ول ءوزىنىڭ وزەگى تىڭ, ءورىمى ادەمى, ورەسى بيىك زەرتتەۋلەرىندە ساندىق ۇعىمنىڭ ساپالى جۇيەگە اينالعان ءىنجۋ-مارجانداردى تىلگە تيەك ەتە ءبىلدى. ادەبي-سىني كونيۋكتۋرالاردان بيىكتە تۇردى. قازاق ءسوز ونەرىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تراگەديا تابيعاتىن تانىمدىق ۇلگىدە تارامداپ باقتى. ونەردىڭ ەستەتيكالىق نىساناسىن ءدوپ باسىپ, ءدال تانۋعا دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇلاش سەرمەدى.
بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا, دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس يدەيا, پىكىر ايتۋعا سوناۋ توقىراۋ, ساياسات بۇعاۋى ۇستەمدىك ەتىپ تۇرعان كەزەڭنىڭ وزىندە رىمعالي نۇرعاليدىڭ باتىل قادام جاساعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. اسىرەسە ونىڭ عىلىمي وبەكتىسىنىڭ ەڭ كۇردەلى, ماڭىزدى, ارنالى سالاسىنا اينالعان م.اۋەزوۆ ومىرىنە, تۆورچەستۆوسىنا قاتىستى, كلاسسيك جازۋشىنىڭ تۇڭعىش رومانى «قيلى زاماننىڭ» زەرتتەلۋ, جارىق كورۋ تاريحىنا بايلانىستى دەرەكتەر جىلدار قاتپارىندا قالعان قىزىق قيىرلارعا جەتەلەيدى.
ول, ارقاشاندا, تاتىمسىز تالاستار مەن تالەيسىز تارتىستاردان, دارەگەيسىز داۋلار مەن سىن كوتەرمەس سىپسىڭداردان بيىك تۇراتىن تۇلعا ەدى. باسىنا تۇسكەن تاعدىر سىندارىنا ىشتەي كۇيزەلىپ, ىشتەي قامىعاتىن بەينەتىن باسقانىڭ بالاماسىنان ىزدەمەيتىن جۇمباق جان ەدى. جۇبانىش تولاسىن – ءوز عۇمىرىن ارناعان, ءوزى ەركىن مەڭگەرگەن ادەبيەت الەمىنىڭ كۇرەتامىرىن باسۋدان تاباتىن. كەشەگى «جاۋ» اتانعان جارىق جۇلدىزداردىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن تاريح توزاڭدارىنان ارشىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلاعات تانىمىنا اينالدىرۋىنىڭ توتە جولدارىن ىزدەيتىن. جاس كەزىنەن جانىنا جەبەۋ بولعان, جاراتىلىسىنا دەمەۋ بولعان ارىستاردىڭ, ابايدان ارقاۋ تارتىپ اۋەزوۆكە نوقتا باسىن ۇستاتىپ كەتكەن كەمەلدىكتەرىنە سۇيىنەتىن, ءسۇيىنىپ ءجۇرىپ ولاردىڭ رۋحتارىنىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلە بەرەتىن, جارىقتىق.
«الاش» ۇرانىمەن ۇشتاسقان ۇستازدىق ۇلاعاتى مەن تالىمگەرلىك تاربيەسى ءوز بيىگىنەن الاسارماعان قالپىندا سانادا سايراپ جاتىر, ول – «اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ءىزى» دەپ اتالادى.
2010 جىلعى اقپان ايىنىڭ 16 جۇلدىزى ءبىز ءۇشىن, قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمى, مادەنيەتى ءۇشىن قايعى جامىلعان كۇن بولىپ قالدى. بۇل كۇنى تارلان تالانت, ۇلى ۇستاز رىمعالي اعا ومىردەن وزدى. ءبىر اپتا بۇرىن عانا ورتامىزدا جۇرگەن اكادەميك رىمعالي نۇرعالي سوناۋ دۋبايدا باقيلىق ساپارعا اتتانىپتى.
