قوش, كەزىندە الاشتىڭ استاناسى سانالعان, مادەنيەتى وزىق بولعان تاريحي كونە شاھاردىڭ زامان تالابىنا ساي قايىرا تۇلەۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان نەندەي كەپىلدىڭ بولعانى ابزال؟ ول سۇراقتىڭ جاۋابىن ءبىز «ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتالعان ماقالاسىنان تابامىز: «سەمەي ءوڭىرى – قازاق تاريحىنداعى كيەلى ولكەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ەلدىڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىن تاريحي ورتالىق رەتىندە بەلگىلەگەن ءجون. ۇلى اباي مەن شاكارىمنىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. وسىعان وراي شاھاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى تۇردە دامىتىپ, ونداعى تاريحي-مادەني نىسانداردى جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتامىز. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن».
قالامىزدىڭ باستى تاريحي ماڭىزى – ونىڭ الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنە, ەل ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن الاش ارىستارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستىلىعىندا. 1917 جىلى جەلتوقساندا, ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىندا سەمەي قالاسى الاش اۆتونومياسىنىڭ استاناسى, الاشوردا حالىق كەڭەسىنىڭ قىزمەت ەتەتىن جەرى بولىپ جاريالاندى. الاش ۇكىمەتىنىڭ عيماراتتارى ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى جاڭا سەمەيدە (حالىق ونى اتالعان تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى «الاش» اتاندىرعان) ورنالاسقان-تىن. وكىنىشكە قاراي, الاشوردا ۇكىمەتى مەن الاش زيالىلارى تاعدىرىنا قاتىستى عيماراتتاردىڭ بارلىعى دا قيراتىلعان. قالامىزعا بەرىلمەك ەرەكشە مارتەبەگە وراي, ول عيماراتتاردىڭ ورنالاسقان جەرى ارحيۆ دەرەكتەرى مەن ولكەتانۋ ماعلۇماتتارى بويىنشا ناقتى انىقتالىپ, ولارعا ەلەۋلى ەسكەرتكىش-بەلگىلەردىڭ ورناتىلماعى دا – قالا حالقىنا سىن. سونداي-اق شىڭعىستاۋداعى قاراۋىلتوبە مەن شۇناي تاۋلارى اراسىنداعى جازىقتا ابزال قاراسارتوۆ ورناتقان «قونىس لاگەرى» بولعان. ونىڭ دا (شاكارىم وققا ۇشقان جەردىڭ دە) كوورديناتتارىن انىقتاپ, قارالى بەلگى ورناتۋ – ار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىز. اباي مەن شاكارىمنىڭ بۇكىل اۋلەتى سول لاگەرگە قامالعان جانە ەركەككىندىكتى ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى تۇتاستاي بولشەۆيكتىك زۇلماتتىڭ قۇربانى بولعان. شاكارىمنىڭ احات دەگەن ۇلى عانا امان قالعان. رەپرەسسيالىق تاعى ءبىر لاگەردىڭ ورىنى – تۇيەمويناق ارالىندا. اكادەميك, ابايتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ اكەسى, مەتسەنات مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ, ابايدىڭ ۇلى مەكايل (وزگە دە كوپتەگەن