تانىم • 14 اقپان، 2020

ۇستاز ۇلاعاتى

486 رەتكورسەتىلدى

ۇلتتىڭ ۇلاعاتىن، حالىقتىڭ كىسىلىك كەلبەتىن ايقىندايتىن قۇندىلىقتاردى ەركىن مەڭگەرگەن ەرەن تۇلعالار قاتارىندا تۇرعان دارالاردىڭ ءبىرى اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ەدى.

ول ءوزىنىڭ وزەگى تىڭ، ءورىمى ادەمى، ورەسى بيىك زەرتتەۋلەرىندە ساندىق ۇعىم­نىڭ ساپالى جۇيەگە اينالعان ءىنجۋ-مارجانداردى تىلگە تيەك ەتە ءبىلدى. ادە­بي-سىني كونيۋ­ك­تۋرالاردان بيىك­تە تۇر­دى. قازاق ءسوز ونە­رىندە العاش­قىلار­دىڭ ءبىرى بولىپ تراگەديا تابيعاتىن تا­نىم­دىق ۇلگىدە تارامداپ باقتى. ونەردىڭ ەستە­تيكالىق نىساناسىن ءدوپ باسىپ، ءدال تانۋعا دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇلاش سەرمەدى.

بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا، تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا، دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس يدەيا، پىكىر ايتۋعا سوناۋ توقىراۋ، ساياسات بۇعاۋى ۇستەمدىك ەتىپ تۇرعان كەزەڭ­نىڭ وزىندە رىمعالي نۇرعاليدىڭ باتىل قادام جاساعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. اسىرەسە ونىڭ عىلىمي وبەكتىسىنىڭ ەڭ كۇردەلى، ماڭىزدى، ارنالى سالاسىنا اي­نالعان م.اۋەزوۆ ومىرىنە، تۆورچەس­تۆوسىنا قاتىستى، كلاسسيك جازۋشىنىڭ تۇڭعىش رومانى «قيلى زاماننىڭ» زەرتتەلۋ، جارىق كورۋ تاريحىنا بايلانىستى دەرەكتەر جىلدار قات­پارىندا قالعان قىزىق قيىرلارعا جەتەلەيدى.

ول، ارقاشاندا، تاتىمسىز تالاستار مەن تالەيسىز تارتىستاردان، دارەگەيسىز داۋلار مەن سىن كوتەرمەس سىپسىڭداردان بيىك تۇراتىن تۇلعا ەدى. باسىنا تۇسكەن تاعدىر سىندارىنا ىشتەي كۇيزەلىپ، ىش­تەي قامىعاتىن بەينەتىن باسقانىڭ با­لا­ماسىنان ىزدەمەيتىن جۇمباق جان ەدى.­ جۇبانىش تولاسىن – ءوز عۇمىرىن ارنا­عان، ءوزى ەركىن مەڭگەرگەن ادەبيەت الەمىنىڭ كۇرەتامىرىن باسۋدان تاباتىن. كەشەگى «جاۋ» اتانعان جارىق جۇلدىزداردىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن تاريح توزاڭدارىنان ارشىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلاعات تانىمىنا اينالدىرۋىنىڭ توتە جولدارىن ىزدەيتىن. جاس كەزىنەن جانىنا جەبەۋ بول­­عان، جاراتىلىسىنا دەمەۋ بولعان ارىس­­تاردىڭ، ابايدان ارقاۋ تارتىپ اۋە­زوۆ­كە نوقتا باسىن ۇستاتىپ كەتكەن كەمەل­دىك­تەرىنە سۇيىنەتىن، ءسۇيىنىپ ءجۇرىپ ولار­دىڭ رۋحتارىنىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلە بەرەتىن، جارىقتىق.

«الاش» ۇرانىمەن ۇشتاسقان ۇستازدىق ۇلاعاتى مەن تالىمگەرلىك تاربيەسى ءوز بيى­­گىنەن الاسارماعان قالپىندا سانادا سايراپ جاتىر، ول – «اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ءىزى» دەپ اتالادى.

2010 جىلعى اقپان ايىنىڭ 16 جۇل­دىزى ءبىز ءۇشىن، قازاق ادەبيەتى مەن عى­لى­مى، مادەنيەتى ءۇشىن قايعى جامىلعان كۇن بولىپ قالدى. بۇل كۇنى تارلان تالانت، ۇلى ۇستاز رىمعالي اعا ومىردەن وزدى. ءبىر اپتا بۇرىن عانا ورتامىزدا جۇرگەن اكادەميك رىمعالي نۇرعالي سوناۋ دۋبايدا باقيلىق ساپارعا اتتانىپتى.