مەن ءۇشىن رىمعالي اعانىڭ ورنى بولەك ەدى. عىلىم جولىندا دا, ءومىر جولىمدا دا اقىلشىم بولىپ ەدى. تۋعان ءىنىسى ايعاليدان كەم كورمەي, اعالىق قامقورلىعىن اياماپ ەدى. تۋعان جەرى سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعى ەكەنىن ايتىپ سىر ءبولىسۋشى ەدى. ومىردەن ەرتە كەتكەن اعاسى مەن ەكى ءىنىسىنىڭ, قارىنداسىنىڭ جايىن ايتىپ مۇڭاياتىن. ءبارى دە پوليگوننىڭ كەسىرى دەۋشى ەدى. ءوزىن دە سول پوليگوننىڭ زاردابىنان پايدا بولعان ءتۇرلى سىرقات مازالاپ جۇرگەنىن ايتاتىن.
اعانىڭ قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت بويى ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىندا وقىعان لەكتسياسى الدىنان ءدارىس تىڭداعان مىڭداعان ستۋدەنتتەردىڭ جۇرەگىندە ۇيالاپ, كوڭىلدەرىندە توقىلعانى ءسوزسىز. شەبەر ستيل, شەشەن تىلمەن ورىلگەن ءدارىس مازمۇنى تىڭداۋشىسىن ۇيىتىپ, سانالارىنا ادەبيەت الەمىنىڭ قاسيەتىن سىڭدىرگەن, الاش رۋحىن ۇيالاتقان ساتتەر شاكىرت كوڭىلىنەن وشپەك ەمەس.
قايران اعا!.. ورنى قالدى ويسىراپ... سانادان وشپەس بەينەسى, جارقىن مىنەزى, مەيىرىمگە تولى بولمىسى قالدى ەلەستەپ.
ستۋدەنتتىك شاق. ارمان جەتەگىندە, قيال قۇشاعىندا وتكەن كۇندەر عوي ول. بىتپەيتىن پىكىرتالاسقا, تاۋسىلمايتىن تالپىنىسقا تولى, وزىنە ءتان قيىندىعىنا قوسا قىزىعى دا مول جاستىق داۋرەن ەدى عوي, ول ءبىر! ءارتۇرلى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن دوس-جاران, جولداس-جورا باس قوسقان ۋاقىتتاردا سونداي پىكىرتالاس تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى ءار ماماندىقتىڭ ارتىقشىلىعى, وندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ەرەكشەلىگى توڭىرەگىندە ءوربىپ جاتار ەدى... ول كەزەڭ قازاق ءتىلىنىڭ قىزمەت اياسى بارىنشا ازايىپ, سوعان وراي قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ دا ءورىسى شەگىنە جەتە تارىلعان جىلدار ەدى عوي. تەحنيكالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, ت.ب. ماماندىقتارىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قاراعاندا مۇمكىندىگى مول, بولاشاعى زور بولىپ ەسەپتەلەتىن, كوپشىلىك كوڭىلىندە سونداي پىكىر ورنىققان, پسيحولوگيا قالىپتاسقان.
ءبىز, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىندە وقيتىندار ەڭ اۋەلى ۇستازدارىمىزبەن, ودان سوڭ وقۋ وبەكتىمىزبەن ماقتانار ەدىك.
– سەندەر مەكتەپتە وقىعان قانداي وقۋلىق اۆتورلارىنان لەكتسيا تىڭدايسىڭدار, كىمدەرمەن بەتپە-بەت كەزدەسە الاسىڭدار؟ – دەۋشى ەدىك ول كەزدە بولاشاعى «ب ۇلىڭعىر» كورىنەتىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە كەمسىتە قارايتىن وزگە ماماندىقتا وقيتىن دوستارىمىزعا ىشتەي جاسىعان كوڭىلدەن سىر بەرمەي. ارينە ولار توسىلىپ قالار ەدى.
– ال ءبىز مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارى م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, ك.اقانوۆ, س.قيراباەۆ, م.بازارباەۆ, ب.ساحاريەۆتەردىڭ لەكتسياسىن تىڭدايمىز, كەزدەسۋلەردە اڭگىمە, ەستەلىكتەرىن ەستيمىز. ورتا مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنگەن اباي, سۇلتانماحمۇت, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆ, س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافيندەر تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن, عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان, اباي مەن سۇلتانماحمۇتتان كەيىنگى قالامگەرلەرمەن قويان-قولتىق قىزمەتتەس بولعان, تاعىلىمىن العان ب.كەنجەباەۆ, م.قاراتاەۆ, ت.نۇرتازين, ب.شالاباەۆ, ح.سۇيىنشاليەۆ, ت.كاكىشەۆ, ز.قابدولوۆ, س.سادىرباەۆ, م.جولداسبەكوۆ, ر.نۇرعاليەۆ, ت.ب. عالىمداردان تىكەلەي ءدارىس الامىز, اسەرلى اڭگىمەلەرىنە قانىعامىز, – دەپ تاڭداعان ماماندىعىمىزدىڭ مارتەبەسىن وسىرۋگە تىرىسامىز.
