قىزىلورداڭىز نەگىزىنەن اگرارلى ايماق بولىپ سانالادى عوي. ونىڭ ىشىندە كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اتى شىققانى دا ءمالىم. ءبىر كەزدەرى ەن دالانى كەتپەنىمەن يگەرىپ كۇرىش سەپكەن ىبىراي جاقاەۆتىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى از تىرلىك اتقارىپ جاتقان جوق. دەگەنمەن دە كۇرىش كلاستەرىنىڭ دامۋ ديناميكاسى ايتارلىقتاي دەپ تە ايتا المايمىز. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ايماققا باسشىلىققا كەلگەن بەتتە بىرنەشە سالانى دامىتۋعا باسىمدىق بەردى. سونىڭ ىشىندە وسى كۇرىش شارۋاشىلىعى دا بار. جاقىندا كۇرىش كلاستەرىن دامىتۋعا باينالىستى ۇلكەن جيىن ءوتتى. سول ءماجىلىس كەزىندە ايماق باسشىسى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەنىڭ ءبارىن باسىن اشىپ ايتتى.
قىزىلورداڭىز نەگىزىنەن اگرارلى ايماق بولىپ سانالادى عوي. ونىڭ ىشىندە كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اتى شىققانى دا ءمالىم. ءبىر كەزدەرى ەن دالانى كەتپەنىمەن يگەرىپ كۇرىش سەپكەن ىبىراي جاقاەۆتىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى از تىرلىك اتقارىپ جاتقان جوق. دەگەنمەن دە كۇرىش كلاستەرىنىڭ دامۋ ديناميكاسى ايتارلىقتاي دەپ تە ايتا المايمىز. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ايماققا باسشىلىققا كەلگەن بەتتە بىرنەشە سالانى دامىتۋعا باسىمدىق بەردى. سونىڭ ىشىندە وسى كۇرىش شارۋاشىلىعى دا بار. جاقىندا كۇرىش كلاستەرىن دامىتۋعا باينالىستى ۇلكەن جيىن ءوتتى. سول ءماجىلىس كەزىندە ايماق باسشىسى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەنىڭ ءبارىن باسىن اشىپ ايتتى.
– اۋىلداعى قانداستارىمىزدىڭ كۇنكورىسى كۇرىشكە بايلانىستى بولعاندىقتان مەن وسى قىزمەتكە كەلگەلى بەرى ونىڭ توڭىرەگىندەگى جاعدايلارعا بارىنشا تالداۋ جاساۋعا تىرىستىم. الايدا, تالداۋ قورىتىندىسى ءبىزدى تىپتەن قاناعاتتاندىرمايدى. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىنگى وبلىستا بۇل سالانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءوز دارەجەسىندە بولماعان دەپ تولىق ايتۋعا نەگىز بار. ونىڭ دالەلى ءبىزدىڭ كۇرىش وندىرۋشىلەرىمىز ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندەگى جەتىستىكتەرگە جەتە الماي كەلەدى. مىسالى, رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندە وتكەن جىلى ەگىلگەن 110 مىڭ گەكتاردان ورتاشا ەسەپپەن 71 تسەنتنەردەن كۇرىش الىنعان. ال, بىزدە شە؟ 37 تسەنتنەر. ايىرماشىلىق ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سەبەبى, جەكەشەلەندىرۋ كەزەڭىندە جەر, شارۋاشىلىقتار, تەحنيكالار, ونداعى ماتەريالدىق بازالار بولىنىسكە ءتۇسىپ, ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ ءوزى 35-40-قا ءبولىندى. بۇگىندە كۇرىش وسىرۋمەن 371-دەن استام شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اينالىسادى. جىل سايىن كۇرىش ەگىسى 74-75 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 34,3 مىڭ گەكتارى نەمەسە 46 پايىزى 1000 گەكتاردان استام ەگەتىن 19 ءىرى شارۋاشىلىق ۇلەسىندە; 17,4 مىڭ گەكتارى نەمەسە 23 پايىزى 500 بەن 1000 گەكتار ارالىعىندا ەگەتىن 24 شارۋاشىلىق ۇلەسىندە بولسا; 22,4 مىڭ گەكتارى نەمەسە 30,2 پايىزى 500 گەكتاردان كەم ەگەتىن 328 مايدا شارۋاشىلىقتار مەنشىگىندە ەكەن. اتاپ وتەتىن جايت, كۇرىش وسىرۋدە كوپتەگەن قيىندىقتار تۋىنداپ وتىر. ونىڭ ءبىر سەبەبى, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى جوعارىلاپ كەتكەندىگىندە بولىپ وتىر. وسى عاسىردىڭ باس كەزىندە وبلىستىڭ كۇرىش وندىرىسىنە بىرنەشە ءىرى ينۆەستورلار كەلگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. ولار «قازاقستان كۇرىش كومپانياسى» جشس, باسىندا «توميريس» كەيىننەن «ديحان كۇرىش كومپانياسى», «شاپاعات» كەيىننەن «الۋان اس» جشس-لار. اتالعان ينۆەستورلار تاراپىنان كۇرىش وندىرۋگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, ارقايسىسى 4-10 مىڭ گەكتارعا دەيىن كۇرىش ەككەن. دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇنگە اتالعان كومپانيالار سەرىكتەستىك نەگىزدە جۇمىس جاساعان كۇرىش شارۋاشىلىقتارىن ورتا جولدا تاستاپ كەتىپ, قازىرگى كەزدە ولاردان قالعان شارۋاشىلىقتارعا كۇرىش ەگۋ ءۇشىن بيىلعى جىلى قارجىلاي جانە ماتەريالدىق كومەك جاساۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز,– دەيدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
اكىمدىكتىڭ موينىنا اياعىن اسىپ قوياتىندار بۇلار عانا ەمەس ەكەن. ماسەلەن, 2 مىڭ گەكتاردان استام كۇرىش ەگىپ جۇرگەن «التىن ءدان» پۆا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى دە كەلەر جىلى وسى كەپتى كيەدى. سوندىقتان جالاعاش ءجانە قارماقشى اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى وسى باستان ويلانىپ, ءتيىستى جۇمىستار ۇيىمداستىرماسا بولمايدى. سونداي-اق, بىرەر جىلدان بەرى اقسۋ اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ «ساركە باتىر» سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىسىنا نارازىلىعى كۇشەيىپ كەلەدى. وسى ورايدا جالاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك سەرماعامبەتوۆ ناقتى ءىس-ارەكەت جاساۋى كەرەك. كەلەسى جىلى اۋىل تۇرعىندارى جەرلەرىنە يە بولىپ, وزدەرى ەگىن ەگۋگە مۇمكىندىك الۋلارى قاجەت. ايتپەسە, بۇل تىرلىك وسى كۇيىندە سوزبالانا بەرەتىن ءتۇرى بار. ايماق باسشىسى اۋدان اكىمىنە قاراشا ايىنا دەيىن وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىن تاپسىردى.
سونىمەن قاتار, وبلىستا جەكە تۇلعالاردان قارجى الىپ كۇرىش وندىرۋمەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىقتار بار. قولدا بار مالىمەت بويىنشا ولارداعى كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى 17 مىڭ گەكتاردان استام كورىنەدى. ولار شارۋاشىلىق باسشىلارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, كۇزدە ءار كيلوگرا مم كۇرىشتى 25-27 تەڭگە ارالىعىندا الىپ كەلگەن. ال بيىل 30 تەڭگە كولەمىندە باعالاپ وتىر. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ كەلىسىمشارت ينۆەستوردىڭ ىڭعايىنا قاراي جاسالعان. وسى بويىنشا شارۋاشىلىقتا وندىرىلگەن ءونىم تۇگەلدەي ينۆەستور كاسىپكەردىڭ قاراماعىنا ءوتىپ كەتۋىنە جاعداي جاسايدى. ناتيجەسىندە شارۋاشىلىقتا جۇمىس اتقاراتىن ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بايقاساڭىز, بۇگىندە جەكە تۇلعانىڭ قاراجاتىنا كۇرىش وندىرۋگە اسا ىنتالى شارۋاشىلىق باسشىلارى بارشىلىق. ال بۇل شارۋاشىلىق باسشىلارى ءوز حالقىنىڭ قامىن ويلاۋدان گورى جەكە پايداسىن كوپ كوكسەيدى دەگەن ويعا جەتەلەيدى. بۇل ورايدا اكىم قاراپايىم عانا ەسەپكە جۇگىنەدى. «ءبىز ۇستىمىزدەگى جىلى كۇرىشكە تولەنەتىن سۋبسيديا نورماسىن 25,0 مىڭ تەڭگەگە كوتەردىك. بۇدان باسقا كۇرىش وندىرىسىندە پايدالانىلاتىن مينەرالدى تىڭايتقىش, گەربيتسيدتەر, سۋ جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىنە تولەيتىن ۇكىمەت بەكىتكەن سۋبسيديالار بار. سۋبسيديالاردىڭ بارلىعىن قوسقاندا ءار گەكتارعا ورتاشا 42,7 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنەيىن دەپ وتىر. ال 1 گەكتار كۇرىش وندىرىسىنە كەتەتىن ورتاشا شىعىن 166,7 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. سوندا كەتكەن شىعىننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن مەملەكەت سۋبسيديالاپ وتىر. بىلاي ايتقاندا, ءار وندىرىلگەن كيلوگرامم كۇرىشتىڭ وزىندىك قۇنىن 11,5 تەڭگەگە (25,5%) مەملەكەت تومەندەتىپ وتىر دەگەن ءسوز. بۇل شارۋاشىلىقتار ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ ەمەس پە؟ سونداي-اق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن سالىقتىڭ جەڭىلدەتىلگەن جۇيەسى قاراستىرىلعان. الايدا, شارۋاشىلىقتار بۇل قولداۋدى دۇرىس پايدالانباي وتىر. سەبەبى, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي كوكتەم ايلارىندا قارجى قاجەت كەزدە كۇرىشتى وزىندىك قۇنىنان تومەن باعالاپ, وتكىزىپ جىبەرەدى. سوندىقتان قارجىلاندىرۋشى كومپانيالاردىڭ الدىندا جىل سايىن قارىز بولىپ, سولارعا تاۋەلدى بولىپ قالعان. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋ باعدارلامالارى بويىنشا قايتارىمسىز 2,9 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, قازىرگى كەزدە شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا تولەنۋدە. وسىدان كەلىپ, مەملەكەتتىڭ اقشاسىن كىم پايدالانىپ جاتىر دەگەن وي تۋادى؟ بۇل جونىندە قازىرگى كەزدە قۇزىرلى ورگاندار تالداۋ جۇرگىزۋدە. بىزدە كەيبىر ينۆەستورلار شارۋاشىلىققا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ اپەرىپ, وعان جۇمساعان شىعىندى 2-3 جىلدىڭ كولەمىندە ارتىعىمەن قايتارىپ الىپ جاتقان جاعدايلارى بار. وسىدان كەلىپ تۋىندايتىن سۇراق – نەلىكتەن شارۋاشىلىقتار تەحنيكانى ليزينگتىك جولمەن ساتىپ الۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىن پايدالانبايدى؟», دەدى اكىم. وسى ورايدا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە الداعى ۋاقىتتا شارۋاشىلىققا قاراجات سالاتىن كەيبىر جەكە ينۆەستورلاردىڭ ارەكەتتەرىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى كەرەك دەگەن ويىمەن ءبولىستى. اۋىلداعى حالىقتىڭ نەسىبەسىن كىم كورىنگەنگە تالاتىپ قويۋ ءجون ەمەس.
كۇرىش وندىرەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءتىزىمى جاساقتالىپ, كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ ناۋقانىنا قاجەتتى قارجى كىم ارقىلى بەرىلەتىنىنە تالداۋ جاسالدى. ولاردىڭ قاجەتتى قارجى كولەمىن «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق, اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى نەمەسە «اگروحولدينگ بايقوڭىر» جشس ارقىلى الۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرگەن ءونىمىن ءتيىمدى باعاعا ساتىلۋىنا ىقپال ەتۋدىڭ جولى دا رەتتەلەدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رزاقۇل نۇرتاەۆ باستاعان جۇمىس توبى بارلىق اۋدانداردى ارالاپ, شارۋاشىلىق باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, نەسيە قارجىسىن تارتۋ جولدارىن تۇسىندىرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, شارۋاشىلىقتاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭداپ, جەكە-جەكە ءار شارۋاشىلىق بويىنشا قارجى تارتۋدىڭ قاي جولىمەن باراتىنىن الدىن الا تالداۋ جاسالدى. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, نەسيە سەرىكتەستىكتەرى جۇيەسى ارقىلى قارجىلاندىرۋ جولىن تاڭداپ وتىرعان شارۋاشىلىق سانى 64 بولسا (ولاردىڭ جالپى ەگىس كولەمى 16,2 مىڭ گا), اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ جۇمىس جاساۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر 18 شارۋاشىلىق (ەگىس كولەمى 19,3 مىڭ گا). ال جاڭادان قۇرىلعان اگروحولدينگ ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە نيەت بىلدىرگەندەر 79-عا جەتىپ وتىر. ولاردىڭ جالپى ەگىس كولەمى 35,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ال 77 شارۋاشىلىق (9,0 مىڭ گا) «ءوزىمىز كەيىن كورەمىز» دەگەن پىكىردە ەكەن. ءاربىر شارۋاشىلىق بويىنشا جاعداي ءجىتى زەرتتەلگەنى كورىنىپ وتىر. «سوندىقتان كەلەسى جىلدىڭ ەگىسىنە قاجەتتى نەسيە تارتۋ ءۇشىن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا, «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسىپ, جوعارىدا اتالعان قارجىلاندىرۋدىڭ 3 باعىتى بويىنشا «قازاگرو» ۇبح» اق-پەن قازان ايىنا دەيىن ءتيىستى كەلىسىمگە كەلۋ جونىندە تاپسىرما بەرەمىن. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار, اگروحولدينگكە سەنىم ارتىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتار كوپ. ەندى سونى اقتاپ شىعۋ كەرەك» دەگەن پىكىردى ورتاعا سالدى ايماق باسشىسى.
وسىعان بايلانىستى «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنا «اگروحولدينگ» ارقىلى كۇرىشتى ساتىپ الۋ جۇمىستارىن وسى جىلدان باستاۋ تاپسىرىلدى. جانە ساتىپ الۋ باعاسى 40 تەڭگەدەن كەم بولماۋى قاتاڭ ەسكەرتى
