– «اسىراي المايتىندارىڭ بار, نەگە تابا بەرەسىڭدەر؟» دەگەن ءسوزى وڭمەنىمنەن ءوتىپ كەتتى عوي, اعا...
ايگۇل مونشاقتاعان كوز جاسىن توگىپ-توگىپ جىبەردى. تاماعىنا تىعىلعان وكسىكتى تۇنشىعا باسىپ, كوكىرەگىن قارس ايىرارداي اۋىر كۇرسىندى. ءسال قوزعالاقتاعان الدىنداعى نارەستەسىن قوس قولىمەن ايالاي تەربەتىپ, ۇلبىرەگەن تومپاق بەتتەرىنەن ەمىرەنە يىسكەپ قويادى.
– «اسىراي المايتىندارىڭ بار, نەگە تابا بەرەسىڭدەر؟» دەگەن ءسوزى وڭمەنىمنەن ءوتىپ كەتتى عوي, اعا...
ايگۇل مونشاقتاعان كوز جاسىن توگىپ-توگىپ جىبەردى. تاماعىنا تىعىلعان وكسىكتى تۇنشىعا باسىپ, كوكىرەگىن قارس ايىرارداي اۋىر كۇرسىندى. ءسال قوزعالاقتاعان الدىنداعى نارەستەسىن قوس قولىمەن ايالاي تەربەتىپ, ۇلبىرەگەن تومپاق بەتتەرىنەن ەمىرەنە يىسكەپ قويادى.
– اعاتاي-اۋ, وسى قازاقتىڭ قازاققا ايتاتىن ءسوزى مە؟ 6 مىڭ تەڭگەسىن بەرمەسە, بەرمەي-اق قويسىن. بارىنەن دە كوزى اشىق, وقىعان قانداسىمىزدىڭ اششى ءتىلى قارنىمدى اشىردى. «ۇكىمەت ساعان ساۋىن سيىر ەمەس. الاقان جايماي, جۇمىسقا شىق! ءتىپتى اسىراي الماساڭ, مىنا كىشكەنتايلارىن بالالار ۇيىنە تاپسىر», دەيدى. و توبا, قاي قازاق اناسى كوزى تىرىسىندە بالاسىن جەتىمدەر ۇيىنە ءوز ەركىمەن بەرىپتى؟! ودان دا ولگەنىم ارتىق قوي. مەن ۇكىمەتتەن نە الىپپىن؟ بۇلداعانى كوپبالالى اناعا بەرەتىن 6 مىڭ تەڭگە جاردەماقىسى عوي. كەرەگى جوق...
اشىنا سويلەگەن ايگۇل بۋلىعا جىلاپ ءسابيىن باۋىرىنا باسقان كۇيى سول ساتتە ايالداماعا كەلىپ توقتاعان اۆتوبۋسقا ءمىنىپ كەتتى. وعان جاق اشىپ, ءتىل قاتا الماي ماڭدايىم تاسقا تيگەندەي ەسەڭگىرەپ, ايالدامادا اياعىممەن جەر شۇقىپ, قالا بەردىم...
ايگۇل قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۋماسى ەكەن. قۇداي قوسقان قوساعى جارقىنمەن وتاسقاندارىنا ون جىل بولعاندا بالالاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن اۋىز سۋعا زار بولعان اۋىلدارىن تاستاپ, استاناعا كوشىپ كەلىپتى. سودان بەرى دە ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ورنەگى اۋىپتى. قالا شەتىندەگى بىرەۋدىڭ ساياجايىن جالعا الىپ, ۋاقىتشا باسپانا جاساپ, جارقىن قۇرىلىسقا جۇمىسقا كىرىپتى. ءتورت بالانىڭ كيىم-كەشەگىن بۇتىندەپ, ەندى ەس جيا باستاعاندا اۋىر قاسىرەتكە تاپ بولدى. قۇرىلىستا جۇرگەن جارقىن بيىكتەن قۇلاپ, مەرت بولدى. وسى كىشكەنتايىنا اياعى اۋىر ايگۇل ءتورت بالاسىن قۇشاقتاپ, اڭىراپ قالىپتى. جارقىننىڭ جانازاسىن وتكەرىپ, امان-ەسەن اياق-قولىن باۋىرىنا جيناعان سوڭ شيەتتەي بالالارىنا كومەك سۇراپ, الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ جۇرگەن كەزى ەكەن.
بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان ايگۇلگە تيەسىلى ەكى جاردەماقى ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى, ەكىنشىسى كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قورعانسىز قالعان ايگۇلدىڭ شيەتتەي بالالارىنا بۇل جاردەماقىلاردىڭ ەكەۋى دە بۇيىرمايتىن كورىنەدى. جارقىن مەن ايگۇل كەزىندە مۇسىلمان جولىمەن نەكەلەرىن مەشىتتە قيدىرىپ, احاج مەكەمەلەرىندە تىركەلمەگەن ەكەن. سوندىقتان ايگۇلدىڭ وتباسىنا اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندىعىنا بايلانىستى تيەسىلى جاردەماقى بەرىلمەيدى. كوپبالالى انا رەتىندە ايگۇلگە اي سايىن 3,9 (اەك) ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە, ياعني 6428 تەڭگە جاردەماقى بەرىلۋى كەرەك. بىراق ايگۇل شيەتتەي بالالارىمەن بىرەۋدىڭ ساياجايىندا تۇراتىندىقتان, ەشقايدا تىركەلمەگەن, قالالىق ەسەپكە كىرمەيتىندىكتەن وعان بۇل ماردىمسىز جاردەماقى دا بەرىلمەيتىن بولىپتى...
«جالعىز بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار دا, ءتورت بالاسى باردىڭ توبەدەن سالعان جولى بار, ون بالاسى باردىڭ ون جەردەن الار مالى بار», دەگەن اتالى ءسوزدى تۋ ەتكەن قازاق قوعامىندا كوپبالالى انالارعا دەگەن قاتىگەزدىك قايدان شىقتى؟! اقشا ساۋعان مىنا ارسىز زاماننىڭ ارىنى قايتپاسا, اشىنعان انالاردى ارانداتىپ الۋىمىز دا ابدەن مۇمكىن. ارانداعان دەگەن سول ەمەس پە, وتكەن جىلى الماتىدا ۇستىنە بەنزين قۇيىپ, وزىنە-ءوزى وت قويعان انا ءولىمى زامانىمىزدىڭ «ادام – قوعام بايلىعى» دەگەن جالعان ۇرانىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى.
وتكەن جىلعى مامىر ايىندا الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ سوتى «ۇلجان» شاعىن اۋدانىنداعى كوپبالالى انا سۆەتلانا تۇرعانباەۆا وتباسىمەن تۇراتىن ءۇيىن زاڭسىز ساتىپ الدى دەگەن ۇيعارىممەن, كوپبالالى وتباسىن ءوز پاتەرلەرىنەن كۇشتەپ شىعارۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. بارلىق جيعان-تەرگەنىن وسى باسپانانى ساتىپ الۋعا جۇمساعان كوپبالالى انا ادال اقشاسىنا العان ءۇيدى بوساتۋدان باس تارتتى. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» سوت ورىنداۋشىلارى انانىڭ زارىنا قۇلاق اسقان جوق. 2012 جىلعى 24 مامىر كۇنى سوت ورىنداۋشىلارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىن اكەلىپ, كوپبالالى وتباسىنىڭ دۇنيە-مۇلكىن دالاعا لاقتىرىپ, شىرىلداعان ايەلدەر مەن بالالاردى ۇيدەن سۇيرەپ شىعارا باستادى. بۇل قورلىققا شىداماي اشىنعان انا سوت ورىند اۋشىلارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى الدىندا ۇستىنە بەنزين قۇيىپ, وتقا وراندى.
دەنەسىن تۇگەل تەرەڭ كۇيىك شالعان كوپبالالى انانى جەدەل جەتكەن دارىگەرلەر دە امان الىپ قالا المادى. بالالارىنىڭ باسپاناسى ءۇشىن مەرت بولعان انا ولىمىنە ءبىر جىل تولار-تولماستان الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ سوتى بۇل ءىستى قايتا قاراپ, ءوز شەشىمدەرىن وزگەرتىپ, مارقۇم سۆەتلانا تۇرعانباەۆانىڭ ءۇيىن بالالارىنا قالدىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. كوپبالالى وتباسىن ساتىپ العان ۇيلەرىنەن كۇشتەپ شىعارۋ تۋرالى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان سوت ارەكەتى زاڭسىز ەكەن. و توبا, الاتاۋ اۋدانى سوتىنىڭ العاشقى شەشىمىن دە, باسپانانى كوپبالالى وتباسىنا قالدىرۋ تۋرالى سوڭعى شەشىمدى دە شىعارعان اۋداندىق سوتتىڭ ءبىر سۋدياسى – ومىرزاق سەريموۆ دەگەن كورىنەدى. ادام تاعدىرىن ويىنشىق قىلعان بۇل قانداي قوعام, كوپبالالى انانى ولىمگە دۋشار ەتكەن بۇل قانداي زاڭ؟!.
سوندا ءوز ەلى, ءوز جەرىندە – ايالى اتامەكەنىندە كوپبالالى انالاردى كوزتۇرتكى قىلىپ, قوعامىمىزدىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندەگى جاردەماقىسىنان قاعىپ, باسپانالارىنان قۋعانىمىز قالاي؟! «التى ۇل تاپقان انانى حانىم دەسە بولادى», دەپ التىن قۇرساق انالارىن حاننان ارتىق قادىرلەگەن قازاق ەدىك قوي. ەندى نە كورىندى؟ كەشەگى زۇلمات زامان, قان-قاساپ كەزەڭ – حح عاسىردىڭ زوبالاڭدارىنان ۇلت رەتىندە جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان قازاقتى دەموگرافيالىق تراگەديادان قۇتقارىپ قالعان دا قازاقتىڭ التىن قۇرساق كوپبالالى انالارى ەمەس پە. تاۋەلسىزدىك الىپ, تورتكۇل ءدۇنيەگە تانىلىپ, بۇگىندە بوركىن اسپانعا اتىپ ءجۇرگەن بارشا قازاقتىڭ دا, بايلىققا بوككەن جاڭا قازاقتىڭ دا شىققان تۇعىرى – وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كۇرت قاۋلاعان اۋىلدارداعى كوپبالالى وتباسىلار ەدى عوي. «قۇلان دا ءوز قاعىنان ءوزى جەرىمەيدى». ەندەشە, كوپبالالى انانى مەنسىنبەيتىن, كوپبالالى وتباسىن كوزتۇرتكى ەتكەن بيلىك قايدان شىقتى؟!
وسى كۇنى بيىك مىنبەرلەردەن «حالىق سانىن ءوسىرۋ كەرەك, سانىمىز وسپەي, مىنا ۇلان-عايىر دالامىزعا يە بولا المايمىز», دەپ ۇپاي جيناپ, ءىس جۇزىندە كوپبالالى وتباسىلارىنىڭ كوبەيۋىنە جاسىرىن قارسىلىق جاساۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. جەرگىلىكتى جەرلەردە «كۇندەرىن كورە الماي وتىرىپ, بالا تاپقاننان باسقا قولدارىنان ەشتەڭە كەلمەيدى», دەپ كوپبالالى انالاردى نەمكەتتى مۇسىركەۋ, ءتىپتى, اشىق كىنالاۋ كوزقاراسى قالىپتاسقان. «ءبىر بالا تاپقان مەن ون بالا تاپقاننىڭ بەينەتى بىردەي» نەمەسە «شاڭىراقتا نەعۇرلىم بالا كوپ بولسا, سوعۇرلىم ولاردىڭ دەنساۋلىعى دا, تولىققاندى ازامات بولىپ جەتىلۋ دارەجەسى دە تومەن بولادى», دەپ وكىلەتتى ورىنداردىڭ مىنبەرلەرىندە تۇرىپ ساۋەگەيسيتىندەر دە تابىلىپ جاتىر.
جالعان! ءبىر بالا تۋىپ, وسىرگەن ارداقتى انا بولسا, ون بالا تۋىپ, وسىرگەن – ون مارتە ارداقتى انا. ال كوپبالالى اۋلەتتەن شىققان بالالاردىڭ شىمىر دا شىنىققان, وي-ءورىسى كەڭ, ادامگەرشىلىگى جوعارى بولاتىندىعىن ءومىردىڭ ءوزى الدەقاشان دالەلدەگەن. بالا تۋعا شىنايى جاعداي جاساپ, حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ مەملەكەت پارىزى. ستراتەگيالىق تۇرعىدا دەموگرافيالىق ءدايەكتەمەسى جوق مەملەكەتتىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر.
ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قورعانى كوپبالالى وتباسىلارىنا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە, «ۇكىمەتكە الاقان جايماڭدار, مەملەكەت ساۋىن سيىر ەمەس قوي», دەپ مەملەكەت مۇددەسىن قورعاعىش «ءبىلىمپازدار» كوبەيدى. اۋ, سوندا كىمنەن قورعاماق؟ انا مەن بالانىڭ اۋزىنان جىرىپ, بيۋدجەتىن قامپيتقان ۇكىمەت كىمگە كەرەك؟ «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, سول بايبالامشىلار كوپبالالى انالارعا بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى مولشەرىن بىلە مە ەكەن؟ كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, «بالالاردىڭ جاردەماقىسىمەن كۇنەلتىپ, جۇمىس ىستەمەيدى» دەيتىندەي كوپبالالى وتباسىلار شەكەسى قانشالىقتى شىلقىپ وتىر؟
سونىمەن, ءتورت جانە ودان دا كوپ بالا تاپقان انالارعا ءتورتىنشى, بەسىنشى, ت.ب. بالالارى تۋعاندا 50اەك (80900) تەڭگە كولەمىندە ءبىر رەتتىك جاردەماقى جانە 3,9 اەك (6428 تەڭگە) كولەمىندەگى اي سايىنعى جاردەماقى تولەنەدى. ال جەتى بالا تاۋىپ, «التىن القا», التى بالا ءوسىرىپ «كۇمىس القا» تاققان انالارعا اي سايىنعى جاردەماقى كولەمى 3,9 اەك-تەن 6 اەك-كە دەيىن (6428 تەڭگەدەن 9888 تەڭگەگە دەيىن) ارتتىرىلعان. مىنە, قازاقتىڭ ۇلان-عايىر جومارت دالاسىنىڭ قويناۋىنداعى شيكىزات قازىناسىمەن جارتى الەمدى اسىراپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ كوپبالالى انالارعا بەرەتىن كومەگى وسى. مىنا جاھاندانۋ سوعىسى شيەلەنىسىپ بارا جاتقان زاماندا ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن قازاق سانىن كوبەيتۋ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەتتىڭ كوپبالالى وتباسىلارىنا جاسايتىن جان-جاقتى «قامقورلىعى» بۇل.
دامىعان ەلدەردە مەملەكەت تاراپىنان انا مەن بالاعا بەرىلەتىن تولەمدەر قازاقستاندا بەرىلەتىن جاردەماقىلاردان ونداعان ەسە ارتىق. ماسەلەن, انگليادا اياعى اۋىر ايەلدەرگە اي سايىن 1 مىڭ ەۋرو كولەمىندە جاردەماقى تولەنسە, گەرمانيادا با