شىندىعى دا سولاي ەدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتىندە ول كەزدە ءدارىس بەرەتىن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ۇستاز-عالىمداردىڭ بارلىعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, «كوزى تىرىسىندە-اق عىلىمي جاڭا مەكتەپ قالىپتاستىرعان» بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ الدىنان تاربيە الۋ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى بولماسا دا ۇلى تۇلعانىڭ تاعىلىمىن بويلارىنا تەرەڭ سىڭىرگەن شاكىرتتەرىنەن اۋەزوۆ ءۇنىنىڭ اسەرى جادىلارىنان ءالى وشە قويماعان ۋاقىتتا لەكتسيا تىڭداۋ, ت.نۇرتازين ءتارىزدى پروفەسسوردىڭ تەلەگەي ءبىلىم, تەرەڭ تالداۋ ۇلگىسىندە وقىلاتىن دارىسىنە قانىعۋ ءبىزدىڭ بۋىننىڭ باقىتىنا قاراي كەزدەسكەن مۇمكىندىك دەۋگە بولادى.
وسىنداي اسىل ۇستازداردىڭ ىشىندەگى ءبىز ايتقان پىكىردىڭ ايقىن ايعاعىنداي, ناقتى مىسالىنداي بولىپ, سول ۇلاعاتتى ورتانىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىر باسىنداعى ۇرپاققا ءۇنىن جەتكىزەر, مۇڭىن شەرتەر كوزىندەي بولىپ كۇنى كەشەگە دەيىن ورتامىزدا جۇرگەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە گۋمانيتارىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رىمعالي نۇرعالي ۇلى.
وزگەلەردى قايدام, مەن ءۇشىن ۇلى ەسىم, ومىرىمدەگى ەڭ جاقىن ادامعا, ارداقتى جانعا اينالعان, ارا-قاتىناسىمىز ۇستاز-شاكىرتتەن اعا-ىنىلىككە, اعا-ىنىلىكتەن دوستىققا ۇلاسقان اياۋلى رىمعالي اعا – رەكەڭمەن العاش رەت «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاسى ارقىلى سىرتتاي تانىس بولدىم. «جۇلدىزدىڭ» 1968 جىلعى ءبىر سانىندا جازۋشى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ «Cوقپاق سوڭى» پوۆەسى تۋرالى سىن ماقالاسى شىقتى. وقىپ شىقتىم. ماقالانىڭ ەڭ اۋەلى كوركەم شىعارماداي وقىلاتىن اسەم ناقىشتى ءتىلى اسەر قۇشاعىنا بولەپ, باۋراپ الدى. شىعارمانى تالداۋ ءتاسىلى, تەرەڭىنە بويلاپ, استارلى ويلاردى اشۋى, وقىرماننىڭ شىعارماعا قۇشتارلىعىن وياتاتىن وي-تۇجىرىمدارى ەرەكشە اسەرلەندىردى. ماقالانىڭ ىقپال ەتكەنى سونشا, ارتىنشا «Cوقپاق سوڭىن» تاۋىپ الىپ وقىدىم. كوپ ۇزاماي اۋدان ورتالىعىنا جولىم ءتۇستى. ادەتتەگىدەي ۇلكەن كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ جاڭا شىققان كىتاپتاردى ىزدەي باستادىم. ارينە ول كەزدە ءبىرىنشى كەزەكتە ىزدەيتىنىمىز كوركەم شىعارمالار ەكەنى راس. سورەدەگى تىزىلگەن كىتاپتاردى شەتىنەن كورىپ كەلە جاتقاندا «تراگەديا تابيعاتى» اتتى كىتاپقا كوزىم ءتۇستى. اۆتورى «جۇلدىزداعى» ماقالاسى ارقىلى جەكەن جۇماحانوۆتىڭ پوۆەسىن وقۋعا ەرىكسىز «ماجبۇرلەگەن» رىمعالي نۇرعاليەۆ ەكەن. ەسكى تانىسىمداي كوزىمە جىلى ۇشىراي كەتتى.