مەن ءۇشىن رىمعالي اعانىڭ ورنى بو­لەك ەدى. عىلىم جولىندا دا، ءومىر جولىم­دا دا اقىلشىم بولىپ ەدى. تۋعان ءىنىسى ايعاليدان كەم كورمەي، اعالىق قام­قورلىعىن اياماپ ەدى. تۋعان جەرى سەمەي پو­ليگونىنىڭ اۋماعى ەكەنىن ايتىپ سىر ءبولىسۋشى ەدى. ومىردەن ەرتە كەتكەن اعاسى مەن ەكى ءىنىسىنىڭ، قارىنداسىنىڭ جايىن ايتىپ مۇڭاياتىن. ءبارى دە پوليگوننىڭ كەسىرى دەۋشى ەدى. ءوزىن دە سول پولي­گوننىڭ زار­دابىنان پايدا بولعان ءتۇرلى سىرقات مازالاپ جۇرگەنىن ايتاتىن.

اعانىڭ قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت بويى ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىندا وقى­عان لەكتسياسى الدىنان ءدارىس تىڭداعان مىڭداعان ستۋدەنتتەردىڭ جۇرەگىندە ۇيالاپ، كو­ڭىل­دەرىندە توقىلعانى ءسوزسىز. شەبەر ستيل، شەشەن تىلمەن ورىلگەن ءدارىس مازمۇنى تىڭ­داۋشى­سىن ۇيىتىپ، سانا­لارىنا اد­ە­بيەت الەمىنىڭ قاسيەتىن سىڭ­دىرگەن، الاش رۋحىن ۇيالاتقان سات­تەر شاكىرت كوڭىلىنەن وشپەك ەمەس.

قايران اعا!.. ورنى قالدى ويسىراپ... سانادان وشپەس بەينەسى، جارقىن مىنەزى، مەيى­رىمگە تولى بولمىسى قالدى ەلەستەپ.

ستۋدەنتتىك شاق. ارمان جەتە­گىندە، قيال قۇشاعىندا وت­كەن كۇندەر عوي ول. بىت­­پەيتىن پىكىر­تالاسقا، تاۋسىل­مايتىن تال­پىنىسقا تولى، وزىنە ءتان قيىن­دى­­­عىنا قوسا قىزىعى دا مول جاستىق داۋ­رەن ەدى عوي، ول ءبىر! ءارتۇرلى وقۋ ورىن­­دارىن­دا وقىپ جۇرگەن دوس-جاران، جول­­­داس-جورا باس قوسقان ۋاقىتتار­دا سون­­داي پى­كىرتالاس تا­قىرىپتارى­نىڭ ءبىرى­ ءار ماماندىقتىڭ ارتىقشىلىعى، وندا­ وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ەرەكشەلىگى توڭىرە­گىندە ءوربىپ جاتار ەدى... ول كە­زەڭ­ قا­زاق ءتىلىنىڭ قىزمەت اياسى بارىن­شا ازا­ي­ىپ، سوعان وراي قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ دا ءورىسى شەگى­نە­ جەتە تارىلعان جىلدار ەدى عوي. تەح­نيكالىق، اۋىل شارۋاشىلىعى، ت.ب. ما­مان­دىق­تارى­نىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قا­راعاندا مۇمكىندىگى مول، بولاشاعى زور بولىپ ەسەپتەلەتىن، كوپشىلىك كوڭىلىندە سون­داي پىكىر ورنىققان، پسيحولوگيا قالىپتاسقان.

ءبىز، فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىندە وقيتىندار ەڭ اۋەلى ۇستازدارىمىزبەن، ودان سوڭ وقۋ وبەكتىمىزبەن ماقتانار ەدىك.

– سەندەر مەكتەپتە وقىعان قانداي وقۋ­لىق اۆتورلارىنان لەكتسيا تىڭدايسىڭ­دار، كىمدەرمەن بەتپە-بەت كەزدەسە الا­سىڭدار؟ – دەۋشى ەدىك ول كەزدە بولا­شاعى «ب ۇلىڭعىر» كورىنەتىن قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىنە كەمسىتە قارايتىن وز­گە ماماندىقتا وقيتىن دوس­تارىمىزعا ىشتەي جاسىعان كوڭىلدەن سىر بەرمەي. ارينە ولار توسىلىپ قالار ەدى.

