تاريح عىلىمى قاي زاماندا دا ادامزاتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن سۇرلەۋ-سوقپاعىن ايعاقتايتىن, ول ارقىلى ونىڭ ەرتەڭىن باعدارلاپ, ءتۇرلى جازباشا, اۋىزشا, زاتتاي تاعى وزگە دە دەرەكتەردى جيناقتايتىن كۇللى قاۋىمعا ورتاق عىلىم ەكەندىگى ءمالىم. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «تاريحتى قازاقشا ۇلى دەرەك دەۋگە, اۋەزە تابىنا جاتقانىمەن, ايعاقشى اۋەزە دەۋگە بولادى. ءسوزدىڭ ەڭ ۇلىسى, ەڭ سيپاتتىسى – تاريح», دەگەن بولاتىن.
تاريح عىلىمى قاي زاماندا دا ادامزاتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن سۇرلەۋ-سوقپاعىن ايعاقتايتىن, ول ارقىلى ونىڭ ەرتەڭىن باعدارلاپ, ءتۇرلى جازباشا, اۋىزشا, زاتتاي تاعى وزگە دە دەرەكتەردى جيناقتايتىن كۇللى قاۋىمعا ورتاق عىلىم ەكەندىگى ءمالىم. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «تاريحتى قازاقشا ۇلى دەرەك دەۋگە, اۋەزە تابىنا جاتقانىمەن, ايعاقشى اۋەزە دەۋگە بولادى. ءسوزدىڭ ەڭ ۇلىسى, ەڭ سيپاتتىسى – تاريح», دەگەن بولاتىن.
راسىندا دا, تاريحسىز جەكە ادام دا, ۇلت تا, حالىق تا, مەملەكەت تە جوق. وسى تۇجىرىمدى مويىنداساق, اركىم ءوزىنىڭ تۋ, قالىپتاسۋ, ءوسۋ, دامۋ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا تارالۋ جولىنا نەمەسە ءوز ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىنا ايرىقشا ماڭىز بەرەدى. دەگەنمەن, ءار ۇلتتىڭ دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. ءبىرى الىپ ەلدىڭ قۇرامىنا ەنىپ, ماڭگىلىك ءوز تاريحىن جوعالتسا, ەندى ءبىرى سونىڭ قۇرامىندا ءجۇرىپ-اق ءوز بولمىسىن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالۋدا. ءسوز جوق, بۇل ارادا قازاق حالقى – جاسامپاز حالىق. ونىڭ ءبىر كۇن دە توقتاتپاعان تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى ۇزاق جىلدار بويى ارمانداعان ازاتتىعىنا قول جەتكىزدى. ءبىز ازاتتىق جولىندا توگىلگەن اتا-بابا قانىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىستىمىز. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا نەمىس-فاشيست كونتسلاگەرىندە قاماۋدا بولعان عايپەن بەيىسوۆ: «سەن, ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ!» دەپ جار سالىپ, اناسىنىڭ اق سۇتىمەن بەرىلگەن ۇلتىنا دەگەن ماحابباتىن سوندىرمەسە, ۆەنا قالاسىنداعى وپەرا بالەت تەاترىندا 1944 جىلى وتكەن تۇركىستان تۇرىكتەرىنىڭ I قۇرىلتايىندا قازي قازىبەكوۆ تۇتقىندار الدىنا « ۇلى ادامنىڭ ارمانى» اتتى سىرىم باتىردىڭ ازاتتىق كۇرەسىنە ارنالعان پەساسىن قويىپ, باۋىرلارىن قازاق تاريحىمەن سۋسىنداتقان (احمەت ا. سەن ونى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىسىڭ. «ەگەمەن قازاقستان», 23 ناۋرىز, 2013). مۇنىڭ ءوزى – ءبىر تاريح.
1947 جىلى اعىلشىن وتارشىلدىعىنان قۇتىلعان ۇندىلەردىڭ ازاتتىق كۇرەسى تاريحىن جازعان د.نەرۋ ءوز ۇلتىنىڭ وتكەنىنە كوز سالىپ: «تاريحتى جاۋلاپ الۋشىلار جازادى. ونداي تاريحتا تەك وتارلاۋشىلار كونتسەپتسياسى عانا ۇستەم بولادى», دەگەن قورىتىندى جاساعان بولاتىن. بۇل تالاس تۋدىرمايتىن اكسيوما. وعان قازاق تاريحى – انىق كۋا. كۇنى كەشەگە دەيىن ءبىزدىڭ سانامىزدا: «قازاق حV عاسىردا عانا پايدا بولدى, ول تەك قانا كوشپەلى ەل ەدى, ونى سىرتقى جاۋدان امان ساقتاعان رەسەي ەكەن, قازاقتار ءوز ەركىمەن ورىستارعا قوسىلدى, ءبىزدى ورىس قانا وقىتىپ-توقىتىپ ادام قىلدى», دەگەن تۇجىرىمدار مىقتاپ ورنىققان-دى.
1991 جىلعى ەل تاۋەلسىزدىگى عانا ۇلت تاريحىنا قازاق كوزىمەن قاراۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ 1999 جىلعى «تاريح تولقىنىندا» ەڭبەگىندە: «قازاقتىڭ سانا-سەزىمى وتكەندەگى, قازىرگى جانە بولاشاقتاعى تاريحتىڭ تولقىنىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتىن تۇسىنۋگە تۇڭعىش رەت ەندى عانا مۇمكىندىك الىپ وتىر... بىراق بۇل مۇمكىندىك قانا: ول شىندىققا, تەك قانا قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جاپپاي ساناسىنا ورنىققان فاكتىگە اينالۋى قاجەت», – دەپ تاريحشىلارعا انىق باعىت-باعدار بەرگەن بولاتىن (نازارباەۆ ن. تاريح تولقىنىندا. الماتى, اتامۇرا, 1999. 292-293 ب.). ەلباسىنىڭ تاريح عىلىمىنا جۇكتەگەن ماقسات-مىندەتتەرى «تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ كونتسەپتسياسىندا», كەيىنگى قابىلدانعان 2004 جىلعى «مادەني مۇرا», 2012 جىلعى «عىلىمي قازىنا» باعدارلامالارى ارقىلى ايقىندالا ءتۇستى. مۇنداعى باستى ماقسات تاريحىمىزدىڭ تامىرىنىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىن دالەلدەۋ ارقىلى «ماڭگىلىك ەل بولۋ» جولىنداعى اتقارار جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىندىرۋ, ونى الەمدىك تاريح عىلىمى نەگىزىندە جاڭاشا جازۋدى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. سودان بەرى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا-اق سان مىڭداعان تاريحي قۇجاتتار الىس-جاقىن شەتەلدەردەن الدىرىلدى, الەمدىك تاريحي سانا سارالانعان عىلىمي ەڭبەكتەر انا ءتىلىمىز ارقىلى جاس ۇرپاققا ۇسىنىلدى, قازاق تاريحى الەمدىك تاريحتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە زەردەلەندى, تاريحىمىزعا ۇلتتىق كوزقاراستىڭ ماڭىزدىلىعى دالەلدەندى. بۇل باعىتتا اسىرا سىلتەپ جىبەرىپ جاتقان نەمەسە ءالى دە اشىق جازا الماي جۇرگەن تۇستارىمىز دا بار. ماسەلەن, شىڭعىس حاندى قازاق دەپ جار سالۋىمىز, نە اركىمنىڭ ءوز اتا باباسىن اسىرا ۇلىقتاۋى ايقىن كوزگە ءتۇستى. مۇنىڭ بارلىعى ءتۇپ-تامىرىن تانۋعا ۇمتىلعان بارلىق حالىقتاردا دا بولاتىن جاعدايلار. ولاردى ۋاقىتتىڭ ءوز