سول جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ارمان ورىندالعانداي بولدى.
ول جىلدارداعى ءتارتىپ بويىنشا جىل سايىن ستۋدەنتتەر كۇزدىڭ العاشقى ايلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا كومەكتەسىپ, ەگىن جيناۋعا قاتىساتىن. ساباق سودان كەيىن باستالادى. ءبىز دە سويتتىك. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ العاشقى ساتتەرى. جوعارى مەكتەپ جۇيەسىنە قاتىستى ءبىز ءۇشىن بۇعان دەيىن بەيتانىس تەرميندەر, توسىن اتاۋلار: اۋديتوريا, لەكتسيا, سەمينار, كۋرستىق جۇمىس, سەمەستر. ولار جايىنداعى العاشقى تۇسىنىك, العاشقى پايىم قات-قابات ءورىلىپ, قاتارلاسا ساناعا ءسىڭىپ جاتتى. ساباق كەستەسىنەن قانداي پاندەر جۇرەتىنىن, قاي پاننەن كىم بەرەتىنىن جازىپ الدىق. ساباق بەرۋشىلەردىڭ بىرەۋى رىمعالي نۇرعاليەۆ ەكەن. تانىس ەسىم, تانىس فاميليا تاعى دا جىلى ۇشىراي كەتتى...
مىنە, وزگە دە كۋرستاستارىممەن بىرگە قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى, كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, سىنشى, جازۋشى, ەنتسيكلوپەديست عالىم, كوپتەگەن مارتەبەلى اتاقتار مەن بيىك لاۋازىمدار يەسى بولعان, سان قىرلى تالانت, ۇلت ماقتانىشى رىمعالي نۇرعاليەۆپەن جاقىندىقتىڭ العاشقى جۇزدەسۋ ءساتى وسىلاي بولىپ ەدى. «تۋعان اي تۋراعان ەتپەن تەڭ» دەيدى حالىق دانالىعى. قالاي ءدال ايتىلعان تەڭەۋ؟ سودان بەرى دە اتتاي ەلۋ جىلدان اسا مەزگىل ءوتىپتى-اۋ. زۋلاعان كۇندەر, جىلجىعان جىلدار بىلدىرمەستەن ارتتا قالا بەرىپتى. ونى وسىنداي ەسكە تۇسىرەر سەبەپ-جايلاردا عانا اڭعارعاندايسىڭ.
سول ستۋدەنتتىك كەزدەن عىلىم جولىنا تۇسۋىمە ىقپال ەتىپ, كۋرستىق جۇمىسقا جەتەكشىلىكتەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا كەڭەسشىلىك جاساۋعا دەيىن ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلگەن جاقىندىق اياسىندا ۇستاز بويىنداعى ءوز الىمشە سەزىپ بىلگەن, كوزبەن كورگەن, تالاي رەت كۋا بولعان اسىل قاسيەتتەرى, تالانت قىرلارى, قابىلەت-قارىمى, ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق كەلبەتى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق تولعاۋعا بولار ەدى. الايدا ۇستاز-اعانى ەتەنە جاقىن سەزىنىپ كەتكەندىكتەن بە, ول جايىندا اقتارىلا جازۋعا ۇنەمى يمەنە بەرەمىن, تارتىنا سويلەيمىن.