– ال ءبىز مەكتەپ وقۋشى­لارىنا ار­نال­عان قازاق ءتىلى، قازاق ادە­بيەتى وقۋ­لىق­تارىنىڭ اۆتورلارى م.بالاقاەۆ، ءى.كە­ڭەس­باەۆ،­ ك.اقانوۆ، س.قيراباەۆ، م.بازار­باەۆ، ب.ساحاريەۆتەردىڭ لەكتسيا­سىن تىڭدايمىز، كەزدەسۋلەردە اڭ­گىمە، ەستەلىك­تەرىن ەستيمىز. ور­­تا مەكتەپ وقۋ­لى­­عىنا ەنگەن اباي، سۇلتانماحمۇت، س.سەي­فۋللين، ب.ماي­لين، ءى.جان­سۇگىروۆ، س.مۇ­­قانوۆ، م.اۋەزوۆ، ع.مۇسى­رەپوۆ، ع.مۇس­­تافيندەر تۋرالى زەرتتەۋ­لەر جۇر­­­­­­­­گىزگەن، عى­لىمي ەڭبەك­تەر جاز­عان،­ اباي مەن سۇلتانماحمۇتتان كەيىن­گى قالامگەرلەرمەن قويان-قولتىق قىز­مەت­تەس بولعان، تاعىلىمىن العان ب.كەن­جە­باەۆ، م.قاراتاەۆ، ت.نۇرتازين، ب.شا­لاباەۆ، ح.سۇيىنشاليەۆ، ت.كاكى­شەۆ، ز.قابدولوۆ، س.سادىرباەۆ، م.جول­داسبەكوۆ، ر.نۇرعاليەۆ، ت.ب. عالىمدار­دان تىكەلەي ءدارىس الامىز، اسەرلى اڭگىمە­لەرى­نە­ قانىعامىز، – دەپ تاڭداعان مامان­دى­­عىمىزدىڭ مارتەبەسىن وسىرۋگە تىرىسامىز.

شىندىعى دا سولاي ەدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتىندە ول كەزدە ءدارىس بەرەتىن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ۇستاز-عالىمداردىڭ بارلىعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، «كوزى تىرىسىندە-اق عىلىمي جاڭا مەكتەپ قالىپتاستىرعان» بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ الدىنان تاربيە الۋ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى بولماسا دا ۇلى تۇلعانىڭ تاعىلىمىن بويلارىنا تەرەڭ سىڭىرگەن شاكىرتتەرىنەن اۋەزوۆ ءۇنىنىڭ اسەرى جادىلارىنان ءالى وشە قويماعان ۋاقىتتا لەكتسيا تىڭداۋ، ت.نۇرتازين ءتارىزدى پروفەسسوردىڭ تەلەگەي ءبىلىم، تەرەڭ تالداۋ ۇلگىسىندە وقىلاتىن دارىسىنە قانىعۋ ءبىزدىڭ بۋىننىڭ باقىتىنا قاراي كەزدەسكەن مۇمكىندىك دەۋگە بولادى.

وسىنداي اسىل ۇستازداردىڭ ىشىندەگى ءبىز ايتقان پىكىردىڭ ايقىن ايعاعىنداي، ناقتى مىسالىنداي بولىپ، سول ۇلاعاتتى ورتانىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىر باسىنداعى ۇرپاققا ءۇنىن جەتكىزەر، مۇڭىن شەرتەر كوزىندەي بولىپ كۇنى كەشەگە دەيىن ورتامىزدا جۇرگەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە گۋمانيتارىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور رىمعالي نۇرعالي ۇلى.

وزگەلەردى قايدام، مەن ءۇشىن ۇلى ەسىم، ومىرىمدەگى ەڭ جاقىن ادامعا، ارداقتى جانعا اينالعان، ارا-قاتىناسىمىز ۇستاز-شاكىرتتەن اعا-ىنىلىككە، اعا-ىنىلىكتەن دوستىققا ۇلاسقان اياۋلى رىمعالي اعا – رەكەڭمەن العاش رەت «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاسى ارقىلى سىرتتاي تانىس بولدىم. «جۇلدىزدىڭ» 1968 جىلعى ءبىر سانىندا جازۋشى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ «Cوقپاق سوڭى» پوۆەسى تۋرالى سىن ماقالاسى شىقتى. وقىپ شىقتىم. ماقالانىڭ ەڭ اۋەلى كوركەم شىعارماداي وقىلاتىن اسەم ناقىشتى ءتىلى اسەر قۇشاعىنا بولەپ، باۋ­راپ الدى. شىعارمانى تالداۋ ءتاسىلى، تەرەڭىنە بويلاپ، استارلى ويلاردى اشۋى، وقىرماننىڭ شىعارماعا قۇشتارلىعىن وياتاتىن وي-تۇجىرىمدارى ەرەكشە اسەر­لەندىردى. ماقالانىڭ ىقپال ەتكەنى سونشا، ارتىنشا «Cوقپاق سوڭىن» تاۋىپ­ الىپ وقىدىم. كوپ ۇزاماي اۋدان ورتالى­عىنا جولىم ءتۇستى. ادەتتەگىدەي ۇلكەن كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ جاڭا شىققان كى­تاپتاردى ىزدەي باستادىم. ارينە ول كەزدە ءبى­رىنشى كەزەكتە ىزدەيتىنىمىز كوركەم شى­عارمالار ەكەنى راس. سورەدەگى تىزىلگەن كىتاپ­تاردى شەتىنەن كورىپ كەلە جاتقاندا «تراگەديا تابيعاتى» اتتى كىتاپقا كوزىم ءتۇستى. اۆتورى «جۇلدىزداعى» ماقالاسى ارقىلى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ پوۆەسىن وقۋعا ەرىكسىز «ماجبۇرلەگەن» رىمعالي نۇرعاليەۆ ەكەن. ەسكى تانىسىمداي كوزىمە جىلى ۇشىراي كەتتى.