ارداقتىلار بار) سول لاگەردە اتىلعان. شاكارىمنىڭ عافۋر دەگەن ۇلى قىزىل جەندەتتەرگە قور بولعانشا دەپ, ءدال سول لاگەردە ءوزىن ءوزى باۋىزداپ, مەرت بولعان. سوندىقتان زامانالار ساياساتىنا قاراي «پولكوۆنيچي», «كيروۆ» اتالىپ كەلگەن ول ارالدىڭ قازىرگى «بەيبىتشىلىك» دەگەن اتاۋى – تاريحقا قيانات. كەزىندە ايگىلى قاجىمۇقان مەن ءانشى مايرالار ونەر دە كورسەتكەن ول ارالعا ءوزىنىڭ تاريحي بايىرعى «تۇيەمويناق» اتاۋىن قايتارماق پارىز. امان قالعان تاريحي ءبىر ورىن – الاش يدەياسىنىڭ جاناشىرى, اباي تاربيەسىن كورگەن كاسىپكەر ءانيار مولداباەۆتىڭ اباي شاكىرتتەرى, الاش زيالىلارى جينالىپ ءماجىلىس قۇرعان قۇتتى قونىسى. قازىر ول – «الاش ارىستارى جانە مۇحتار اۋەزوۆ» مۋزەيى. اباي مۋزەيىن 33 جىل بويى باسقارعان قايراتكەر تولەۋجار (توكەن) يبراگيموۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا, سول ءۇي جانە تاعى ءبىر كونە عيمارات جەكەنىڭ قولىندا كەتپەي يا قيراتىلماي, امان ساقتالىپ, سوڭعىسى ابايدىڭ رەسپۋبليكالىق تاريحي-مادەني, ادەبي-مەموريالدىق قورىق مۋزەيىنىڭ كەڭسەسىنە اينالدى. كەزىندەگى كوپەس ەرشوۆتىڭ ءۇيى دە ءدىن-امان كۇيىندە مۋزەي كەشەنىنىڭ ەكسپوزيتسيالىق باس عيماراتى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. ال وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عيماراتى (كەزىندە اسكەري گۋبەرناتوردىڭ ءۇيى) دا الاشورداعا, ءاليحان بوكەيحاننىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان ول كەزىندە «بوستاندىق ءۇيى» اتالعان. ونى سول اتاۋى بويىنشا جاڭعىرتىپ, الاشوردا ۇكىمەتى مەن الاش پارتياسىنىڭ جانە الاش ارىستارىنىڭ مۋزەيىنە اينالدىرماق دۇرىس. سەبەبى ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عاسىردان استام ۋاقىت بويى جيناقتالعان قورى مەن ەكسپوناتتىق جادىگەرلەرى ءۇشىن ول ءۇي قازىردىڭ وزىندە تارلىق ەتۋدە. سوندىقتان وعان ارناپ جاڭا عيمارات سالىنسا, قۇبا-قۇپ. جاڭا عيمارات سالۋ دەمەكشى, قالالىق ءۇش بىردەي تەاتر (اباي اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترى مەن دوستوەۆسكي تەاترى جانە «داريعا-اي» جاستار تەاترى) ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر عانا شاڭىراق استىن پانالاپ وتىر. قالانىڭ سول جاق بولىگىندە قالالىق ساردارلار ۇيىنەن باسقا مادەنيەت وشاعى مۇلدە جوق. سول سياقتى, اتاعى الەمگە كەتكەن فيلارمونيامىز بار, مەكەنى جوق. 350 مىڭداي حالقى بار شاھاردا بالالاردى مۋزىكاعا باۋليتىن شاعىن ەكى مەكتەپ قانا بار. جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردى ءتۇرلى ونەر مەن عىلىمعا, الۋان كاسىپكە باۋليتىن مەكتەپتەردەن جۇردايمىز. ونداي مەكتەپتەردى بولاشاقتا سالىنۋى ءتيىس شاكارىم اتىنداعى ونەر سارايى شاڭىراعىنىڭ اياسىنان كورگىمىز بار. اتومدىق پوليگون قاسىرەتى مۋزەيىنىڭ دە قالامىزدا بوي كوتەرمەگى زاڭدى.
سەمەي – قازاقستان تاريحىندا العاشقى بولىپ سانالاتىن مەملەكەتتىك العاشقى گيمن (اۆتورى – ق. مۇحامەدحانوۆ), العاشقى مادەني-اعارتۋشىلىق ۇيىم («ەس-ايماق»), تەلەگراف, تەلەفون جۇيەسى, باسپاحانا, كىتاپحانا, ارحيۆ, ولكەتانۋ مۋزەيى (ونىڭ قورىندا زامانىندا اباي ءوز قولىمەن تاپسىرعان جادىگەرلەر دە ساقتاۋلى), كينوقوندىرعى, فۋتبول كومانداسى (قۇرامىندا م. اۋەزوۆ تا بولعان), ۇلتتىق تسيرك (ەرتىستىڭ قالا تۇسىنداعى تۇيەمويناق ارالىندا), تەمىرجول كوپىرى, تمد-داعى ەڭ العاشقى اسپالى كوپىر, ت.س.س. وركەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ دا وتانى. سونداي «العاشقىلاردىڭ» بىرەگەيى – قازاقستانداعى تۇڭعىش وقۋ ورنى, 117 جىلدىق تاريحى بار, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج (اۋەلدە مۇعالىمدەر سەمينارياسى, سونان سوڭ, پەدتەحنيكۋم, پەدۋچيليششە). وندا ن.قۇلجانوۆ, ن.قۇلجانوۆا, م.اۋەزوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ق.ساتباەۆ, ءا.مارعۇلان, ش.ايمانوۆ, ە.بەكماحانوۆ, ا.شاكارىم ۇلى, ب.اقىلباەۆ, ءا.ءناجىپ, ءا.نۇرشايىقوۆ, ت.مۋسين, ب.جاماقاەۆ, ش.قابىلباەۆ باستاتقان قازاقتىڭ وتىزعا جۋىق ايگىلى اقىن-جازۋشىلارى مەن عالىمدارى, كومپوزيتور, قوعام قايراتكەرلەرى, كەڭەستەر وداعىنىڭ ءۇش باتىرى, ءۇش سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى وقىعان, ساباق بەرگەن, ەڭبەك ەتكەن. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم وردالارىنىڭ ماڭدايالدىلار قاتارىنا سانالاتىن پەدكوللەدج ۇجىمى زامان تالابىنا ساي وزىق ءبىلىم بەرۋ جولىندا ابىرويلى قىزمەت اتقارۋدا. ەگەر, سەمەي شاھارى وتانىمىزدىڭ تاريحي ورتالىعى بولىپ بەلگىلەنسە, اتالعان وقۋ ورىنىنا دا ەرەكشە ستاتۋس بەرىلمەگى – تاريحي ادىلەت بولار ەدى. ويتكەنى وندا دانا شاھكارىمنىڭ دە ءىزى قالعان, ءا.ساتباەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ي.تاراباەۆ, ق.نۇرمۇحامەت ۇلى, ب.سارسەنوۆ, ح.عابباسوۆ, م.تۇرعانباەۆ, ا.بارلىباەۆ, ت.جومارتباەۆ, م.مالدىباەۆ, ا.دۇيسەباەۆ, ت.قاسەن ۇلى باستاتقان جيىرماعا جۋىق الاش ارىستارى دا ۇستازدىق ەتكەن, ءبىلىم العان, الاشتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن, مەرت بولعان.
وكىنىشكە قاراي, قالامىزدىڭ تاريحي كونە عيماراتتارىنىڭ كوبى تالقاندالىپ, ولاردىڭ ورنىنا جەكەمەنشىك نىساندارى سالىنىپ كەتتى. امان قالعاندارىنىڭ ءبىرى – ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە سەمەيگە ەۆاكۋاتسيالانعان اسكەري گوسپيتالداردىڭ باستى كوركەم عيماراتىنىڭ ورتتەن كەيىنگى سۇلباسى. بيىك تە بەرىك قابىرعالارى 34 جىلدان بەرى ۋاقىت جەلىنە قاسقايىپ تۇرعان ول ءۇيدى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءلازىم. قالاي دەسەك تە, قالا تاريحىن زەرتتەپ, قۇندىلىقتارىن جاڭارتىپ-جاڭعىرتۋدى قارقىندى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. بىراق, سەمەيدىڭ تاريحي ورتالىق رەتىندەگى مارتەبەسى زاڭدى تۇردە بەكىتىلمەسە, ماقساتتى تۇردە ۇدايى قارجىلاندىرىلىپ وتىرماسا, سولاردىڭ ءبارى بوس اڭگىمە بولىپ قالا بەرەدى.