دەي تۇرعانمەن ادەبي ورتا, زيالى قاۋىم جاقسى بىلەتىن, الدىنان ءدارىس العان جۇزدەگەن شاكىرتتەرىنە دە بەلگىلى ۇستاز كەلبەتىنىڭ كەيبىر تۇستارىن قايتالاپ ايتۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق دەپ بىلەمىن. وسى ورايدا ر.نۇرعاليەۆ تالانتىنىڭ العاش اۋىزعا ىلىنەر ەرەكشە ءبىر قىرى – ونىڭ لەكتورلىق شەبەرلىگى. ءبىزدىڭ توپقا رەكەڭ ءبىرىنشى كۋرستا «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە», ءتورتىنشى, بەسىنشى كۋرستاردا «قازاق ادەبيەتى تاريحى» ءپانىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىنەن جانە ارناۋلى كۋرستار بويىنشا ءدارىس بەردى. ءبىز وقۋعا تۇسكەن جىلدارى «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» ءپانى بويىنشا قازاقشا وقۋلىق جوق بولاتىن. زەكەڭنىڭ ء«سوز ونەرى» كىتابى ءالى شىقپاعان كەز. ءبىرىنشى كۋرستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن وقىتىلاتىن «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» پانىنەن لەكتسيا وقيتىن ر.نۇرعاليەۆ شاكىرت كوڭىلىن بىردەن-اق باۋراپ الىپ, ادەبيەت الەمىنە دەگەن قۇشتارلىعىمىزدى بۇرىنعىدان دا ارتتىرا اسەمدىك الەمىنىڭ گۇلزار باعىنا ەنگىزىپ جىبەرگەندەي بولدى. ادەبي بولمىستى تۇسىندىرۋىندە قازاق ادەبيەتى شەڭبەرىنەن الدەقايدا ءارى اسىپ, ءار مىسالىن ورىس جانە الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن ساباقتاستىرا تۇيىندەپ, اعىل-تەگىل سويلەگەندە لەكتسيا جازۋعا ءالى داعدىلانباعان, جۇيەلى وي قورىتۋعا قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ءبىز ابدىراپ قالۋشى ەدىك. تۋما تالانت, قابىلەت-قارىمىنا وراي جيناقتاعان تەرەڭ ءبىلىمى, فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدى ويلارى شەشەن تىلمەن كومكەرىلگەندە ايىزىمىز قانىپ, قاناتتانۋعا قوسا, بۇعان دەيىن ەشتەڭە وقىماعانداي كۇيگە تۇسەتىنبىز. رەكەڭ قانداي تاقىرىپتا لەكتسيا وقىسا دا ستۋدەنتتەردىڭ ىنتاسىن تۋدىرا, ءنارلى وي تۇجىرىمدارىمەن اسەرلەندىرە, ءوزىنىڭ جازۋ مانەرىندەگى كوركەمدىكتى السىرەتىپ الماي سويلەيتىن, ۇنەمى شابىت ۇستىندە جۇرەتىندەي كورىنەتىن. ول وقىعان لەكتسيالاردا ءتىپتى ترافارەت ءتارىزدى ەسەپتەلەتىن جازۋشى ءومىربايانىنىڭ ءوزى وزگەشە ستيلدە, وزگەشە ورنەكتەلە باياندالىپ, كوركەم وبراز دەڭگەيىندە تىڭدالاتىن.
بۇل قۇبىلىس ساكەن, ءىلياس, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ تاقىرىپتارى وتىلگەندە ەرەكشە كورىنىس تاباتىن. م.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۇسىندا اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىك سەزىم مەن شابىتتى كۇيدە بولدى. ۇلى جازۋشىعا ارنالىپ بىرنەشە كۇن بويى وقىلعان لەكتسيادا «اباي جولى» ەپوپەياسىنا كوپ ورىن بەرىلدى. ەپوپەيانىڭ جازىلۋ, جارىق كورۋ تاريحىن بايانداي كەلە, ونداعى وبرازدار الەمى, كەيىپكەرلەر بولمىسى, قۇرىلىمدىق سيپاتى, تابيعات قۇبىلىسى, مىنەز بەن پورترەت, ت.ب. تولىپ جاتقان ماسەلەلەر جايىندا جەكە-جەكە تالداي وتىرىپ ويىن جيناقتاي سويلەگەندە كىتاپتا سۋرەتتەلەتىن بار الەم قايتا جاڭعىرىپ, جان ءبىتىپ كوز الدىڭا كەلگەندەي بولاتىن. «ەپوپەيادا كەيىپكەر كوپ. ءۇش جۇزگە تارتا كەيىپكەر بار... كىتاپتا ايانىشتى تاعدىر كوپ. ءيىس كەمپىر, ونىڭ بالاسى يسا, نەمەرەسى, ت.ب...» دەپ الىپ ءار الۋان كەيىپكەرلەر توبىنىڭ باستى تۇلعالارى, ءتۇرلى تاعدىر يەلەرى, كوركەم بەينە رەتىندە ولاردىڭ وزىندىك ورنى مەن كوتەرەر جۇگى جايلى جىلىكتەپ تالداپ كەتەر ەدى.