سول جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، ارمان ورىندالعانداي بولدى.

ول جىلدارداعى ءتارتىپ بويىنشا جىل­ سايىن ستۋدەنتتەر كۇزدىڭ العاشقى اي­لارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىس­تارى­نا كومەكتەسىپ، ەگىن جيناۋعا قاتى­ساتىن. ساباق سودان كەيىن باستالادى. ءبىز دە سويتتىك. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ العاشقى ساتتەرى. جوعارى مەكتەپ جۇيەسىنە قا­تىستى ءبىز ءۇشىن بۇعان دەيىن بەيتانىس تەرميندەر، توسىن اتاۋلار: اۋديتوريا، لەك­تسيا، سەمينار، كۋرستىق جۇمىس، سەمەستر. ولار جايىنداعى العاشقى تۇسى­نىك، العاشقى پايىم قات-قابات ءورىلىپ، قاتارلاسا ساناعا ءسىڭىپ جاتتى. ساباق كەس­تەسىنەن قانداي پاندەر جۇرەتىنىن، قاي پاننەن كىم بەرەتىنىن جازىپ الدىق. ساباق بەرۋشىلەردىڭ بىرەۋى رىمعالي نۇرعاليەۆ ەكەن. تانىس ەسىم، تانىس فاميليا تاعى دا جىلى ۇشىراي كەتتى...

مىنە، وزگە دە كۋرستاستارىممەن بىرگە قا­زاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كوشباس­شىلارىنىڭ ءبىرى، كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، سىنشى، جازۋشى، ەنتسيكلوپەديست عالىم، كوپتەگەن مارتەبەلى اتاقتار مەن بيىك لاۋازىمدار يەسى بولعان، سان قىرلى تالانت، ۇلت ماقتانىشى رىمعالي نۇرعاليەۆپەن جاقىندىقتىڭ العاشقى جۇزدەسۋ ءساتى وسىلاي بولىپ ەدى. «تۋعان اي تۋراعان ەتپەن تەڭ» دەيدى حالىق دانالىعى. قالاي ءدال ايتىلعان تەڭەۋ؟ سودان بەرى دە اتتاي ەلۋ جىلدان اسا مەزگىل ءوتىپتى-اۋ. زۋلاعان كۇندەر، جىلجىعان جىلدار بىلدىرمەستەن ارتتا قالا بەرىپتى. ونى وسىنداي ەسكە تۇسىرەر سەبەپ-جايلاردا عانا اڭعارعاندايسىڭ.

سول ستۋدەنتتىك كەزدەن عىلىم جولىنا تۇسۋىمە ىقپال ەتىپ، كۋرستىق جۇمىس­قا جەتەكشىلىكتەن دوكتورلىق ديس­سەرتاتسياعا كەڭەس­شىلىك جاساۋعا دەيىن ۇزدىك­سىز جالعا­سىپ كەلگەن جاقىندىق ايا­سىندا ۇستاز بويىن­داعى ءوز الىمشە سەزىپ بىلگەن، كوزبەن كورگەن، تالاي رەت كۋا بولعان اسىل قاسيەت­تەرى، تالانت قىر­لارى، قابىلەت-قارىمى، ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق كەلبەتى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق تولعاۋعا بولار ەدى. الايدا ۇستاز-اعانى ەتەنە جاقىن سەزىنىپ كەتكەندىكتەن بە، ول جايىندا اقتارىلا جازۋعا ۇنەمى يمەنە بەرەمىن، تارتىنا سويلەيمىن.

دەي تۇرعانمەن ادەبي ورتا، زيالى قاۋىم جاقسى بىلەتىن، الدىنان ءدارىس العان جۇزدەگەن شاكىرتتەرىنە دە بەلگىلى ۇستاز كەلبەتىنىڭ كەيبىر تۇستارىن قايتالاپ ايتۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق دەپ بىلەمىن. وسى ورايدا ر.نۇرعاليەۆ تالانتىنىڭ العاش اۋىزعا ىلىنەر ەرەكشە ءبىر قىرى – ونىڭ لەكتورلىق شەبەرلىگى. ءبىزدىڭ توپقا رەكەڭ ءبىرىنشى كۋرستا «ادە­بيەت­تانۋعا كىرىسپە»، ءتورتىنشى، بەسىنشى كۋرستاردا «قازاق ادەبيەتى تاريحى» ءپانىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىنەن جانە ارناۋ­لى كۋرستار بويىنشا ءدارىس بەردى. ءبىز وقۋعا تۇسكەن جىلدارى «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» ءپانى بويىنشا قازاقشا وقۋلىق جوق بولاتىن. زەكەڭنىڭ ء«سوز ونەرى» كىتابى ءالى شىقپاعان كەز. ءبىرىنشى كۋرستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن وقىتىلاتىن «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» پانىنەن لەكتسيا وقيتىن ر.نۇرعاليەۆ شاكىرت كوڭىلىن بىردەن-اق باۋراپ الىپ، ادەبيەت الەمىنە دەگەن قۇشتارلىعىمىزدى بۇرىنعىدان دا ارتتىرا اسەمدىك الەمىنىڭ گۇلزار باعىنا ەنگىزىپ جىبەرگەندەي بولدى. ادەبي بولمىستى تۇسىندىرۋىندە قازاق ادەبيەتى شەڭبەرىنەن الدەقايدا ءارى اسىپ، ءار مىسالىن ورىس جانە الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن ساباقتاستىرا تۇيىندەپ، اعىل-تەگىل سويلەگەندە لەكتسيا جازۋعا ءالى داعدىلانباعان، جۇيەلى وي قورىتۋعا قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ءبىز ابدىراپ قالۋشى ەدىك. تۋما تالانت، قابىلەت-قارىمىنا وراي جيناقتاعان تەرەڭ ءبىلىمى، فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدى ويلارى شەشەن تىلمەن كومكەرىلگەندە ايىزىمىز قانىپ، قاناتتانۋعا قوسا، بۇعان دەيىن ەشتەڭە وقىماعانداي كۇيگە تۇسەتىنبىز. رەكەڭ قانداي تاقىرىپتا لەكتسيا وقىسا دا ستۋدەنتتەردىڭ ىنتاسىن تۋدىرا، ءنارلى وي تۇجىرىمدارىمەن اسەرلەندىرە، ءوزىنىڭ جازۋ مانەرىندەگى كوركەمدىكتى السىرەتىپ الماي سويلەيتىن، ۇنەمى شابىت ۇستىندە جۇرەتىندەي كورىنەتىن. ول وقىعان لەكتسيا­لاردا ءتىپتى ترافارەت ءتارىزدى ەسەپتەلەتىن جازۋشى ءومىربايانىنىڭ ءوزى وزگەشە ستيلدە، وزگەشە ورنەكتەلە باياندالىپ، كوركەم وبراز دەڭگەيىندە تىڭدالاتىن.

بۇل قۇبىلىس ساكەن، ءىلياس، م.اۋەزوۆ، س.مۇقانوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ تاقىرىپتارى وتىلگەندە ەرەكشە كورىنىس تاباتىن. م.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۇسىندا اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىك سەزىم مەن شابىتتى كۇيدە بولدى. ۇلى جازۋشىعا ارنالىپ بىرنەشە كۇن بويى وقىلعان لەكتسيادا «اباي جولى» ەپوپەياسىنا كوپ ورىن بەرىلدى. ەپوپەيانىڭ جازىلۋ، جارىق كورۋ تاريحىن بايانداي كەلە، ونداعى وبرازدار الەمى، كەيىپكەرلەر بولمىسى، قۇرىلىمدىق سيپاتى، تابيعات قۇبىلىسى، مىنەز بەن پورترەت، ت.ب. تولىپ جاتقان ماسەلەلەر جايىندا جەكە-جەكە تالداي وتىرىپ ويىن جيناقتاي سويلەگەندە كىتاپتا سۋرەتتەلەتىن بار الەم قايتا جاڭعىرىپ، جان ءبىتىپ كوز الدىڭا كەلگەندەي بولاتىن. «ەپوپەيادا كەيىپكەر كوپ. ءۇش جۇزگە تارتا كەيىپكەر بار... كىتاپتا ايانىشتى تاعدىر كوپ. ءيىس كەمپىر، ونىڭ بالاسى يسا، نەمەرەسى، ت.ب...» دەپ الىپ ءار الۋان كەيىپكەرلەر توبىنىڭ باستى تۇلعالارى، ءتۇرلى تاعدىر يەلەرى، كوركەم بەينە رەتىندە ولاردىڭ وزىندىك ورنى مەن كوتەرەر جۇگى جايلى جىلىكتەپ تالداپ كەتەر ەدى.