جاز شىعا قالالىق جاسىل جەلەكتىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن نۋ تەرەكتەردىڭ توپان مامىعى اي بويى كوشە-كوشەنى تولىق باسىپ قالادى, اللەرگيا قوزادى, ءورت شىعۋ قاۋپى ەرەن كۇشەيەدى. جاسىل جەلەك دەمەكشى, بەس باعىمىز بار ەدى, سونىڭ ەكەۋى (بىرەۋى م.اۋەزوۆ باعى) تىپ-تيپىل ەتىلىپ, ورنىنا جەكەمەنشىك ۇيلەرى سالىنىپ كەتتى. ورتالىق باقتىڭ ءبىرشاما اۋماعىندا دا – ساۋدا مەن ساۋىق-سايران ورىندارى. سوندىقتان دەندروباقتار ماسەلەسى دە ويلانتادى. ال سەمەي توپىراعىندا الما دا, شيە دە, ءجۇزىم دە, جۇپارلى بورتەگۇل مەن بوزقاراعان دا, باسقا دا گۇلدى بۇتالار, ءبارى وسەدى. ياعني, پاتشالىق رەسەي زامانىنان قالعان ساۋلەتتى كونە عيماراتتاردىڭ كوپتىگىنە وراي, كەزىندە «ەكىنشى سانكت-پەتەربۋرگ» اتانعان, الەمگە ايگىلى ءۇش بىردەي عۇلاما ومىرگە كەلگەن ءوڭىردىڭ ورتالىعى رەتىندەگى شاھارىمىز – ىشىنە ەرتىستەن كانالدار جۇرگىزىلگەن, ايرىقشا اباتتاندىرىلعان, جاڭا سەمەي جاعىن دا تۇتاستاي ورمان كومكەرگەن جەرۇيىق-قالاعا اينالسا دەگەن ارمان بار. ونىڭ ورىندالۋىنا قاجىرلى ەڭبەك پەن ۇزاق ۋاقىتقا ارنالعان «جاسىلەلدىك» ناقتى جوسپار جانە ماقساتى ايقىن قارجىلاندىرۋ بولسا بولعانى. توعىز جولدىڭ تورابىنا ورنالاسقان سەمەيدىڭ رەسەي مەن قىتاي, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ءىرى ساۋدا ورتالىعىنا اينالۋى دا بەك مۇمكىن دۇنيە. تۋريستىك قالاعا اينالۋعا دا سەمەيدىڭ ادەبي-مادەني-تاريحي مۇمكىندىگىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنى داۋسىز. سوعان وراي, ماسەلەن, ايگىلى تەمۋچيننىڭ الىپتار اتامەكەنى رەتىندەگى شىڭعىستاۋعا تىكەلەي قاتىستىلىعىن الايىق. بارىمىزگە بەلگىلى, فولكلورلىق مۇرا مەن شەجىرەلەردىڭ تاريحي دايەك رەتىندە قولدانىلۋى عىلىم تاجىريبەسىندە بار. دەمەك, توپونيميكالىق دايەكتەردىڭ دە سوندايلىق دالەل رەتىندە قولدانىلماعى زاڭدى. و تۇرعىدان قاراستىرساق, تەمۋچيننىڭ جارتى الەمدى جاۋلاۋ الدىندا «كۇن-بيلەۋشى» دەگەن كونە ماعىناداعى «شىڭعىس» («جان گ+وس», تۇپنۇسقاسى: يان-ءوس; ەتيمولوگيالىق ءمانى مەن ءمانىسى – وزىنشە ءبىر اڭگىمە) مارتەبەسىن الىپ, كونەدەگى «تاۋ باسىنا حان كوتەرۋ» اتتى يناۋگۋراتسياسى (ونىڭ مۇلدە ۇمىتىلعان «الەمتاۋلىق» ءوز كوركەم فيلوسوفياسى بار) بويىنشا, بولاشاق الىپ يمپەريانىڭ التىن تاعىنا وتىرعانىن – اباي ەلىندەگى تاۋ-توبە شوعىرىنىڭ «شىڭعىستاۋ», «حان بيىگى», «وردا تاۋى», «قاراۋىلتوبە» اتاۋلارى اينا-قاتەسىز ايتىپ تۇرادى. ەندەشە, ول جەرلەردى دە ءتۋريزمنىڭ ناقتى تاريحي وبەكتىلەرى رەتىندە باعالاپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا وزدەرىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا سايكەس ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەر ورناتۋدى دا وسى باستان ويلانا جۇرمەگىمىز ءجون. سونىڭ ءوزى التىن وردانىڭ بيىل اتالىپ ءوتۋى ءتيىس 750 جىلدىعىنىڭ قۇرمەتىنە ورايعى ايتارلىقتاي ماڭىزدى شەشىم بولار ەدى.
ءجا, اباي فەنومەنىن الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. بىراق ونى اۋەلى ءوزىمىز تولىق تانىپ-بىلدىك پە؟ عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ كەلە جاتقان ابايتانۋىمىزداعى جەتكەن مەجەمىز, جالپى العاندا, ۇلت ۇستازى احمەت باستاعان, دانا مۇحتار كوزىن اشقان, سۇڭعىلا قايىم جالعاستىرعان, ويشىل مەكەمتاس زەردەلەگەن دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلىپ, ابايدىڭ اۋەلى ماعجان مويىنداعان حاكىمدىگى بەلگىلى ءبىر مولشەردە ايقىندالعانداي. الايدا, اباي – حاكىمدىكتەن دە جوعارى تۇرعان «جۇمباق ادام» («مەن ءبىر – جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا!»). ونىڭ شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرى قۇندىلىقتارىنان, ورىس الەمىنەن, الەمدىك وزىق ەڭبەكتەردەن وي قورىتا كەلە, ادامتانۋ, قوعامتانۋ, تابيعاتتانۋ, ءدىنتانۋ سالالارىندا مۇلدە جاڭا تۇجىرىمدار جاساعانى ءمالىم. ولاردىڭ ءالى مۇلدە اشىلماعان قۇپيالارىنىڭ شەشىمى – ءوز حالقىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدار بويىنا كەمەل قالىپتاسقان ۇلتتىق ءتىلى مەن دۇنيەتانىمىندا. ول داۋلەت – ءوز ب ە س ت ءى گ ءى «بەسكۇندىك جالعان» ب ە س ت ءى گ ءى ن ە (كۇن – كۇن نۇرى – اۋا – سۋ – توپىراق/جەر/) ساي «ب ە س ت ا ن ى م» (قۇدايتانۋ – عارىشتانۋ-كۇنتانۋ – تابيعاتتانۋ – ءوزتانىم) ءىلىمى. الەمدە تەڭدەسى جوق ول دوكترينانىڭ بار ەكەنىن بۇگىنگى قازاقتىڭ ءوزى دە بىلمەيدى. مۇلدە ۇمىتقان. «بەسكۇندىك جالعاننىڭ» ءوز ەگەسى (قۇدايى) بولاتىنى سياقتى, بەستانىمنىڭ دا ءوز «كيەسى» بار. ول – ءسوزتانىم (ويتانىم). اباي ءوز ولەڭدەرىندە ءسوز بەن ءتىل تۋرالى 174 تولعام كەلتىرگەن. ياعني, ءسوزدىڭ تابيعاتى مەن تىلسىمى تۋرالى ءوزىنىڭ ءار ولەڭى سايىن ءبىر وي ايتىپ وتىرعان دەۋگە بولادى. ءبىرازى – ءسوزتانىمنىڭ قازىرگى ءتىل عىلىمى مەن ءبىلىمى ءالى نازار اۋدارماعان پوستۋلاتتارى نەگىزىندە. ماسەلەن, قازاقتىڭ «باس – باق, اۋىز – داربازا, ءسوز – سامال» قاعيداسى. بۇل بويىنشا, ءسوزتانىم نە دەر ەكەن, قارايىق. سامال دەگەنىمىز – جۇپار جەل. ءبىر سيپاتى جۇپار جەل سانالاتىن ءسوز, اۋىز ارقىلى, باستاعى باقتان سويلەنەدى. باق (ساد) دەگەنىمىز – جۇماق ەس. قوشى اڭقىعان ج ۇ م ا ق ەستەن سويلەنەتىن ءسوزدىڭ ج ۇ پ ا ر جەل سيپاتىندا سويلەنبەگى زاڭدى. ول – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەس (1. بلاگوۋحايۋششي ۋم-رازۋم; 2. اروماتنوە