روماندا بوران, جاۋىن, قىس, جاز, كوكتەم, كۇز, ت.ب. الۋان ءتۇرلى قۇبىلىس, قيلى ءىس-ارەكەتتىڭ مول كورىنىس تاباتىنى, ونىڭ ءبارى دە قازاق ومىرىنە بايلانىستىرىلا سۋرەتتەلەتىنى, بەلگىلى ءبىر اۆتورلىق ماقساتقا قىزمەت ىستەۋگە, شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن اشۋعا جۇمىلدىرىلاتىنى تۋرالى ايتا كەلىپ, سول ءارتۇرلى قۇبىلىس, ءىس-ارەكەتتىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالا وتىرىپ, ولارعا بايلانىستى رومان ىشىندەگى وزىنە كەرەكتى دەتالدار, وقيعا, سيۋجەتتى جاتقا ايتىپ, وي مارجانىن توگىلتە باياندايتىن. بۇرىنىراق وقىعان ەپوپەياداعى ۇستاز كەلتىرگەن دەرەك, دەتالداردى اڭعارماعانىڭدى, نە ۇمىتقانىڭدى سەزىنىپ, قايتا وقىعىڭ كەلىپ كەتۋشى ەدى.
اسىرەسە «اباي جولىن» كەڭ تىنىسپەن تالداپ ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنىڭ اياعىنداعى ەپيلوگ ارقىلى تۇيىندەلگەن ويلاردى جەرىنە جەتكىزە زور شابىتپەن تولعاعان تۇستارى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا, كوڭىلىمنەن وشكەن ەمەس. ەپيلوگتاعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قالام قۋاتىمەن ورىلگەن اۋەزدى اسەم ىرعاقتى سويلەمدەر لەكتور رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر ۇنىمەن تىڭدالعاندا وقىلعاننان الدەقايدا اسەرلى ەدى.
جەتى جارىم بەتتەن تۇراتىن ەپيلوگتىڭ كەي تۇستارى «اقشوقىدا تۋعان ولەڭ مەن ءان, سان سالالى جىرلار كوشىرىلىپ جاتتالىپ, اۋەندەپ تولقىپ, تاراپ جاتتى. الۋان سىرلى جاڭا ءسوز ارقانىڭ قوڭىر جەلىندەي جاي جىلجىپ, بىراق كەڭ جايىلىپ تارادى...
اقشوقىدا تۋعان ولەڭ, ولەڭ مەن ءان جاتتالىپ, كوشىرىلىپ, اۋەندەپ تولقىپ ەرالىعا جەتتى...
اقشوقىدا تۋعان ولەڭ, ولەڭ مەن ءان كوشىرىلىپ, جاتتالىپ مۇحامەتجان اۋەنىمەن ۇلجان اۋلىنا جەتكەن ەدى...
اقشوقىدا تۋعان ءان جاتتالىپ, سول كۇندەردىڭ ءبىر كەشىندە ۇيقىسىز جاتقان قۇنانبايدىڭ قۇلاعىنا جەتتى...
اقشوقىدا تۋعان ولەڭ, ولەڭ مەن ءان جاتتالىپ, اۋەنگە قوسىلىپ, كەڭ اتىراپقا تاراپ جاتتى. دالانىڭ قوڭىر جەلىندەي, جاي سوققان سامالىنداي ءلۇپىپ-تولقىپ, توبىقتى جايلاۋلارىن تۇگەل شارپىپ ءوتتى...» ءتارىزدى بولىپ بەلگىلى ءبىر تىركەستىڭ قايتالانۋى ارقىلى باستالىپ وتىراتىن, بىراق ارقايسىسى جاڭا مازمۇنعا قۇرىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسكەن بىرنەشە ابزاتستىق ءماتىندى جاتقا ايتىپ, شىعارما ءتۇيىنىن بەرۋدەگى جازۋشى شەبەرلىگىن عىلىمي تەرەڭ پايىممەن, فيلوسوفيالىق تولعاممەن تۇجىرىمداپ, شەشەندىكپەن جەتكىزە, كەستەلى تىلمەن بايانداعان تۇستا اباي-مۇحتار, مۇحتار-رىمعالي الەمى بولىپ تۇتاسىپ, جاراسىم تاپقانداي كورىنەر ەدى.
بۇلار ارقىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇش ءداۋىرى بىرىمەن-ءبىرى جالعاسقانداي, ءبىر نۇكتەدە تۇيىسكەن ءۇش ءداۋىر بولىپ, ءبىر نيەتتە ۇلاسقان ءۇش تۇلعا كۇيىندە ۇلت ۇرانى, قازاق ءۇنى, قازاق ءسوزى, قازاق ويى بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ, بولاشاق بويلىعىنا جول تارتقانداي.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى تۇلعاسىنا اينالعان رەكەڭنىڭ عالىمدىق تالانتى, زەرتتەۋشىلىك قابىلەتى, سىنشىلىق ورەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە. سوناۋ ستۋدەنت كەزىنىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق عىلىم-بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن, قابىلەت, دارىنىن بىردەن بايقاتىپ, ۇستازدار نازارىن وزىنە اۋدارا بىلگەن ول قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قايسار قايراتكەرى, بويىنا سىڭىرگەن الاش رۋحىن ءبىر ساتتە وشىرمەگەن دانا ۇستاز بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن بىرىگىپ «سابىر شاريپوۆ. ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» (1961) اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى بولعاننان باستاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا, تەورياسىنا, جەكە جانرلىق, ت.ب. كوكەيكەستى ماسەلەلەرى مەن ادەبيەتىمىزدىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان مونوگرافيا, سىن, زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن قازاقشا, ورىسشا باسىلعان ونداعان ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر, پۋبليتسيستيكالىق جانە پروزالىق تۋىندىلار بەرگەن اكادەميك ر.نۇرعاليەۆتىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىممەن قارۋلانعان كەڭ شەڭبەرلى عالىم رەتىندە عىلىمنىڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلگەنىنىڭ كۋاسىمىز. ونىڭ قالامىنان تۋعان «تراگەديا تابيعاتى» (1968), «تالانت تاعدىرى» (1969), «كۇرەتامىر» (1973), «ونەر الدى قىزىل ءتىل» (1974), «ونەردىڭ ەستەتيكالىق نىساناسى» (1977), «پوەتيكا درامى» (1979), «ايدىن» (1985), «تەلاعىس» (1986), «قازاق رەۆوليۋتسيالىق پوەزياسى» (1987), «درەۆو وبناۆلەنيا» (1989), «ارقاۋ» 2 تومدىق, «اۋەزوۆ جانە الاش» (1997), «ۆەرشينى ۆوزۆراششەننوي ليتەراتۋرى» (1998), ء«سوز سىرى» (2000) ءتارىزدى عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن ء«دان» (1977), «اي قاناتتى ارعىماق» (1990), ت.ب. پروزالىق تۋىندىلارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز كەزىندەگى بۇرىن كوتەرىلمەگەن ماسەلە بويىنشا جاڭالىعىمەن, بۇرىن ايتىلماعان تۇجىرىم, اشىلماعان تۇستار توڭىرەگىندەگى سونى ويلارمەن, تىڭ تاقىرىپ, سونى باعىتىمەن قۇندى, بۇگىن دە تاپتىرمايتىن كىتاپتارعا اينالعان, كەلەر ۇرپاققا ماعلۇمات جەتكىزەتىن, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى كوپ جاڭا كوزقاراس, يدەيالاردىڭ باستاۋ كوزى بولعاندىعىن كورسەتە الاتىن, كوركەمدىك قۋاتى مول, عىلىمي دەڭگەيى جوعارى, فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدارى تەرەڭ, ءماندى ەڭبەكتەر.
وسىنداي قوردالى تاقىرىپتاردى قوپارىپ قۇنارلى ويلارمەن تۇيىندەلەتىن كىتاپتار جازۋعا قوسا عىلىمي ماماندار دايارلاۋعا قوسقان ۇلەسى قانشاما!؟
ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جانە وپپونەنت بولۋىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعان بىرنەشە ونداعان عالىمداردىڭ ىشىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ش.ەلەۋكەنوۆ, م.مىرزاحمەتوۆ, ۋ.قاليجانوۆ, س.ءداۋىتوۆ, ق.ابدەز ۇلى, م.حامزين, س.بايمەنشە, د.ءماسىمحان ۇلى, س.تاپانوۆا, م.شىنداليەۆا, ا.يششانوۆا, س.داۋىتوۆا, ا.ءالتاي, ج.جارىلعاپوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى ل.ادىلبەكوۆا, ر.شاحانوۆا, ز.تايشىباەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, گ.ورىنحانوۆا, ت.ب. سياقتى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەر, ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن جوعارى مەكتەپتەردە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەندەر بار.
ول ءوز ماماندىعى سالاسىندا ءبىلىمپاز عالىمدىعىنا وراي تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عىلىمي دارەجە مەن اتاقتار بەرەتىن تۇڭعىش جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ, فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە جاڭا ۇيىمنىڭ بەكىپ, ورنىعۋىنا ىسكەرلىكپەن اتسالىستى, عىلىم جولىنداعى تالاي ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن شەشتى.
ءبىر مۇشەلگە جۋىق ۋاقىت, ون ەكى جىلداي قازاق ەنتسيكلوپەدياسىن باسقارۋ بارىسىندا ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن, ۇرپاققا قىزمەت ىستەيتىن سان الۋان وزىق يدەيالاردىڭ, جاقسى باستامالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن بارىنشا تەر توگىپ, مول قاجىر-قايراتىن جۇمسادى, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى عىلىمي تەوريالىق تۇرعىدان جاڭا بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. پروفەسسور ر.نۇرعاليدىڭ باس رەداكتور كەزىندە «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسيكلوپەديا», «ول كىم؟ بۇل نە؟ شاكىرت ەنتسيكلوپەدياسى», «شاڭىراق», «سۆود پامياتنيكوۆ يستوري ي كۋلتۋرى كازاحستانا», «يسلام», «فيلوسوفيالىق سوزدىك», ەنتسيكلوپەديالىق پرينتسيپپەن جاسالعان «ايقاپ», ءا.بوكەيحان «تاڭدامالى», «الەمدە تالاي قىزىق بار» ءتارىزدى دۇنيەتانىمدىق ءمانى زور ەڭبەكتەردىڭ شوعىرلانا دۇنيەگە كەلۋى سونى دا, تىڭ باستامالاردىڭ ىسكە اسۋىنىڭ كورىنىسى ەدى.
ءبىز, شاكىرتتەرى اكادەميك رىمعالي اعانى ۇستاز, عالىم رەتىندە دە, قايراتكەر تۇلعا, ازامات رەتىندە دە ماقتانىش ەتەمىز. ونىڭ ۇستازدىعى مەن عالىمدىعى ادامگەرشىلىكپەن ۇشتاسقان, قايراتكەرلىگى مەن ازاماتتىعى پرينتسيپشىلدىگىمەن تۇتاسقان.
2010 جىلدىڭ 19 اقپانى. الماتى قالاسى. ۇلى ۇستازدى جەر قوينىنا جاتقىزىپ كەلەمىز. تابيعات انا دا, اسىل ازاماتتى قيماعانداي جابىرقاۋ كۇيدە. توگىلگەن كوز جاسىنداي بولىپ جاڭبىر دا قۇيىپ تۇر. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي قاراقۇرىم بولىپ جينالعان ادامنىڭ كوپتىگىنىڭ ءوزى اياۋلى ۇستازدىڭ, اcىل تۇلعانىڭ حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەندىگىنىڭ بەلگىسىندەي ەدى.
سودان بەرى دە رىمعالي اعاسىز كۇندەر ءوتىپ جاتىر. كوڭىلىمىزدە قالعان ءبىر وكىنىش – جەتپىس, جەتپىس بەس, سەكسەن جاستىق مەرەيتويلارىن اعانىڭ ءوزىنىڭ كورە الماي كەتۋى. اللانىڭ ىسىنە شارا بار ما؟! قۇتتىقتاۋ ءسوزدىڭ ورنىنا ەستەلىك ايتىلىپ, شاتتانا قۋانۋدىڭ ورنىنا مۇڭايا ەسكە الۋ بولادى دەپ كىم ويلاعان!؟
قۇنىپيا الپىسباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