روماندا بوران، جاۋىن، قىس، جاز، كوكتەم، كۇز، ت.ب. الۋان ءتۇرلى قۇبىلىس، قيلى ءىس-ارەكەتتىڭ مول كورىنىس تاباتىنى، ونىڭ ءبارى دە قازاق ومىرىنە بايلانىس­تىرىلا سۋرەتتەلەتىنى، بەلگىلى ءبىر اۆتور­لىق ماقساتقا قىزمەت ىستەۋگە، شىعار­مانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن اشۋعا جۇمىل­دىرىلاتىنى تۋرالى ايتا كەلىپ، سول ءارتۇرلى قۇبىلىس، ءىس-ارەكەتتىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالا وتىرىپ، ولارعا بايلانىستى رومان ىشىندەگى وزىنە كەرەكتى دەتالدار، وقيعا، سيۋجەتتى جاتقا ايتىپ، وي مارجانىن توگىلتە باياندايتىن. بۇرىنىراق وقىعان ەپوپەياداعى ۇستاز كەلتىرگەن دەرەك، دەتالداردى اڭعارماعانىڭدى، نە ۇمىتقانىڭدى سەزىنىپ، قايتا وقىعىڭ كەلىپ كەتۋشى ەدى.

اسىرەسە «اباي جولىن» كەڭ تىنىسپەن تالداپ ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنىڭ اياعىنداعى ەپيلوگ ارقىلى تۇيىندەلگەن ويلاردى جەرىنە جەتكىزە زور شابىتپەن تولعاعان تۇستارى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا، كوڭىلىمنەن وشكەن ەمەس. ەپيلوگتاعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قالام قۋاتىمەن ورىلگەن اۋەزدى اسەم ىرعاقتى سويلەمدەر لەكتور رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ قۇ­لاققا جاعىمدى قوڭىر ۇنىمەن تىڭ­دال­عاندا وقىلعاننان الدەقايدا اسەرلى ەدى.

جەتى جارىم بەتتەن تۇراتىن ەپي­لوگتىڭ كەي تۇستارى «اقشوقىدا تۋعان ولەڭ مەن ءان، سان سالالى جىرلار كوشىرىلىپ جاتتالىپ، اۋەندەپ تولقىپ، تاراپ جاتتى. الۋان سىرلى جاڭا ءسوز ارقانىڭ قوڭىر جەلىندەي جاي جىلجىپ، بىراق كەڭ جايىلىپ تارادى...

اقشوقىدا تۋعان ولەڭ، ولەڭ مەن ءان جاتتالىپ، كوشىرىلىپ، اۋەندەپ تولقىپ ەرالىعا جەتتى...

اقشوقىدا تۋعان ولەڭ، ولەڭ مەن ءان كوشىرىلىپ، جاتتالىپ مۇحامەتجان اۋەنىمەن ۇلجان اۋلىنا جەتكەن ەدى...

اقشوقىدا تۋعان ءان جاتتالىپ، سول كۇندەردىڭ ءبىر كەشىندە ۇيقىسىز جاتقان قۇنانبايدىڭ قۇلاعىنا جەتتى...

اقشوقىدا تۋعان ولەڭ، ولەڭ مەن ءان جاتتالىپ، اۋەنگە قوسىلىپ، كەڭ اتىراپقا تاراپ جاتتى. دالانىڭ قوڭىر جەلىندەي، جاي سوققان سامالىنداي ءلۇپىپ-تولقىپ، توبىقتى جايلاۋلارىن تۇگەل شارپىپ ءوتتى...» ءتارىزدى بولىپ بەلگىلى ءبىر تىركەستىڭ قايتالانۋى ارقىلى باستالىپ وتىراتىن، بىراق ارقايسىسى جاڭا مازمۇنعا قۇرىلىپ، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسكەن بىرنەشە ابزاتستىق ءماتىندى جاتقا ايتىپ، شىعارما ءتۇيىنىن بەرۋدەگى جازۋشى شەبەرلىگىن عىلىمي تەرەڭ پايىممەن، فيلوسوفيالىق تولعاممەن تۇجىرىمداپ، شەشەندىكپەن جەتكىزە، كەستەلى تىلمەن بايانداعان تۇستا اباي-مۇحتار، مۇحتار-رىمعالي الەمى بولىپ تۇتاسىپ، جاراسىم تاپقانداي كورىنەر ەدى.

بۇلار ارقىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇش ءداۋىرى بىرىمەن-ءبىرى جالعاسقانداي، ءبىر نۇكتەدە تۇيىسكەن ءۇش ءداۋىر بولىپ، ءبىر نيەتتە ۇلاسقان ءۇش تۇلعا كۇيىندە ۇلت ۇرانى، قازاق ءۇنى، قازاق ءسوزى، قازاق ويى بولىپ، ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ، بولاشاق بويلىعىنا جول تارتقانداي.

قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى تۇلعاسىنا اينالعان رەكەڭنىڭ عالىمدىق تالانتى، زەرتتەۋشىلىك قا­بىلەتى، سىنشىلىق ورەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە. سوناۋ ستۋدەنت كەزىنىڭ العاشقى جىل­دارىندا-اق عىلىم-بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن، قابىلەت، دارىنىن بىردەن بايقاتىپ، ۇستازدار نازارىن وزىنە اۋدارا بىلگەن ول قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قايسار قايراتكەرى، بويىنا سىڭىرگەن الاش رۋحىن ءبىر ساتتە وشىرمەگەن دانا ۇستاز بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن بىرىگىپ «سابىر شاريپوۆ. ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» (1961) اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى بولعاننان باستاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا، تەورياسىنا، جەكە جانرلىق، ت.ب. كوكەيكەستى ماسەلەلەرى مەن ادەبيەتىمىزدىڭ دارا تۇل­عالارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان مونوگرافيا، سىن، زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن قازاقشا، ورىسشا باسىلعان ونداعان ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر، پۋبليتسيستيكالىق جانە پروزالىق تۋىندىلار بەرگەن اكادەميك ر.نۇرعاليەۆتىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىممەن قارۋلانعان كەڭ شەڭبەرلى عالىم رەتىندە عىلىمنىڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلگەنىنىڭ كۋاسىمىز. ونىڭ قالامىنان تۋعان «تراگەديا تابيعاتى» (1968)، «تالانت تاعدىرى» (1969)، «كۇرەتامىر» (1973)، «ونەر الدى قىزىل ءتىل» (1974)، «ونەردىڭ ەستەتيكالىق نىساناسى» (1977)، «پوەتيكا درامى» (1979)، «ايدىن» (1985)، «تەلاعىس» (1986)، «قازاق رەۆوليۋتسيالىق پوەزياسى» (1987)، «درەۆو وبناۆلەنيا» (1989)، «ارقاۋ» 2 تومدىق، «اۋەزوۆ جانە الاش» (1997)، «ۆەرشينى ۆوزۆراششەننوي ليتەراتۋرى» (1998)، ء«سوز سىرى» (2000) ءتارىزدى عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن ء«دان» (1977)، «اي قاناتتى ارعىماق» (1990)، ت.ب. پروزالىق تۋىندىلارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز كەزىندەگى بۇرىن كوتەرىلمەگەن ماسەلە بويىنشا جاڭالىعىمەن، بۇرىن ايتىلماعان تۇجىرىم، اشىلماعان تۇستار توڭىرەگىندەگى سونى ويلارمەن، تىڭ تاقىرىپ، سونى باعىتىمەن قۇندى، بۇگىن دە تاپتىرمايتىن كىتاپتارعا اينالعان، كەلەر ۇرپاققا ماعلۇمات جەتكىزەتىن، قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى كوپ جاڭا كوزقاراس، يدەيا­لاردىڭ باستاۋ كوزى بولعاندىعىن كورسەتە الاتىن، كوركەمدىك قۋاتى مول، عىلىمي دەڭگەيى جوعارى، فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدارى تەرەڭ، ءماندى ەڭبەكتەر.

