ماسەلەن, 2018 جىلى يمپورت كولەمى 296 توننانى قۇرادى, بۇل 2017 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 43 پايىزعا جوعارى. دەگەنمەن دە مەملەكەت تاراپىنان توقىما ونەركاسىبىنە قاجەت بيازى ءجۇن الىناتىن جارتىلاي بيازى جانە بيازى ءجۇندى قوي تۇرلەرىن وسىرۋگە ىنتالاندىرۋ جوق.
– بىزدە قازىر زاماناۋي تۇرلەنگەن ءوندىرىس بار, ولار وسىنداي شەتەلدىك وزىق كاسىپورىندارمەن باسەكەگە تۇسە الادى. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتى 40-50 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك سەرىكتەستىكتى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلعان, جۋدان باستاپ ونىمدەردى دايىنداۋعا دەيىنگى ءجۇننىڭ تۇرلەرىن (تۇيە, قوي جانە ەشكى جۇندەرى) قايتا وڭدەۋدىڭ بارلىق ءوندىرىس تسيكلى قامتىلعان «Caspiy Lana Atyrau» توقىما كاسىپورنى 2015 جىلى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. 100 پايىز قازاقستاندىق ءونىم وندىرەتىن قازاقستانداعى جالعىز كاسىپورىن جابىلۋدىڭ الدىندا تۇر. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىندا بايلانىس بولسا جانە قازاقستاندا جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندە تولىق جانە انىق كارتينانى بىلسە, مۇنداي جاعداي ورىن الماس ەدى, – دەيدى ۇكىمەت جەتەكشىسىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتور عۇمار دۇيسەمباەۆ.
جالپى العاندا بۇگىندە ەلدەگى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا 1 030 كاسىپورىن بار, ونىڭ 96 پايىزى شاعىن كاسىپورىندار, جالپى جۇمىسكەرلەرىنىڭ سانى 11 مىڭ ادام. دەگەنمەن دە جاسىراتىنى جوق, قوي ءجۇنىن وڭدەۋ ماسەلەسى تالاي جىلدان بەرى كوتەرىلىپ, ابدەن ايتىلىپ, جاۋىر بولعان ماسەلە. بىراق ەش ناتيجە بولماي تۇر.
– سەبەبى قوي ءجۇنىن وڭدەۋدىڭ زامانى ءوتتى, سۇرانىس از, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بەلگىلى مامانى, «ۇلتتىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق باسقارما توراعاسى تولەۋتاي راقىمبەكوۆ. – ءبىز نارىق زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇرىن قازاقى قويلاردىڭ ءجۇنى قايدا كەتۋشى ەدى؟ جۇنگە ەڭ كوپ سۇرانىستى كەڭەس اسكەرى بەرەتىن. سولداتتار شينەلىنىڭ ءبارى وسى قوي جۇنىنەن باسىلاتىن ەدى. ودان مەملەكەتتىڭ ءوزى شارۋالار ءۇشىن كيىز باساتىن, ءورت قاۋىپسىزدىگى, توتەنشە جاعدايلار قىزمەتى پايدالاناتىن. قازىر ونداي سۇرانىس جوق. ءجۇن ءوندىرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءتيىمدى ەمەس. دالادا جۇرگەن قويدى قىرقۋ, ونى قايتا ءوندىرۋ سالاسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن جول شىعىنىنىڭ وزىنە ءبىراز قارجى كەتەدى. سوندىقتان ءجۇن وڭدەۋ ماسەلەسى وتە قيىن. الەم ەلدەرى ىشىندە قوي شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە قوي ءجۇنىن وڭدەۋ سالاسى دامىعان ەل – اۋستراليا. ون سەگىزىنشى عاسىردان بەرى سولاي بولىپ كەلەدى. كەزىندە دۇنيەجۇزى بويىنشا وندىرىلەتىن ءجۇننىڭ 10 پايىزى اۋسترالياعا تيەسىلى بولاتىن. سونىڭ ىشىندە ەڭ ساپالى مۋتون دەگەن ءجۇن بار. اۋستراليا وسى مۋتوننىڭ 50 پايىزىن وندىرەتىن. 1980 جىلدارى ءسان وزگەرىپ, تابيعي كيىمدەردىڭ ساۋداسى جۇرمەي قالعاننان كەيىن قوي جۇنىنە دەگەن سۇرانىس ازايدى. سول كەزدە اۋستراليا قويشىلارى قاتتى داعدارىپ قالدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىمەن كوگەرىپ وتىرعان مەملەكەت. ماماندار ابدەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ەندى سونشاما قويدى ءتيىمسىز دەپ قىرىپ تاستاۋعا بولمايدى عوي. حالىققا قانداي جۇمىس تاۋىپ بەرۋ كەرەك؟ سودان مارقانىڭ ەتىمەن اينالىسامىز دەگەن شەشىمگە كەلىپ, «ويباي, مارقانىڭ ەتىنىڭ حولەستەرينى از, دەنساۋلىققا وتە پايدالى» دەگەن جارناما قاپتاپ كەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە مارقا ەتىنە دەگەن سۇرانىس كوبەيدى. مارقا ەتىنىڭ قادىرىن قازاقتار دا بۇرىننان بىلگەن. اتا-بابالارىمىز وسىدان ءۇش-ءتورت عاسىر بۇرىن «مارقا تۋعاننان كەيىن قار تۇسپەي ساتىپ جىبەرۋ كەرەك. قاردى كورگەن مارقا پايداسىن ءوزى جەي باستايدى» دەپ ايتقان. سوندىقتان كەيدە ءبىز سيىر ەتىمەن ەمەس, وسى مارقانىڭ ەتىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك پە دەگەن دە وي كەلەدى. مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە, قازاقستان ەكسپورتقا 100-150 مىڭ توننا مارقانىڭ ەتىن شىعارا الادى.
ءيا, قازاقستاندا ەت ەكسپورتى ەندى-ەندى قارقىن الىپ كەلە جاتىر. ءجۇن وڭدەۋ دە ءوز الدىنا ءبىر سالا, زامان قانشالىقتى وزگەرسە دە بيازى جۇنگە دە سۇرانىس جوق ەمەس. سوندىقتان ءجۇن وڭدەۋ ءوندىرىسىن جانە ءجۇن ونىمدەرىن دايىنداۋدى دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن جارتىلاي بيازى جانە بيازى ءجۇندى قوي تۇرلەرىن ءوسىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ال ازىرگە قازاقى قويدىڭ ءجۇنى ورتەپ جىبەرۋدەن باسقاعا جاراماي تۇرعانى وكىنىشتى-اق... سوندا كيىز باسۋدىڭ زامانى شىنىندا وتكەنى مە, قالاي ءوزى؟
