– تۇركى اكادەمياسى عىلىمي كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا توراعالىق مىندەت قىرعىزستاننان ازەربايجانعا تابىستالدى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلماق؟
– تۇركى اكادەمياسىنىڭ جارعىسىنا سايكەس عىلىمي كەڭەس توراعالىعى ازەربايجان تاراپىنا تابىستالىپ وتىر. عىلىمي كەڭەس اياسىندا تۇركى تىلدەس ەلدەر باكۋ تورىندە باس قوسىپ, كوپتەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. اتالعان پلاتفورمادا 2020 جىلعى مەرەيلى داتالار بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىس, شارۋالار رەتى تالقىلانىپ, سونىڭ نەگىزىندە ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداندى. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى دەپ ايتار ەدىم. تۇركى كەڭەسى باسشىلارى نەگىزىندە اكادەميا دايىنداعان «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى» جانە «تۇركى الەمىنىڭ گەوگرافياسى» وقۋلىقتارىن مۇشە ەلدەردىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ, ۇيلەستىرۋ ءىسى كەڭىنەن تالقىلاندى. سونداي-اق تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى ابايدىڭ 175 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ باستالىپ كەتكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ۇلاعاتتى داستۇرلەردىڭ جالعاسى بولعان تاعىلىمدى ءىس-شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇگىندە ازەربايجانداعى قارا شاڭىراق باكۋ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ونشاقتى جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «اباي ورتالىعى» قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ, تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءبىر سالاسى قازاق مادەنيەتىنىڭ ناسيحاتىن ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىر. راسىندا, عىلىمي كەڭەس وتىرىسىندا ستۋدەنتتەردىڭ عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋ, كەڭەيتۋ تۇرعىسىنان كوپتەگەن ماسەلە تالقىلاندى دەپ ايتۋعا بولادى. سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ جانە مامان دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى جايى ءسوز بولدى. ءبىز كوزقاراستاردى, كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي وڭ اسەر ەتە الامىز. ارينە, تۇركى اكادەمياسى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىندا كورىنىس تاپقان كوپتەگەن باستاما تۋرالى ايتۋعا بولادى. بۇل رەتتە 2020 جىلى ءساتتى بولاتىنىنا سەنىمىم كامىل. تۇركى الەمىنىڭ وركەنيەتى باعىتىندا تاريحي, ادەبي, مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مەملەكەتتەرگە ايرىقشا العىس بىلدىرەمىز.
– ال حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىستى يۋنەسكو مەن تۇركسوي شەڭبەرىندە قانداي ءىس-شارالار قولعا الىنادى؟
– عىلىمي كەڭەس حاتتاماسىندا تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ مەرەيتويلارى اياسىندا جيىرمادان استام ءىس-شارا وتكىزۋدىڭ تولىق جوسپارى بەلگىلەندى. بۇگىنگى تاڭدا مەرەيتويدى يۋنەسكو مەن تۇركسوي اياسىندا تويلاۋ ماسەلەلەرى قىزۋ پىسىقتالىپ, دايىندىق جۇمىستارى قارقىندى باستالىپ تا كەتتى. ابايدىڭ ەڭبەكتەرىن تۇركى تىلدەرىنە اۋدارۋ جانە باسىپ شىعارۋ جونىندەگى شارۋالار قولعا الىنىپ جاتىر. بۇدان بولەك حالىقارالىق ماڭىزى بار كۇندەر قاتارىندا تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعىن, ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن, Maناس داستانىنىڭ 1025 جىلدىعىن, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى جانە پۋبليتسيست ناريمان ناريمانوۆتىڭ 150 جىلدىعى سىندى ايتۋلى داتالار ەسەپكە الىندى.
– ازەربايجانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن تانىستىرا وتىرساڭىز. ماسەلەن, سىزدەردە مۇعالىم مارتەبەسى قانشالىقتى قورعالعان؟
– مەن سىزگە ايتايىن, 2012-2015 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك دامۋ ستراتەگياسىندا ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارىنا قاتىستى ناقتى جول كارتاسى بەلگىلەنگەن ءارى ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. بۇل ستراتەگيا بارلىق دەڭگەيدەگى پراكتيكالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋدى قولدايدى جانە ناقتى ماقساتتاردى انىقتايدى. قوعامداعى مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ شارالارى 2015 جىلدارى باستالدى دەپ ايتا الامىن. بۇل – وقىتۋ ستاندارتتارىن جۇيەلى تۇردە انىقتاۋداعى جاڭا كوزقاراس. پەداگوگيكالىق ماماندىقتار بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىن ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ءۇشىن جانە ەل ايماقتارىندا قىزمەت باستايتىن جاس مۇعالىمدەردىڭ ۋاجدەمەسىن ەسكەرە وتىرىپ ماقۇلداندى. ناتيجەسىندە مۇعالىم ماماندىعى سۇرانىسقا يە جانە باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپتەردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن ناقتى دەرەك كەلتىرە كەتەيىن. 2019 جىلعى مالىمەت بويىنشا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ قورىتىندى ەمتيحانىندا جوعارى بالل العان ءاربىر ءتورتىنشى تۇلەك ءبىرىنشى كەزەكتە مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداعان. بۇدان باسقا, جىل سايىن ءبىلىم مينيسترلىگى بۇكىل ەل بويىنشا مۇعالىمدەرگە ارنالعان بوس جۇمىس ورىندارىن جاريالايدى. ورتالىقتاندىرىلعان ەمتيحان تاپسىرۋعا بىلتىر 55 مىڭعا دەيىن ءوتىنىش بەرىلگەن. ءتورت جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 17 مىڭ شاماسىندا بولاتىن. مۇنىڭ بارلىعى مۇعالىم ماماندىعىنىڭ سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ءبىز جاڭادان قابىلدانعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ناتيجەسىندە وقىتۋشىلاردىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ ەداۋىر جاقسارعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز, بۇل بىزگە وڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2019 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ورتا ءبىلىم جۇيەسىندەگى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش تاعى دا كوتەرىلدى. جاس مۇعالىمدەرگە, سونداي-اق قالا ورتالىقتارىنان الىس شەت ايماقتاردا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتاتىن قوسىمشا تولىقتىرۋلار قابىلدانعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جالپى, اتالعان ماسەلەلەر ۇنەمى قاداعالانىپ وتىرادى جانە مەزگىل-مەزگىل قايتا قارالادى.
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىن ءالى دە جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى نارسە نە دەپ بىلەسىز؟
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – وتە اۋقىمدى ماسەلە. مەنىڭ ويىمشا, قازىر ءار ەلدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ۇنەمى جەتىلدىرۋدى, جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ءححى عاسىردا ەڭ ماڭىزدى رەسۋرس ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, تابيعي بايلىعى, اسكەري الەۋەتى ەمەس ەكەنىن, نەگىزگى دەڭگەيى ادام كاپيتالى ەكەنىن بارلىعىمىز تۇسىنەمىز. وسى تۇرعىدان العاندا ءار ەلدەگى ادامي كاپيتال دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ دەڭگەيى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بولىپ تابىلادى. ەگەر بۇل ماسەلەگە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, كەز كەلگەن ەل قوعامنىڭ جەتىلۋى مەن دامۋى ءۇشىن بارلىعىن جاساۋى كەرەك. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – قوعامنىڭ ايناسى. ازەربايجان مەملەكەتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتىپ كەلەدى. ەلدە كەز كەلگەن جاستاعى ازاماتتىڭ لايىقتى, قولجەتىمدى, ساپالى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن كەشەندى ءىس-شارا وتكىزىلۋدە. سوڭعى 15 جىل ىشىندە ازەربايجاندا شامامەن 3300 مەكتەپ سالىندى. بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتەردىڭ 75 پايىزىن قۇرايدى. ناتيجەسىندە ميلليونداعان مەكتەپ وقۋشىلارىنا ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگى ارتتى ءارى بۇل تاراپتاعى ءىس-شارالار جالعاسىپ كەلەدى. جىل سايىن 100 جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, زاماناۋي ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن ءبىلىم وشاقتارى قايتا جاڭارتىلادى. سونداي-اق ۇكىمەت جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىر. 2019 جىلى ستۋدەنتتەردىڭ مەملەكەت ەسەبىنەن ءبىلىم الۋىن قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا جوعارى بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتىڭ بىرقاتار جۇيەسى قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر سانى 66 پايىزعا ارتتى.
– اباي اتامىزدىڭ قاي ءسوزىن ماڭگىلىك جادىڭىزدا تۇتاسىز؟
– ابايدى اقىن دەپ قانا تار ۇعىمدا قاراي المايمىز. اباي قازاق پەن تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى وكىلى عانا ەمەس. حاكىم شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى جەلىسى – ماحابباتتان تۋادى. اللانى, ادامزاتتى جانە ادىلەتتى ءسۇيۋدىڭ ءبىر بىرىنە جاتتىعى جوق ەكەنىن ايتادى. ءبىر تاڭعالارلىعى, ونىڭ كەڭ دۇنيە تانىمى مەن مول ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى ءوز زامانىندا عانا ەمەس, بۇگىنگى قوعام ءۇشىن دە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولۋى وتە قىزىق. بۇل ۇلى ونەردىڭ ۋاقىتپەن شەكتەلمەيتىنىن, شەكاراعا باعىنبايتىندىعىن كورسەتەدى. «ادامزاتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ, جانە حاق جولى وسى ادىلەتتى» دەگەن حاكىم بارشا ادامزاتتىڭ ابايىنا اينالعانىنا كۋامىز.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»