وسىنداي قوردالى تاقىرىپتاردى قوپارىپ قۇنارلى ويلارمەن تۇيىندەلەتىن كىتاپتار جازۋعا قوسا عىلىمي ماماندار دايارلاۋعا قوسقان ۇلەسى قانشاما!؟

ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جانە وپپونەنت بولۋىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعان بىر­نەشە ونداعان عالىمداردىڭ ىشىندە في­لولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى­ ش.ەلەۋكەنوۆ، م.مىرزاحمەتوۆ، ۋ.قا­لي­­جا­نوۆ، س.ءداۋىتوۆ، ق.ابدەز ۇلى، م.حام­زين، س.بايمەنشە، د.ءماسىمحان ۇلى، س.تاپانوۆا، م.شىنداليەۆا، ا.يششانوۆا، س.داۋىتوۆا، ا.ءالتاي، ج.جارىلعاپوۆ، في­­لو­لوگيا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتتارى ل.ادىل­بەكوۆا، ر.شاحانوۆا، ز.تايشىباەۆ، ش.ءۋال­يحانوۆ، گ.ورىن­حانوۆا، ت.ب. سياقتى رەس­پۋبليكاعا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەر، ءتۇر­لى مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن جو­عا­رى مەكتەپتەردە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەندەر بار.

ول ءوز ماماندىعى سالاسىندا ءبىلىم­پاز عالىمدىعىنا وراي تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ عىلىمي دارەجە مەن اتاقتار بە­رەتىن تۇڭعىش جوعارى اتتەستاتسيالىق كومي­تەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ، فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ساراپتاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە جاڭا ۇيىمنىڭ بەكىپ، ورنىعۋىنا ىسكەرلىكپەن اتسالىستى، عىلىم جولىنداعى تالاي ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن شەشتى.

ءبىر مۇشەلگە جۋىق ۋاقىت، ون ەكى جىلداي قازاق ەنتسيكلوپەدياسىن باسقارۋ بارىسىندا ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن، ۇرپاققا قىزمەت ىستەيتىن سان الۋان وزىق يدەيالاردىڭ، جاقسى باستامالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن بارىنشا تەر توگىپ، مول قاجىر-قايراتىن جۇمسادى، ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى عىلىمي تەوريالىق تۇر­عىدان جاڭا بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. پروفەسسور ر.نۇرعاليدىڭ باس رەداكتور كەزىندە «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسيكلوپەديا»، «ول كىم؟ بۇل نە؟ شاكىرت ەنتسيكلوپەدياسى»، «شاڭىراق»، «سۆود پامياتنيكوۆ يستوري ي كۋلتۋرى كازاحستانا»، «يسلام»، «فيلوسوفيالىق سوزدىك»، ەنتسيكلوپەديالىق پرينتسيپپەن جاسالعان «ايقاپ»، ءا.بوكەيحان «تاڭدامالى»، «الەمدە تالاي قىزىق بار» ءتارىزدى دۇنيە­تانىمدىق ءمانى زور ەڭبەكتەردىڭ شو­عىرلانا دۇنيەگە كەلۋى سونى دا، تىڭ باس­تامالاردىڭ ىسكە اسۋىنىڭ كورىنىسى ەدى.

ءبىز، شاكىرتتەرى اكادەميك رىمعالي اعانى ۇستاز، عالىم رەتىندە دە، قاي­راتكەر تۇلعا، ازامات رەتىندە دە ماق­تانىش ەتەمىز. ونىڭ ۇستازدىعى مەن عالىمدىعى ادامگەرشىلىكپەن ۇشتاسقان، قايراتكەرلىگى مەن ازاماتتىعى پرين­تسيپشىلدىگىمەن تۇتاسقان.

2010 جىلدىڭ 19 اقپانى. الماتى قالاسى. ۇلى ۇستازدى جەر قوينىنا جاتقىزىپ كەلەمىز. تابيعات انا دا، اسىل­ ازاماتتى قيماعانداي جابىرقاۋ كۇي­دە. توگىلگەن كوز جاسىنداي بولىپ جاڭ­بىر دا قۇيىپ تۇر. اۋا رايىنىڭ قولاي­سىزدىعىنا قاراماي قاراقۇرىم بولىپ جينالعان ادامنىڭ كوپتىگىنىڭ ءوزى اياۋ­لى ۇستازدىڭ، اcىل تۇلعانىڭ حالىق سۇيىس­پەن­شىلىگىنە بولەنگەندىگىنىڭ بەلگىسىندەي ەدى.

سودان بەرى دە رىمعالي اعاسىز كۇندەر ءوتىپ جاتىر. كوڭىلىمىزدە قالعان ءبىر وكىنىش – جەتپىس، جەتپىس بەس، سەكسەن جاستىق مەرەيتويلارىن اعانىڭ ءوزىنىڭ كورە الماي كەتۋى. اللانىڭ ىسىنە شارا بار ما؟! قۇتتىقتاۋ ءسوزدىڭ ورنىنا ەستەلىك ايتىلىپ، شاتتانا قۋانۋدىڭ ورنىنا مۇڭايا ەسكە الۋ بولادى دەپ كىم ويلاعان!؟

 

قۇنىپيا الپىسباەۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار