رۋحانيات • 10 اقپان، 2020

قوعام كەلبەتىن كورسەتكەن كەيىپكەرلەر

225 رەتكورسەتىلدى

ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسى وتكەن عاسىر باسىنداعى قازاق دالاسىنداعى ساياسي جاعدايلاردى، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇلكەن تولعانىسپەن كەڭ اۋقىمدا ورگەن ءىرى شىعارما. بۇل شىعارماسى ءۇشىن جازۋشى كەڭەستەر وداعىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى.

«قان مەن تەر» ەڭ الدىمەن ورىس تىلىنە، سوسىن الەمنىڭ بىر­نەشە تىلىنە اۋدارىلىپ، جەر شارى اتتى ورتاق ءۇيىمىزدىڭ ءتىلى مەن ءدىنى باسقا بولسا دا، جانى ىزگىلىكتى اڭساعاندا ادەبيەت ايدىنىنان سۋسىنداعان وقىرماندارىنىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ قولىنا ءتيدى. بىراق سول وقىرمانداردىڭ بارلىعى «قان مەن تەردى» جانى قازاق، قا­نى قازاق ءدال وزىمىزدەي ءتۇسىنىپ، دالالىق بولمىستان اجىراي قوي­ماعان كەيىپكەرلەرىن ءدال ءبىز سياق­تى جاقسى كورىپ، شىنايى اياپ، شىنايى قابىلداي الماعان بولار؟ قالاي دەسەك تە ءىرى ساياسي-الەۋمەتتىك رومان بولعان سوڭ «قان مەن تەر» ءوز زامانىندا اسا تانى­مال بولدى ءارى ول شىعارمانى وقىماعان نەمەسە تريلوگيا جە­لىسىندە تۇسىرىلگەن «قان مەن تەر» كوركەم ءفيلمىن سول تۇستا كور­مەگەن قازاق بالاسى جوق بولۋى ءتيىس. ەلامان مەن اقبا­لانىڭ، تا­ڭىر­بەرگەن مەن سۇ­يەۋ قارتتىڭ بەينەلەرىن شىنىن ايتقاندا ۇيدە نەمەرە باعىپ وتىرعان مەنىڭ شەشەم دە ۇمىتا قويعان جوق.

ۇلكەن جازۋشىنىڭ قالامىنان شىققان ءاربىر بەينە تاسقا قا­شال­­عانداي ايقىندىعىمەن، كور­نەكىلىگىمەن كوز تارتادى. مۇندا ەلەۋسىز وبراز جوق. تريلوگيانىڭ دينا­ميكاسى وتە جوعارى. دينا­ميكانىڭ جوعارىلىعى، ءارى قاراي باسەڭدەمەيتىنى ء«ا» دەگەندە-اق كورىنەدى. ويتكەنى ءبىردى بىرگە ايداپ سالىپ، ودان ءلاززات الاتىن، ايتقان اڭگىمەسىنىڭ ءارى قاراي دەرەۋ كىشىگىرىم بولسا دا وقيعاعا اي­نالۋىن تىلەيتىن قاراقاتىننىڭ ۇيگە سۇيرەڭدەي كىرۋى ءارى قارايعى وقيعالاردىڭ «وڭاي» بولمايتىنىن بايقاتىپ تۇر. وشاق باسىنا جەتىپ سىرتتىڭ وسەگىن جەت­كىزەتىن نەمەسە وسەك ايتۋ ءۇشىن قايقى قۇيرىعىن ءبىر قاعىپ ءۇي ارالاي جونەلەتىن قاراقاتىن جيناقتالعان، ابدەن جەتىلگەن كۇشتى بەينە. ز.قابدولوۆتىڭ ء«سوز ونەرىندە» وعان ارنايى توق­تالۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعار­تادى. سونداي-اق ءناتى جۋاس، بولمىسى ادال ەلامان، سىرتى سۇلۋ، ءىشى سۇمپايى تاڭىربەرگەن، سوزگە ساراڭ، سەزىمگە باي سۇلۋ اقبالا، قاندالا شاقسا دا، ماسا شاقسا دا ويبايلاپ ەس-اقىلدى الىپ جىبەرەتىن سۋدىر احمەت، قارا كۇش پەن نازىك ونەردى بويىنا تەڭ دارىتقان كالەن، تومىرىق دوس، سوپىسىنعان الدابەرگەن، نەسىن ايتاسىڭ، باسقا دا قانشاما وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى مەنمۇندالاپ تۇرعان ناعىز كەيىپكەرلەردى جي­ناقتاعان وسىنداي باي شىعارما قازاق ادەبيەتىندە بۇدان كەيىن تۋا ما، جوق پا ول جاعىنا ساۋەگەيسي المايمىز. بىراق اقتار قاشىپ، قىزىلدار قۋعان تار كەزەڭگە ءتان وتە جوعارى ديناميكا ەندىگى شى­عار­مالاردا بولماۋى دا مۇمكىن.

ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆتىڭ «سوڭ­عى پارىزىن» وقىپ شىق­قانداعى كوڭىل-كۇيىمىز مۇلدە بولەك. ادام جانىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىسى نەتكەن كوپ ەدى دەيسىڭ. ادامنىڭ ءتۋابىتتى بولمىسى اقي­قاتقا، شىندىققا ىڭكار بولا تۇرا نەگە ءبىر-بىرىنە قيانات جاسايدى دەپ ناليسىڭ. اقيقات، شىن­دىعىڭىز بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا سا­ناۋلى پىسىق ادامداردىڭ قيتۇرقى ءىس-ارەكەتتەرىنە تاۋەلدى بولعان سياقتى راي كورسەتكەنىمەن، سوڭىرا قاراساڭىز، ەشكىمنىڭ باسىنا تۇراقتاماعان تاكاپپار باق­تىڭ كەيپىنە ەنىپ، سوڭى «يت تارتقان تەرىدەي جىرىم-جىرىم» تىر­شىلىك­تى مەنسىنبەي كەتەتىن سياق­­تى ما قالاي؟ قالامگەردىڭ جادىگەردىڭ كوزىمەن، جادىگەردىڭ پايىمداۋىمەن بەرىلگەن تەرەڭ دە نازىك پسيحولوگيزمى، ياعني «سوڭعى پارىز» رومانى ادام جانىنا ءۇڭى­لۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ىسپەتتى.

جالپى، ءوز باسىمىز قالام­گەردىڭ قوس شىعارماسىنان ءبىر­شاما ۇقساستىق تاپتىق. وعان قوسا ەلەۋلى ەرەكشەلىكتەردى دە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ارينە العاشقىسى ءىرى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەن ۇلكەن شىعارما. ەكىنشىسى دە ودان وسال ەمەس. مۇندا دا ادامنىڭ جان دۇنيەسىنەن بولەك ارال پروبلەماسى بار. تارتىلىپ بارا جاتقان ارالدى، وعان قوسا ناپاقا ىزدەپ تۋعان جەردەن قوتارىلا كوشكەن حالىقتىڭ جان ايقايىن جەتكىزەدى. ءتىپتى «سونداي دا ءبىر ءتۇن بولعان» بولىگىندە مۇز ۇستىندە قالىپ، تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسكەن ۇشەۋدىڭ ارەكەتى ارقىلى جەلتوقسان وقي­عاسىنىڭ استارىن كورۋگە دە بولاتىنداي ما؟ بىراق ءبىز ىزدەگەن ۇقساستىق پەن ەرەكشەلىكتەر نە­گىزىنەن كەيىپكەرلەر جەلىسىنەن بوي كورسەتتى. بولمىستاعى ار­تىق­شىلىق پەن مىنەزدەگى مىندەر ارقىلى كورىندى. ءيا، ەكى ءتۇرلى ادىس­پەن جازىلعان ەكى بولەك رومان. «قان مەن تەر» رەاليزم ادىسىمەن جازىلعان كلاسسيكالىق تۋىندى. «سوڭعى پارىز» ءتول ادەبيەتىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا پايدا بولعان پسيحولوگيزم ادىسىمەن ورنەكتەلگەن كورنەكتى شىعارما. العاشقىسىندا قالامگەر وقي­عالاردى سىرتتاي تىزبەكتەسە، كە­يىنگىسىندە وقيعالار باس كەيىپ­كەردىڭ ىشكى الەمىندە وتەدى. كەيىپكەر سول وقيعالارعا وزىنشە باعا بەرەدى، وزىنشە جوريدى. راس، العاشقى شىعارمادا كەيىپكەرلەر وتە كوپ. كەيىپكەرلەر گالەرەياسى وتە باي. سوڭعىسىندا ساناۋلى عانا كەيىپكەر بار. ەكى شىعارمادا ەكى بولەك زامان، ەكى بولەك قو­عام. سويتە تۇرا بولمىستاعى ار­تىقشىلىق پەن مىنەزدەگى مىننەن دە بولەك ۇقساستىقتار رە­تىندە وقيعالاردىڭ ءبىر وڭىردە ءوتۋىن اتاۋعا بولادى. جەر-سۋ اتتارىنداعى ۇقساستىق. مىسالى، ارال، بەل-اران، قاراتۇپ سياقتى اتاۋلار قوس روماندا دا كەزدەسەدى. ەكى شىعارمانىڭ دا كەيىپكەرلەرى اداي، جاقايىم، ءالىم رۋلارىنىڭ كىسىلەرى. قوس شىعارماداعى دا نەگىزگى پەرسوناجدار بالىقشىلار. باس كەيىپكەرلەر جونىنەن ايتقاندا دا «قان مەن تەردەگى» ەلامان مەن «سوڭعى پارىزداعى» جادىگەر ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس بەينە. ەكەۋى دە جۋاس، ادال، ەڭبەكقور ادام­نىڭ سيمۆولى. تاڭىربەرگەن مەن ءازىم ۇقسايدى. سەرىلىكتەرى، مان­ساپقۇمارلىقتارى، كىسىگە جوعارىدان تومەن قاراي استامسي قارايتىندارىنا دەيىن ۇقساس. سونداي-اق كۇيەۋى ءىستى بو­لىپ، اباقتىعا جابىلعاندا سۇي­گە­نىمەن قاشىپ كەتەتىن اق­بالا مەن كۇيەۋىن تاستاپ ال­عاشقى جى­­­گىتىمەن قوسىلۋعا نيەت ەتكەن باكيزات بەينەسىندەگى ۇق­ساس­تىق تا «مەنمۇندالاپ» تۇر. سۋدىر احمەت پەن سارى شايا بەي­نە­سىندەگى ۇقساستىقتى تا ەشكىم جوق­­قا شىعارا الماسا كەرەك. بى­راق جوعارىدا ايتقانىمىزداي تري­لوگياداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى تاستان قاشاپ جاسالعانداي ايقىن، كلاسسيكالىق بەينەلەر دە، سوڭعى شىعارماداعى كە­يىپكەرلەر ۇقساستىرىلعان، ال­سىزدەۋ بەينەلەر سياقتى اسەر بە­رەدى. بۇل «السىزدىكتىڭ» سىرىن ءوز باسىمىز كەڭەستىك جۇيەدەن ىزدەدىك. ورتالىق كوميتەتكە، بەس­جىلدىق جوسپارلارعا تاۋەلدى ادامداردىڭ مىنەزدەرىندەگى ۇلكەن ءمىن رەتىندە ەركەكتىڭ بوركەمىكتىگى، شاراسىزدىعى الىنعان. ءتىپتى الدىڭعى شىعارمادان مىنا شىعارماعا ء«تىرى جەتكەن» اداي شالدىڭ ءوزى جادىگەردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جاۋتاڭدايدى. قىزمەتىنەن الىنعان ءازىم دو­سىنىڭ ايەلى باكيزاتتىڭ قوينىنا «تىعىلادى». جادىگەر جالعىز قالىپ، مۇڭ كەشۋگە ءماجبۇر. ايتار ءسوزىن دەر كەزىندە ايتا المايدى. جاساۋى ءتيىس ارەكەتتى جاساي المايدى. قىسقاسى، مۇنداعى كەيىپكەرلەر شىدەرلەۋلى اتتار سياقتى. ال «قان مەن تەردە» قانداي ەدى؟ ەڭ ءبىر جۋاس دەگەن ەلاماننىڭ ءوزى نامىسىن تاپ­تاتپايدى. بالىقشىلارعا تىزەسى باتقان فەدوروۆتى ءولتىرىپ قاس­قايىپ قاراپ تۇرماي ما؟ ەلامان باستاعان كالەن، تاڭىربەرگەن، قاراتاز، ەبەيسىن، جاساعانبەرگەن، كىشى فەدوروۆتار بۇلاردىڭ ءبارى شەتىنەن كوكجال سياقتى كۇرەسكەر ادامدار. ولاردىڭ ارەكەتتەرىنەن ەركىندىكتىڭ ءيسى اڭقيدى. قىردىڭ كادىمگى ەركىن ادامدارى...

ناعىز جازۋشى ءوز زامانىنىڭ كەيىپكەرلەرىن سومدايدى دەپ ءجۇرمىز. ءوزى ءومىر سۇرمەگەن قو­عامنىڭ ادامدارىنا ءتان مىنەز-ق ۇلىقتى، بولمىستى سۋرەت­تەي الاتىن قالامگەرلەردى حاس تالانت دەسەك جاراساتىنداي. ون­داي قالامگەرلەر بىزدە وتە كوپ ەمەس ەكەنى دە بەلگىلى. سول سا­ناۋلىلاردىڭ بىرەگەيى ءابدىجاميل نۇر­پەيىسوۆتىڭ شىعارمالارى ق­ا­زاق ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مار­جان­دارى قاتارىندا ءالى تالاي-تالاي زەرتتەۋ­گە نىسان بولاتىنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار