كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ كوشىنە ىلەسەمىز دەپ جانتالاسىپ ءجۇرىپ ءار ءساتتىڭ ادەمى كورىنىسىنە جان جۇيەمىزبەن ۇڭىلە بەرمەيتىن بولعانبىز. كەيدە كۇننىڭ نۇرىن, كوكتەمنىڭ جۇپار سامالىن, ءتىپتى توڭىرەگىمىزدەگى تۇمسا تابيعاتتىڭ ءتىل جەتپەس اسەرىن سەزىنبەي قالاتىنىمىز دا سوندىقتان بولار. سۋرەتشى دەيتۇعىن حالىقپەن تىلدەسە قالساڭىز وسى ءبىر قالىڭ تۇماننان قارعىپ شىعىپ, تىرشىلىككە بەيجاي قاراۋعا بەيىلدەنىپ كەتكەن رۋحىڭىزدى ءبىر سىلكىپ الاسىز. دەگدار ونەردىڭ بەرىك دىڭىنەن ءنار العان قوجاعۇلوۆتىڭ قولتاڭباسى كەزەكتى رەت جانىمىزعا شۇعىلا قۇيعاندا وسىنداي اسەرگە بولەندىك. شىعارمالارىنان دالا جۇپارىنىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇراتىن شەبەردىڭ قالامىنان تۋعان تۋىندىلار ستيليستيكالىق مادەنيەتكە, ەرەكشە كوڭىل كۇيگە, ماحاببات پەن مەيىرىم شۋاعىنا تولى. قاراپايىم ادام بەينەسىنەن باستاۋ العان پايىمدى پورترەتتەر ادامزات وركەنيەتى مەن دالا شەجىرەسىن تولعاعان ماڭگىلىك تاقىرىپقا ۇلاسادى.
«جاي عانا فوتوسۋرەتكە ءبىر ۇڭىلەسىز دە قوياسىز, ال بوياۋمەن بەدەرلەنگەن كارتيناعا قاراعان سايىن ونىڭ ىشكى قۇپياسى اشىلا تۇسەدى», دەپ اڭگىمە باستاعان قىلقالام يەسى تالاي سىردىڭ تيەگىن اعىتتى. وقۋشى كۇنىندە تاستان اباي ءمۇسىنىن قاشاپ جاتقان بالا توققوجاعا, «نەمەنە, ماعان ەسكەرتكىش قويۋعا اسىعىپ ءجۇرمىسىڭ؟» دەگەن ءبىر اۋىز اكە ءسوزى قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا, ابدىراپ قالعان ۇل اكەسىنە قاراپ باسىن شايقاي بەرىپتى. قولىنداعى ءمۇسىندى لاقتىرىپ, بۇل ونەرگە قايتا اينالىپ سوقپاعان ول سودان بەرى قىلقالامدى جانىنا سەرىك ەتكەن.
تۇتاس عۇمىرعا تاتيتىن شىعارماشىلىق جولىندا جۇزدەگەن كەسكىندەردى كەنەپ بەتىندە كەستەلەسە دە, ستۋدەنتتىك ءۇي جۇمىسى رەتىندە العاش سالعان «اكە» تۋىندىسى ول ءۇشىن بارىنەن ىستىق. كارى ءومىردىڭ قاقپاسىن ىڭگالاپ اشقاندا, بەبەۋلەگەن بوتاسىن باۋىرىنا باسقان رياسىز مەيىرىم يەسىنىڭ تۇنىق پەيىلى, «ومىردەن كوشسە دە, كوڭىلدەن وشپەيتىن» جىلى ەستەلىكتەر, اكە دەيتىن ارداقتى جاننىڭ العاۋسىز سەزىمى شىعارمادا ءدال سومدالعان. قارايسىز دا, اكەڭىزدى ەسىڭىزگە الاسىز. قازاق بالاسىنىنىڭ جادىندا قالىپ قويعان قاسيەتتى قارا شال ادالدىقتىڭ تۇمارى, كەۋدەنى كەرنەگەن سالقار ساعىنىشتىڭ ساۋلەسى ەكەنىن سەزىنەسىز. «1979 جىلى ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەندە əكەم مۇقاجان باقيلىق بولدى. Əكە الدىنداعى وتەلمەي قالعان پەرزەنتتىك پارىزىمدى, كەۋدەدە قالعان ساعىنىشىمدى بوياۋمەن بەرۋگە بەكىندىم», دەيدى قىلقالام يەسى.
شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ ءبىر وتتى جىلدارىندا جازىلعان «انا» كارتيناسىن ونەرتانۋشىلار ايرىقشا باعالادى. كورمەگە قويىلعان بىرەگەي تۋىندىعا كوزى تۇسكەن رەسەيلىكتەر ونەر جارمەڭكەسىنىڭ العاشقى كۇنى-اق كارتينانى ءسىبىر مۇرجايلارىنىڭ بىرىنە الىپ كەتكەن. شەڭبەر ىشىنە شەبەر ورنالاستىرىلعان انا بەينەسى, پەرزەنت كوڭىلىنىڭ پەريزات ورنەكتەرىن تاپ باسقانداي. ماڭدايىنداعى ءاجىمى تاعدىر جولى سەكىلدى تارامدالعان عازيز جاننىڭ سۇلباسى سابيىنە دەگەن العاۋسىز ماحابباتتىڭ ءنازيرا ۇلگىسى دەرسىز. جۇرەگىڭدى اتقاقتاتىپ, كوڭىلىڭدى تەربەيتىن سىرباز ساعىنىش يەكتەپ كەلىپ يىرىمىنە تارتادى. كارتيناعا كوز سۋارعان زەردەلى كورەرمەننىڭ كوڭىلىنە مۇقاعالي اقىننىڭ «اپپاقتىعى اۋمايدى ءارىنىڭ دە, ءاجىمىڭ دە اۋمايدى ءتالىمىڭ دە, الەمدەگى انانىڭ ءبارى ءبىر مە؟» دەگەن جىر جولدارى ەرىكسىز ورالاتىنى انىق. ويتكەنى شىعارمادا جان بار, قوزعالىس بار, مەيىرىم بار.
تۋىندىنىڭ باستى مۇراتى كورەرمەننىڭ سەزىمىن سەلت ەتكىزۋ دەيتىن بولساق, سۇلبانىڭ شىنايى ىقىلاسپەن سالىنۋىنا ساق قارايتىن سۋرەتشى ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا بۇل تۇرعىداعى ويىن بىلايشا جەتكىزەدى:
«راس, بۇگىنگى تەحنيكا, كومپيۋتەر زامانىندا پورترەتتى ءارتۇرلى جانردا جاساپ شىعارۋعا بولادى. بىراق ادامنىڭ شىنايى سەزىمىن, ىشكى جان دۇنيەسىن, تابيعي تولقىنىسىن, كۇيىنىش-ءسۇيىنىشىن جاساي المايدى. سونداي-اق سىرتقى ۇقساستىقپەن كوپ سۋرەتتەر سالىنىپ تا جاتىر… كەڭسەلەرگە بارساڭىز, ءارتۇرلى پورترەتتەر ءىلىنىپ تۇر. سونىڭ ءبارىن كوركەم ونەر جەتىستىگى دەۋگە كەلمەيدى. شىنايى ونەر بيىكتىگىنە كوتەرەتىن پورترەتتەر – ءبىر كۇننىڭ ەمەس, تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ, تەرەڭنەن تانىپ-ءتۇيسىنۋدىڭ, كوز مايىن سىڭىرگەن ۇزاق ەڭبەكتىڭ جەمىسى!..»
قوجاعۇلوۆ قولتاڭباسىندا قالىپتالعان تۇلعالار تۇعىرى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ونىڭ كەنەبىندە تاتتىمبەت, اباي قۇنانباي ۇلى, جامبىل جاباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ سەكىلدى الىپتار وبرازى بارىنشا اسەرلى بەينەلەنگەن. بۇل پورترەتتەردە حالقىمىزدىڭ قاسيەت-قالىبى, ۇلتتىق تانىمىمىزداعى كيە ۇعىمى, ءبىرتۋارلار بەينەسى ارقىلى كوركەم كورىنىس تابادى. شىعارمادان كەيىپكەردىڭ تاعدىرىن اشا تۇسەر تىلسىم سىرلاردى اڭدايسىز. «جامبىل تۇلعاسىنداعى» قىزىل جولبارىس, مۇحتار اۋەزوۆ پورترەتىندەگى اباي, ساعات Əشىمباەۆ پورترەتى فونىنداعى قۇلاعان جىلقىنىڭ بىلىنەر-بىلىنبەس سۇلبالارى سونىڭ دالەلى. تاريحي تۇلعالار پورترەتىن سومداردا مۇراعات قۇجاتتارىن مۇقيات زەرتتەپ, تۇلعا سيپاتىن ساناعا ابدەن سىزىپ الماي, قىلقالام ۇستامايتىن سۋرەتشى كيەلى ونەردىڭ قادىرىن كەتىرىپ الماۋدى باستى قاعيداعا بالايدى.
– توققوجانىڭ شىعارماشىلىعىندا باستى بەينەلەۋ قۇرالى – جارىق, ياعني جارىق پەن كولەڭكە رەڭى مەن كەرەعارلىعى. بۇل ونىڭ وزىندىك قولتاڭبانى ايقىنداۋعا جانە كولوريت مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالانۋعا ىقپال جاسايدى. شىعارماشىلىق ويدى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا پورترەتتەگى كومپوزيتسيالىق ءتۇزىلىم جەتەكشى قىزمەت اتقارادى. تۇلعانىڭ كەنەپ بەتىنە ورنالاستىرۋ سيپاتى, قوسىمشا ەلەمەنتتەردىڭ جالپى ويدى ايقىنداۋعا قوساتىن ۇلەسى, ولاردىڭ بەينەلەنگەن ادامنىڭ مىنەزىن, كوڭىل كۇيىن, رۋحاني دۇنيەسىن تەرەڭدەتۋدەگى ءرولى وتە ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە تۇلعانىڭ قيمىل-قوزعالىسى مەن دەنە قالپى, جاي-كۇيى بەرىلگەن نىسانعا عانا ءتان ءماندى رەڭدەردى اشۋعا كومەكتەسەدى. توققوجا ءار سىزىقتى, ءار جاعىستى ءوز ورنىنا قويا بىلەتىن جازۋ ءادىسى زامانداستارىنىڭ, اينالاسىنداعى جاقىن ادامداردىڭ ءتول دۇنيەسىن, بولمىسى مەن ىشكى دۇنيەسىن زور سۇيىسپەنشىلىكپەن ءارى شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەۋگە جاعداي جاسايدى. اسىرەسە ۇلكەن ادامداردىڭ – اناسىنىڭ, اكەسىنىڭ بەينەلەرىندە جانە اباي, مۇحتار, مۇقاعالي, جامبىل وبرازدارىن سومداعان ۋاقىتتا كۇردەلى دە ارقيلى پسيحولوگيالىق ىشكى الەمىن بەينەلەۋدىڭ شەبەرى رەتىندە كورىنەدى, – دەيدى قوجاعۇلوۆ قولتاڭباسىن تەرەڭ زەردەلەگەن قر سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولات بايجىگىتوۆ.
قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ, جامبىل اتىنداعى, مۇقاعالي اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى توققوجا مۇقاجان ۇلى ءومىرىن ۇستازدىقپەن ءورىپ, وتىز ءۇش جىلدان بەرى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرت تاربيەلەپ كەلەدى. بۇگىندە وقۋ وشاعىنىڭ قابىرعاسىنان قۇرىلعان «ونەر, مادەنيەت جانە سپورت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. تۋىندىلارى قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان مۇراجايلارى جانە رەسەي, تۇركيا, المانيا, جاپونيا ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ جەكە كوللەكتسيالارىندا ساقتاۋلى.
الدەكىم سالعان ىزدەردى اۋەستەمەي وزىنە ءتان جازۋ مانەرىن قالىپتاستىرعان قوجاعۇلوۆ قولتاڭباسى كورەرمەنىن سانا بيىگىنە جەتەلەيدى. قۇرعاق ءپالساپا, جاتتاندى فورماليزمنەن ادا. كومپوزيتسيالىق پايىمى پاراساتقا شاقىراتىن شەبەردىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك كوركەم دۇنيەسى بار. وسكار ۋايلد: «جان تانىمەن جازىلعان پورترەت – بەينەلەنگەن ادامنىڭ ەمەس, سونى سالعان سۋرەتشىنىڭ جان دۇنيەسى», دەيدى. سىزۋدىڭ تەحنيكاسىنان گورى, وبرازدىڭ بولمىسىن اشۋعا كۇش سالاتىن سۋرەتشى ءومىردى ءتۇس بوياۋلارى ارقىلى قابىلدايدى.
الماتى
