كەڭەس وداعى ورناعان كەزدە ۇلت زيالىلارى احاڭنىڭ مەرەيتويىن العا تارتا وتىرىپ, عىلىمداعى, مادەنيەتتەگى دۇنيەلەردى ساراپتاپ العاندى ءجون كورىپتى. ءسويتىپ, 1923 جىلدىڭ قاڭتارىندا ورىنبور قالاسىنداعى سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋبتا القالى جيىن وتەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى:
– ولار احاڭدى ايتۋ ارقىلى كەنەسارىنى, شوقاندى, ابايدى, ىبىرايدى ناسيحاتتادى. ياعني, احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەرەيتويىنىڭ اياسىندا بۇكىل يمپەرياعا قارسى كۇرەسكەن كەنەسارى حانداي تۇلعانى كوتەردى. الاش زيالىلارى «ۋرا-ۋرانىڭ» اراسىندا وسىنداي تۇلعالاردى سىنالاپ بولسا دا حالىققا جاقىنداستىرۋعا ارەكەتتەندى, – دەيدى. توي تاعىلىمى دەپ وسىندايدى ايتۋعا بولاتىن شىعار.
سودان بەرى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, قازاق قوعامى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تويشىلدىق دەيتىن ادەتكە ابدەن بوي الدىرعانداي بولىپ كورىنەدى. جاسى جەر ورتاسىنان اسقان, دوڭگەلەك داتاعا يەك ارتقان ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا ادام سالىپ, حات جازىپ, وزىنە-ءوزى قۇتتىقتاۋ حات, ماراپات سۇراتىپ جاتاتىنى قازىر اركىمگە دە ايان. كەيىن مەرەيتويدا ءوزى سۇراپ العان قۇتتىقتاۋدىڭ وقىلعانىنا, سۇراپ العان ماراپاتى قولىنا تيگەنىنە ءماز. ءبىر قاراعاندا عىلىمي اتاعى, لاۋازىمى, ءبارى بار, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ ادام دەپ قالۋعا بولادى. بىراق ىستەپ جۇرگەن ءىسى الگىندەي...
اتاقتى عالىمنىڭ نەمەسە قالامگەردىڭ مەرەيتويىنا شاكىرتتەرى عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, كىتابىن شىعارىپ جاتسا جاراسىمدى بولار ەدى. جوق, ونداي تويلاردىڭ كوركى شاپان جابۋ, اقىن-جىرشىلارعا ارناۋ ايتقىزۋمەن شەكتەلىپ جاتادى. وسىندايدا تۋعان كۇنىن تويلاۋ دەگەندى بىلمەيتىن كلاسسيك جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سىندى قالامگەرلەرگە قالاي ءتانتى بولمايسىڭ.
جالپى, تويشىلدىق قازىر قازاقتىڭ ۇلكەن-كىشىسىنىڭ بارىنە ءتان سياقتى. قازاق دالاسىنا كوكتەم كەلىسىمەن توي ماۋسىمى قىزادى. قارا كۇزگە دەيىن ۇلى دالانىڭ توسىندە توي تۋرالى اندەر تولاستامايدى. ۇيلەنۋ تويى, ۇزاتۋ تويى, مەرەيتوي, سۇندەت توي, مەكتەپكە بارعان توي, مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ تويى...
بىرەر جىل بۇرىن وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ استا-توك تويلاۋعا تىيىم سالدى. پرەزيدەنت تىيىم سالىسىمەن ەلدەگى حوكيمدەر دە, باسقالار دا ەتەك-جەڭىن جيناپ, اياعىن تارتا قويدى. قازىر ولار تويعا 150-دەن ارتىق ادام شاقىرماۋعا تىرىسادى ەكەن. بىزدەگىدەي ونداعان كولىكتەن قۇرالعان كورتەجدىڭ تاشكەنت كوشەلەرىندە ىركەس-تىركەس تايراڭداپ ءجۇرۋى مۇمكىن ەمەس كورىنەدى.
ەندى بىزدەگى جاعدايدى سالىستىرىپ كورەيىك. ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ بىلتىر جازدا تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ قانشاسى تويعا جۇمسالاتىنى تۋرالى دەرەك كەلتىردى.
– تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرەتىن بانك قۇرىلىمىن تۇگەلگە جۋىق تەكسەردىك. بەرىلەتىن نەسيەنىڭ 9,5 پايىزدايى توي-نەسيە, – دەدى باس بانكير. توي-نەسيەنى الۋ مەن وتەۋدىڭ دە قازاقي سحەماسى بار. نەسيەنى اتا-انا الىپ, بالاسىنىڭ تويىن وتكىزىپ بەرەدى. تويدان كەيىن بانككە قايتارۋ ميسسياسى ەكى جاستىڭ موينىنا ارتىلادى. جيىرما ءۇشىنشى سوزىندە اباي: ء«بىزدىڭ قازاقتى وڭدىرماي جۇرگەن ءبىر قۋانىش, ءبىر جۇبانىش دەگەندەر بار... جۇبانىشى – جالعىز ءبىز بە, ەلدىڭ ءبارى ءسۇيتىپ-اق ءجۇر عوي, كوپپەن كورگەن ۇلى توي, كوپپەن بىرگە بولساق بولادى دا دەگەن ءسوزدى جۇبانىش قىلادى...» دەپتى. ارادا عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە ءبىزدىڭ قازەكەڭ ەلدىڭ ءبارى تويلاپ جاتىر دەپ ءوزىن جۇباتىپ, توي-نەسيە الىپ جۇرگەن جايى بار.
قازاقتا مەرەيتوي تويلاۋ ەڭ العاش احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىعىنان باستالعانىن ايتىپ وتتىك. ەۋروپا كورگەن, باتىستىڭ ءىلىم-ءبىلىمىن, جاقسى تۇستارىن قازاققا ءسىڭىرۋدى مۇرات تۇتقان الاش زيالىلارى بۇل تويدى قازاقتىڭ رۋحاني جوق-جىتىگىن تۇگەندەپ الۋعا پايدالانىپتى. توي تاعىلىمى دەپ وسىنى ايتساق جاراسادى. سول احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ باعالاعان حاكىم ابايدىڭ ءوزى تويشىلدىقتى سىنايتىن ەدى عوي. «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز» اتتى ولەڭىندە:
«ويلاعانى – ايت پەن توي,
ىرجاڭ-قىلجاڭ يت مىنەز», دەمەۋشى مە ەدى. وكىنىشكە قاراي, بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى دۇركىرەپ اتاپ ءوتىپ جاتقان حاكىمنىڭ دانالىق سوزدەرىن ءار جەرگە ءىلىپ قويعانىمىزبەن, ءالى كۇنگە ساباق الا قويماعانىمىز كەي-كەيدە كورىنىپ قالىپ جاتادى.