سوزنانيە; 3. دۋشيستايا پاميات.,) دەگەن ءسوزدىڭ دە ءبىر ءمانى – جۇپار جەل ءسوز. ول ماعىناسىنداعىسىن دا قولدانعان اباي وسىدان 117 جىل بۇرىن بىزگە «جالىن مەن وتتان جارالعان ءسوزدى ۇعاتىن قايسىڭ بار؟!..» دەپ تە كەتتى. ءالى كۇنگە دەيىن سىرىن ۇققان ەشكىم جوق. سوزتانىممەن شۇعىلدانىپ, باعزى دانا بابالارىمىزدان قالعان «اڭقىما» (تۋىندى ءتۇرى: «اڭگىمە»), ء«سوز كىيەسى», ء«سوز جۇيەسى», ء«سوز اتاسى», «قوناق ءسوز», ء«سوز جانى», ء«سوز ءمانىسى», ء«سوزدىڭ (جۇپار) مايى», «سەگىز قىرلى وتكىر ءسوز», «اتاسى تەگىن جەل ءسوز», «اتاسى ارزان قارا ءسوز», ت.س.س. تۇرلەردە باستالىپ بەرەر كوپتەگەن كونە فرازەولوگيزمدەر مەن تەرميندەردىڭ كوركەمعىلىمدىق بايىرعى جۇمباقتارىن شەشكەندەرگە اباي دانالىعىنىڭ دا ادامزاتقا ءالى بەلگىسىز تالاي-تالاي سىرلارىنىڭ بەك اشىلارىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ءسوز ءمانىسىن ۇقپاعانعا, ار («ا+ب+ر+وي»), جان (و+ج+د+ان) سوزدەرىنىڭ قۇپياسىن بىلمەگەنگە, جالپى, اردىڭ نەندەي قۋات ەكەنىن, ونىڭ اقىلدى كەمەلدەندىرۋدەگى ماڭىزىن ەسكەرمەگەنگە مىڭ جەردەن ارلى بول دەسەڭ دە, ارلى بولۋعا تالپىنبايدى. ال كونە ۇرىك (ارابشا ب ۇلىنگى ۇلگىلەرى: ريح-رۋح; ەۆر. رۋاكح) ءسوزى باستاتقان يس (دۋشيستىي دۋح; ارومات-زاپاح; ء«يسى – قازاق» ءسوزى «جۇپار رۋحى – قازاق» دەگەن ماندە), ساق, ت.س.س. تەرمين-سوزدەردى تانىماساق, ادامدىق «مەن»-ءدى تانۋدان دا يسالماس بولماعىمىز كامىل. اسىلىندە, ءسوزىن تانىعان – ءوزىن تانيدى, ء«وزىن تانىعان – ءتاڭىرىسىن تانيدى». وكىنىشكە قاراي, ءوزتانىم (رۋحتانۋ--ەستانۋ) عىلىمىنا قاتىستى ەجەلگى «بەس ەنە» (ۇماي ەنە, وت ەنە, جەل ەنە, سۋ ەنە, جەر ەنە) بەستىگىنە وراي قالىپتاسقان «بەسەنە» («پەشەنە»), «باستاعى بەس ەلى ىرىس», «ماڭدايداعى بەس ەلى سور», «باقتىڭ جانۋى», «باستان باقتىڭ تايۋى», «ەس – كىرىس», «ەس – كەرىس», «شەكەنىڭ جۇپار (مايعا) شىلقۋى», «ۇيلەس», «12 مۇشە», «توبەكوز», ء«تورت كوز», «التى الا كوز», «اڭقىر-مۇڭكىر», «قوش ەگە» (جۇپار ىيە-رۋح; تۋىندى «كوسەگە» ءتۇرى «جۇماق ەس» دەگەندى بىلدىرەدى), «كەج ەگە» (تۋىندى ءتۇرى: «كەجەگە»), «توبەلەس» تۇرلەرىندە باستالىپ بەرەر بەستانىمدىق-ەستانىمدىق سانسىز كونە قاعيدالار مەن قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ ميستيكالىق قۇپيا سىرلارىنان بەيحابار قوعامنىڭ ساناسىنا ابايدىڭ «تولىق ادام» تۋرالى تولعامدارى, 40 جىل وقىتساق تا, ەش قونباق