڭ وسى ءبىر سانالى قادامى مەن ساۋاتتى باعامى اۋىل ادامدارى اراسىندا اڭىزعا بەرگىسىز سۇيسىنگەن اڭگىمەلەرمەن كوپكە دەيىن ايتىلىپ ءجۇردى. ەگەر اقاجان ءولىمنىڭ از-اق الدىندا, كىرپىگىن ازەر قيمىلداتىپ جاتقان بالانىڭ دەنەسىندەگى وزگەرىستەرگە سالعىرت قاراپ, اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحاناعا نەمەسە اۋىل امبۋلاتورياسىنا اكەلىپ, ەم-شارا قولدانۋ امالىن كوپشىلىك ادامدار ورتاسىندا الاڭسىز جالعاستىرۋعا جول بەرسە, تۇتاس اۋىل نەمەسە اۋدان تۇرعىندارى قىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن ەدى, – دەپ ەسكە الادى اۋىل اقساقالى ق.وتەپبەرگەنوۆ.
اياقاستىنان اعزادا وزگەرىس بولىپ, اۋرۋ بەلگىسى بايقالىپ قالسا دەگەن كۇدىكپەن وقشاۋلانعاندارعا 2-3 كۇن سايىن ۇستەرىنەن تىكۇشاقپەن ازىق-ت ۇلىك, ءارتۇرلى مەديكامەنتتەر تاستالادى. ال ولار سونى قىزىقتاپ, ءار توبەنىڭ باسىنان ءبىر-بىرىنە قول بۇلعاسا ايقايلاپ, لاقتىرىلعان زاتتاردى جۇگىرە جيناپ, ايدالاداعى جالعىز ءۇيدىڭ جانىندا اۋىل جاقتان قارا كورىنەر مە ەكەن دەپ تەلمىرە كۇتىپ وتىرادى ەكەن.
جۇرگىزىلگەن جۇمىستار وڭىنان ورالىپ, قاۋىپتى وقيعانىڭ سوڭى جاقسىلىققا ۇلاسادى.
سول جىلى وبانى اۋىزدىقتاۋعا اتسالىسقان بىرقاتار ازاماتتار كسرو قىزىل كرەست جارتى اي قوعامىنىڭ, وزگە دە جوعارى ماراپاتتارعا قول جەتكىزەدى, ال ناعىز ەرلىكتىڭ يەسى بولىپ, ءوز ءومىرىن قاتەرگە تىككەن, اۋىل-ايماقتى اجالدان اراشالاعان جاس مەيىربيكە اقاجان كۇزەمباەۆا تاسادا قالىپ, ونىڭ ەرەن ەرلىگى ءبىر گراموتامەن عانا باعالانادى.
– انام 1949 جىلى فورت-شەۆچەنكو قالاسى, باۋتين كەنتىندە تەڭىزشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, مەديتسينالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, تۇشىبەك شيپاجايىندا, كەيىننەن شايىر اۋىلدىق فەلدشەر-اكۋشەرلىك پۋنكتىندە مەيىربيكە قىزمەتىن اتقارىپ, زەينەتكە شىقتى. شەشۋشى ساتتە اجال اپانىندا قالىپ, باسىن قاتەرگە تىگىپ, تاعدىرىن تاۋەكەلگە قويعان انامنىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالىپ بارا جاتقانى كوڭىلىمىزگە قاياۋ سالاتىنىن جاسىرمايمىن. ۋاقىت وتە كەلە, قۇجاتتار كومەگىمەن تاريحىمىزدى باعامدايتىن, ەل ىشىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردى سارالايتىن ساتتەردە انامنىڭ ەڭبەگى كومەسكىلەنىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟! جانى جايساڭ, جۇرەگى جۇمساق, كىسىگە بولسىن دەپ تۇراتىن انام ەشكىمنەن ماراپات دامەتكەن جوق, سول سابىرلى قالپىندا 2004 جىلى 55 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ونىڭ قادىرىن اۋىل-ايماق, اعايىن-تۋىس, ابىسىن-اجىندارى جاقسى بىلەدى, اسىرەسە ەرلىككە بەرگىسىز ەرەن ءىسىن ەل-جۇرتى اڭىزداي ەتىپ ايتادى, ودان اسقان ماراپات-ماداق بار ما؟ – دەيدى قىزى ءاليا تۇگەلبايقىزى.
اق حالاتتىلارعا ماڭگى ۇلگى
الىس اۋىلدا ءوزى گينەكولوگ, ءوزى كارديولوگ ءارى تەراپەۆت, حيرۋرگ تە بولا الاتىن دارىگەرلەر بولدى. سام وڭىرىندە بولعان قامۋ, باقىت, ەسىركەپ, كوپتىلەۋ, بالتا, شارشاعان, بوزاشى بەتتەگى سايىن سىندى ساڭلاق دارىگەرلەر ساپىندا «مىڭ بالانىڭ كىندىك شەشەسى» اتانعان مەيىز انا مەن وبا اۋرۋىنان تۇتاس ەلدى امان الىپ قالعان اقاجان انانىڭ ەسىمدەرى ەل اراسىندا ماڭگى قۇرمەتپەن اتالا بەرمەك. ولار ماراپات العان جوق, بيىك مىنبەلەردەن ماقتاۋ ەستىگەن جوق, سالتاناتتى جيىنداردا جارق-جۇرق ەتكەن سولكەبايلارعا ومىراۋلارىن توسىپ مەرەيلەنگەن جوق, بىراق قىزمەتىن اللا ىرزالىعى ءۇشىن دەپ اتقارىپ, ادامداردىڭ العىسىن ارقالادى, بۇل – ماڭىزدى ءارى ماڭگىلىك قۇرمەت.
– جالپى, اقاجاننىڭ مەيىربيكە بولسا دا كوپ تۇستاردا اۋرۋ دياگنوزىن انىقتاۋعا شەبەرلىگىن, جۇمىسىنا ادالدىعىن, سيستەما قويۋ, تامىر تابۋ, ينە شانشۋ پروتسەدۋرالارىن مۇلتىكسىز جيناقى اتقاراتىنىن, اينالاسىنا مىنەزى وتە جاعىمدىلىعىن, ۇجىمداستارىمەن سىيلى ارىپتەس بولا بىلگەنىن, ادامگەرشىلىگى مول, «اق حالاتتى ابزال جان» اتاۋىنا لايىقتى يدەال تۇلعا بولعانىن ۇزاق جىلدار شايىر اۋىلىنداعى مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ اعا دارىگەرى قىزمەتىن اتقارعان مارقۇم جۇماجان ەسبەرگەنوۆ اۋزىنان تاستاماي ءجيى ايتۋشى ەدى. اۋىر جاعدايلاردا مىندەتتى تۇردە ىلەستىرە كەتەتىنىن نەمەسە ءوز مۇمكىندىگى بولماي جاتسا اقاجاندى جۇمساپ, الاڭسىز جۇرەتىنىن, قانشاما ءسابي تەرىس كەلىپ (قازىرگى تاڭدا ارنايى ماماندارمەن وتا ارقىلى عانا كومەك بەرىلەدى), بوسانىپ جاتقان انانىڭ جانى قينالعان تۇستارىندا باتىل شەشىم قابىلداپ, اۋىر تولعاقتاردى امان-ەسەن, ساۋاتتىلىقپەن وتكىزەتىنىن, قانداي قيىن جاعدايدا دا ساسقالاقتاماي, بايىپپەن تىڭداپ, پاراساتپەن وي قورىتىپ بارىپ ىسكە كىرىسەتىنىن جانە وتە سابىرلى اقاجاننىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ دە دارىگەرلىك جولىنىڭ شىڭدالىپ, تاجىريبە جيناۋعا ۇلكەن سەپتىگى تيگەنىن ايرىقشا ريزا سەزىممەن اڭگىمەلەپ وتىراتىن. ءجۇزى جىلى, بيداي وڭىنە ەرەكشە كورىك بەرىپ تۇراتىن مولدىرەگەن, ايالى, ادەمى جانارىنا مەيىرىم تۇنعان, جۇمساق جۇرەكتى, جايلى مىنەزدى اقاجان ىسكە كەلگەندە شاپشاڭ قيمىلدايتىن. شاپاعاتىن كورىپ, شاراپاتى تيگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاي-قايسىسى دا وسى اياۋلى جاننىڭ اسىل, بەكزات قاسيەتتەرىن سۇيسىنە ايتىپ بەرە الادى.
شايىر اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن نارەستەلەردىڭ ءبىرازىنىڭ كىندىك اناسى اتانعان, تالاي جاندى ولىمنەن اراشالاپ, ومىرگە قايتا كەلگەندەي قۋانىش سىيلاعان اقاجان انانىڭ اققورعانداعى ءبىر عانا ءىسى, ەرلىگى – بۇگىنگى دارىگەرلەر ءۇشىن وشپەس ۇلگى, ونەگەلى ساباق. جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان «دالا اكادەميكتەرى» دەۋگە بولاتىن اۋىل دارىگەرلەرى بۇگىنگى عىلىمى مەن الەۋەتى دامىعان كەزەڭدەگى مەديتسينادا ورىن الىپ جاتقان ولقىلىقتاردى كورسە, نە دەر ەكەن دەپ ۇيالا ويعا قالامىن. ەل اراسىندا, مەديتسينا سالاسىندا ورىندارى ويسىراپ تۇرعان تۇلعالاردىڭ ەسىمىن ۇمىتپاي, لايىقتى قۇرمەتتەپ ءجۇرۋ – پارىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