ەمەس. مىسالى, ءوزىمىز جوعارىدا كەلتىرگەن ءتورت ماعىناسىنا قوسا «ىيە» دەگەندى دە بىلدىرەتىن ەس ءسوزىنىڭ ەسكەك ەسۋ, ءجىپ يا ارقان ەسۋ ارەكەتتەرىنە قاتىستى ماعىنالارىندا دا ەستانۋدىڭ ءالى زەرتتەلمەگەن, اشىلماعان كوركەمفيلوسوفيالىق جۇمباق سىرلارى بار. ەس تانىلماي, ەس تۇزەلمەي, ەشتەڭە دە تۇزەلمەيدى. ابايدىڭ ءدىني دوگماتيكالاردى جوققا شىعاراتىن كۇنتانۋ جايىنداعى كوركەمفيلوسوفيالىق كەمەل سوزدەرىنىڭ ءبىر پاراسى: «جارقىلداپ راھيت جايدى ايدار...» ولەڭى, «كۇن – كۇيەۋ», جەر – قالىڭدىق...», «ك ۇلىمسىرەپ اسپان تۇر, جەرگە ويلانتىپ ارنەنى...», «ون سەگىز مىڭ بۇل عالامنىڭ بار تىنىسى كۇندە تۇر» كونستاتاتسيالارى. ولاردىڭ حاق ءمانىسى دە بەستانىم ءىلىمى اياسىندا عانا اشىلماق. سول سياقتى, ابايدىڭ قۇدايتانۋىن دا كۇنتانۋ مەن ءوزتانىم عىلىمدارىمەن تۇتاستىرا قاراستىرماق ابزال. سوعان ءبىر عانا مىسال. ءتۇپ ءتاڭىرى (تۇپكى حاق-رۋح) باسقارىمىنداعى «قۇدىرەت كۇن-ەس – ەماناتسيا – ۋاقىت – قوزعالىس –كەڭىستىك», كۇن رۋحى باسقارىمىنداعى «ورتاڭعى» كۇن-ەس – كۇن نۇرى – اۋا – سۋ –توپىراق /جەر/)» جانە ادامدىق رۋح باسقارىمىنداعى «كىشى كۇن-ەس – اعىمداعى وي – ءسوز – ءىس – جۇزە (تۇپكى ناتيجە)» تۇرلەرىندەگى ا ن ا ل و گ ي يا ل ى ق ءۇش بەستىكتىڭ ورتاق سيپاتى – «كۆينتەسسەنتسيا مەن ءتورت سۋبستانتسيا». «كوكىرەگىندە وتى بار ويلى ادامعا بۇل ءسوزىمنىڭ سۋرەتى تۇرار دايىن» (اباي). ونىڭ ۇستىنە, دانا بابالارىمىز تۇزگەن بەستانىمدىق ەجەلگى اقيقاتتاردىڭ ك ە ر ءى كەتكەن زامانالار بارىسىندا بىرتە-بىرتە قالايشا جالعانداناتىنىن ك ە ر ءى ترانسفورماتسيالىق «بەسكۇندىك جالعان» بەستىگى نەگىزىندەگى مىنا بەستىك جانە ايقىنداپ تۇرادى: «اقيقات – اڭىز –ميف – ەرتەك – رەليگيا». سوندىقتان دانالىق سوزدەرىنىڭ دەنى يسلام دوگمالارمەن ەش ىمىراعا كەلمەيتىن ابايدىڭ ءدىن تۋرالى پايىمدارى مەن «وتىز سەگىزىنشى ءسوز»-ءدى جازۋداعى ءمانىسىن عاسىرلار بويعى وتارلىق ەزگىدەگى قازاق قوعامىنىڭ سو زامانداعى تاڭىرتانىمدىق ار-ۇياتى مەن سەنىمىنىڭ, گەنەتيكالىق جادىنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك, ساياسي-پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە پۇشايمان كۇيگە تۇسكەنىن اقىننىڭ انىق كورە بىلۋىمەن («حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايدا بارىپ وڭايىن») ءارى ۇلىورىستىق-پراۆوسلاۆيالىق سۇراپىل ەكسپانسياعا قارسى داۋا ىزدەۋ ماجبۇرلىگىمەن بايلانىستىرا ۇقپاعىمىز ءجون.
تۇيىندەپ ايتار بولساق, الدىمىزداعى ەندىگى ماقسات: ءسوزتانىم مەن بەستانىم ارقىلى – اباي الەمىن, اباي الەمى ارقىلى, ءسوزتانىم مەن بەستانىمدى مەڭگەرمەككە ۇمتىلىس. اباي دانالىعىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماعان قۇپياسىن بىلگىمىز كەلسە, بىزگە ەندى سونداي الابوتەن قارەكەت قاجەت. سونداعى باستى شارت – سۇلتانماحمۇت «گەني-پايعامبار ءتىل» دەپ, ءماشھۇر ءجۇسىپ «اۋليە ءتىل» دەپ ساناعان ءوز دانا ءتىلىمىزدىڭ جاسامپازدىعى. ءتىل دەگەنىمىز – مەملەكەت, قوعام, ادام. ال ادام ەگوسىنىڭ («مەن»-ءىنىڭ) كەمەل قالىپتاسپاعىنداعى العاشقى ستادياسى – ون ءۇش جىل. ول شاما دا وزتانىمداعى مىنا فورمۋلالار ارقىلى الدەقاشان انىقتالىپ قويىلعان: «ون ەكىدە اشىلعان (يا اشىلماعان) ءبىر گۇل» (كوسەگەدەگى قوش ەگە «گ ۇلى»), «ون ۇشتە – وتاۋ يەسى» (مۇنداعى «وتاۋ» – اقىل-ەستىڭ كوركەمتانىمدىق ءبىر سيپاتى; كادىمگى وتاۋ مەن ەستىڭ ورتاق فورمۋلاسى: «30 ومىرتقا, 40 قابىرعا, اۋىز ومىرتقا – اپپاق جۇمىرتقا»). وندا دا, ول ۇرپاق سول جاسقا دەيىن ءوز تۋعان تىلىندە ءبىلىم الىپ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ باستى قۇندىلىقتارى كودتارىن بويىنا بارىنشا سىڭىرە وسۋمەن بولسا عانا! بارىمىزگە بەلگىلى, قازاق ءتىلى ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسىنە ساي تولىققاندى تىرلىك ەتە الماۋدا. ەگەر, سول پۇشايمان جاعداي سولايشا جالعاسا بەرسە, اباي مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەپ مەڭگەرۋدىڭ دە, ونى الەمگە تانىتۋدىڭ دا, بولاشاقتا ۇلت رەتىندە داۋىرلەۋىمىزدىڭ دە كۇماندى جاعداياتقا اينالارىن ءبىلۋ ءۇشىن اۋليەلىكتىڭ قاجەتى شامالى. كوركەمفيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسى مەن سانسىز رۋحاني فورمۋلالارى قازاقتىڭ ءتىلى مەن دۇنيەتانىمىندا بەلگىلى ءبىر مولشەردە امان ساقتالعان, شيرەك عاسىرداي ۋاقىت بويى ءوزىمىز دە ۇنەمى زەرتتەپ-زەردەلەپ جۇرگەن ءسوزتانىم مەن بەستانىم ءىلىمىنىڭ بولاشاقتا بۇكىل جاھاندى ىزگىلەندىرۋگە دە قاباعات قىزمەت ەتەرىنە سەنىمىمىز مول. ساكرالدى ول ءىلىمدى زەرتتەپ-تانۋ, مەڭگەرۋ, سول بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ – ەلباسىمىز ايتقان رۋحاني جاڭعىرۋ مەن ەل ماڭگىلىگىنىڭ دە ەڭ باستى كەپىلى.
تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
