قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ءومىر-اي... تىرشىلىگىندە حالقىمىزدىڭ ابزال ازاماتتارىنىڭ قاتارىنان تابىلعان, اشىق ديدارى ك ۇلىمدەپ, ماڭدايى جارقىراپ جۇرەتىن ءاشىمجان احمەتوۆ بۇگىن ارامىزدا جوق. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى ءۇشىن ىسكە اسىرۋ كەرەك دەگەن ۇلكەن ويلارىن, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزەمىن دەگەن ۇلكەن ارمانىن ول وزىمەن بىرگە الا كەتتى. شىن مانىندەگى قايراتكەر-عالىم ەدى. ەلىم, حالقىم دەپ قىزمەت ەتكەن وسىنداي پاراساتتى ادامنىڭ ءومىرىنىڭ قىسقا بولعانىنا وكىنەسىڭ...
قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ءومىر-اي... تىرشىلىگىندە حالقىمىزدىڭ ابزال ازاماتتارىنىڭ قاتارىنان تابىلعان, اشىق ديدارى ك ۇلىمدەپ, ماڭدايى جارقىراپ جۇرەتىن ءاشىمجان احمەتوۆ بۇگىن ارامىزدا جوق. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى ءۇشىن ىسكە اسىرۋ كەرەك دەگەن ۇلكەن ويلارىن, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزەمىن دەگەن ۇلكەن ارمانىن ول وزىمەن بىرگە الا كەتتى. شىن مانىندەگى قايراتكەر-عالىم ەدى. ەلىم, حالقىم دەپ قىزمەت ەتكەن وسىنداي پاراساتتى ادامنىڭ ءومىرىنىڭ قىسقا بولعانىنا وكىنەسىڭ...
اشىمجانمەن ينستيتۋتقا تۇسۋگە كەلگەن كوكورىم, بوزبالا شاقتا تانىسىپ, ەكى جىل ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ارمانشىل جارقىن دا جاقسى كۇندەرىن, بىلىمگە الاڭسىز قۇلشىنعان ساتتەرىن بىرگە وتكىزدىك. ول ءا دەگەننەن-اق ءبىزدىڭ ارامىزدا جالعىز وزات ستۋدەنت, ءبىلىم بايگەسىنەن وزا شاۋىپ, عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى ۇزدىك ستيپەنديانىڭ يەگەرى اتانىپ, كۋرستىڭ كوشباسشىسى بولىپ شىعا كەلدى. ويدان-قىردان قوسىلىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز الالاماي ۇلكەن قالادا جاستىق داۋرەننىڭ قىزىعىن دا, شىجىعىن دا بىرگە ءبولىسىپ جۇرگەن بىزدەر ءاشىمجاندى تەك قانا وسىنداي ونەگە-ورەدەن كورۋگە, سونداي بولۋعا ءتيىستى ادامداي قابىلدادىق. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ول وسىنىسىنان اينىمادى. سولاي, قولعا العان قاي ىستە دە الدىڭعى قاتاردا عانا جۇرەتىن ازامات بولىپ قالدى.
ءاشىمجان ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ لەنينگرادتىڭ تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا اۋىسىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى دا, ءوزىن ۇيادان ۇشىرعان تارازعا ورالدى. جاي عانا ورالعان جوق, قولىندا قازاقستان حيميا ءوندىرىسىنىڭ الىبى – قوسارلى سۋپەرفوسفات زاۋىتىنا تالاپتى جاس مامان رەتىندە جۇمىسقا جىبەرىلگەن جولداماسى بار. تاعى دا وسى ارادا باسىمىز توقايلاسىپ, ۇلكەن زاۋىتتا بىرگە ەڭبەك ەتتىك. جالىنداپ ءجۇرىپ جۇمىس جاسادى, ءبىلىمىن دە, بىلىگىن دە كورسەتە ءبىلدى. ءوزىن مامان رەتىندە عانا ەمەس, ادام رەتىندە تانىتتى. وندىرىستە شىڭدالۋ مەكتەبىنەن وتكەن ءوزىمىزدىڭ اشەكەڭ جامبىل سۋ شارۋاشىلىعى جانە قۇرىلىس ينستيتۋتىنا اۋىسىپ, وقىتۋشى-عالىمدىق قىزمەتكە ءبىرجولا بەت بۇردى. نەۆا جاعاسىنداعى الىس قالادا ءجۇرىپ كوڭىلىنە توقىپ قايتقان عىلىمي ىرگەلى تاقىرىپتى قاۋزاپ, اقىرى سول لەنينگرادتىڭ تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا الدىمەن كانديداتتىق, سودان سوڭ كوپ ۇزاماي دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى.
ءاشىمجاننىڭ ءار عالىمعا ونەگە-ۇلگى بولارلىقتاي ءبىر عاجاپ قاسيەتى, قولعا العان جۇمىستارىن مەيلى شارۋاشىلىق نەمەسە عىلىمي بولسىن, بارىنشا وتە ۇقىپتىلىقپەن تەرەڭ تالداۋدان وتكىزىپ, ناتيجەسىنە كوزدى جەتكىزىپ بارىپ, كوپتىڭ تالقىسىنا سالاتىن. بۇعان شىدام دا, تاباندىلىق تا قاجەت ەدى, وسىنىڭ ءبارى ونىڭ ادامدىق پاراساتىندا, عالىمدىق بەينەسىندە جەتىلىپ, ارتىلىپ جاتاتىن. 1992 جىلى ول دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندا, جانكۇيەر دوسى بولعاسىن, تىلەكتەستىگىم مەن قولداۋىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن جامبىلدان ارنايى كەلىپ, دوسىمنىڭ قاسىنان تابىلدىم. سىنشىل دا قاتاڭ, تالاپشىل ۇلكەن عىلىمي ورتادا قورعاۋعا ۇسىنىلعان ەڭبەكتىڭ تاقىرىبى ورگانيكالىق ەمەس زاتتار تەحنولوگياسى مەن ەكولوگيا عىلىمى پروبلەماسىنىڭ, ەكى عىلىم سالاسىنىڭ ۇشتاسقان جەرىنەن باستاۋ الىپ, دامىپ, نەگىزگى اۋقىمدى ىرگەلى عىلىمي قاعيدانىڭ ورنىعىپ, ءورىسىن تابار ارناسى ەدى. مىنبەدە تۇرعان, ىشكى تولقۋىن قاشانداعىداي سابىرلى ۇستامدىلىعىنا جەڭدىرە بىلگەن ءاشىمجان ايلار, جىلدار بويى تۇبەگەيلەپ زەرتتەگەن تاقىرىبىنىڭ تۇجىرىمداماسىن قولمەن قويعانداي بايانداپ شىقتى. وزەكتىلىگىنە, عىلىمي سارابدالدىقپەن ورىندالعانىنا بەدەلدى عىلىمي كەڭەستىڭ ەشبىر كۇمانى بولماسا دا, ءاشىمجاننىڭ بۇل ەڭبەگى قىزۋ دا جان-جاقتى تالقىلاندى. ءبىلىمى دە, زەردەسى دە سۇڭعىلا جىگىتكە ارقايسىسىنىڭ سالماعى دا, ءمانى دە زور 37 سۇراق قويىلدى. كەڭەس مۇشەلەرى – حيميا عىلىمىنىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي اتاقتى بىلگىرلەرى وزىنە اسا سەنىمدى, دوكتورلىق اتاقتى قورعاۋعا ۇسىنعان تاقىرىبىن ءوندىرىس تاجىريبەسىمەن ۇشتاستىرا زەرتتەپ, تاماشا زەردەلەي بىلگەن جاس عالىمنىڭ قويىلعان ءاربىر ساۋالعا كۇمانسىز, ورنىقتى, مۇدىرمەي بەرگەن جاۋابىنا وتە ريزا بولىستى.
تمد ەلدەرىنە اتى ءمالىم عالىم, فوسفور ونەركاسىبىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى پروفەسسور ۆ.ا. ەرشوۆ مىنبەگە شىعىپ, عىلىمي كەڭەستىڭ سول كۇنگى جۇمىسىنا, عالىم ءاشىمجاننىڭ تابىستى ەڭبەگىنە شىنايى ريزاشىلىعىن وزگەشە ءبىر ىقىلاسپەن ءبىلدىردى: «مەن 20 جىل بويى تابان اۋدارما ستان وسى عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولعان كەزىمدە ءبىر جولى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە عىلىمي ەڭبەگىن قورعاعان ءبىر عالىمعا 21 سۇراق بەرىلگەن ەدى. بۇل وسىندا وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جادىندا. سونى كوپ جىلداردان بەرى اڭگىمە ەتىپ كەلىپ ەدىك, ال بۇگىن مىنە قازاقستاندىق ارىپتەسىمىز ءاشىمجان احمەتوۆكە 37 سۇراق بەرىلدى. كوڭىل اۋدارۋلارىڭىزدى سۇرايمىن, اناۋ-مىناۋ ەمەس, 37 سۇراق! جانە قانداي سۇراقتار! سونىڭ بىرىنە دە مۇدىرمەدى سابازىڭ! عىلىمي تۇرعىدان مەيلىنشە وتە تۇسىنىكتى, تاماشا, ساۋاتتى جاۋاپ الدىق, سوندىقتان مەن بۇل جاس عالىمنىڭ دوكتورلىق دارەجە الۋعا ابدەن لايىقتى ەكەنىنە ەكى قولىمدى بىردەي كوتەرىپ قولداپ داۋىس بەرەمىن جانە بارلىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ونى قولداۋىن سۇرايمىن». قانداي ءادىل ايتىلعان باعا! دوسىما دەگەن ماقتانىش سەزىمى كوڭىلىمنەن اسىپ, توگىلىپ, قۋانىشتان تولقىپ وتىردىم.
ءومىر كوشى ءوز جولىنان اينىماي ءوتىپ جاتتى. ۇمىتپاسام, 1993 جىلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءوزىمىزدىڭ اشەكەڭ جامبىلعا ورالىپ, «قاراتاۋ فوسفور حولدينگ كومپانياسىندا» (قازىرگى «كازفوسفات» جشس) باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلىعى قىزمەتىنە كەلدى. جاڭارۋدىڭ سول العاشقى قيىن دا كۇردەلى جىلدارىندا حيميالىق زاۋىتتاردا, عىلىمي زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ ناۋقانى باستالدى. پەشتەن شىعىپ, اۋادا جانىپ جاتقان ۋلى گازدى تابيعي گازدىڭ ورنىنا پايدالانۋ, قورشاعان ورتاعا فوسفور قالدىقتارىنىڭ زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن ولاردى مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا جانە باسقا ونەركاسىپ تاۋارلارىنا اينالدىرۋدىڭ ومىرلىك ءمانى زور جۇمىستارى وندىرىسكە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەنگىزىلىپ جاتتى. ءاشىمجان وسى جۇمىسقا قوس بىلەگىن سىبانىپ بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. كۇنى-ءتۇنى دامىلسىز ەڭبەك ەتتى. دەمالىستىڭ نە ەكەنىن قاپەرىنە دە المادى. وي تەرەڭىنەن قايناپ شىققان يدەيالاردى ءومىردىڭ, ەڭ باستىسى, ادام تىرشىلىگىنىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالدىرۋ جولىندا ول ءوزىنىڭ ءبىلىمىن دە, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن دە جۇمساي ءبىلدى. جۇرتتى سوڭىنان ەرتە ءبىلدى, جاقسى ىستەردىڭ تابىستى بولارىنا سەندىرە ءبىلدى. دوسىمنىڭ سوناۋ جاس كەزدەردەن بەرگى ادامدىق ءون-بويىنان تابىلعان كوشباسشىلىق سول قاسيەتى وسى تۇستا دا ءوزىنىڭ داعدىسىنان جاڭىلعان جوق.
قارجى تاپشىلىعى, ءارتۇرلى ەكونوميكالىق, وندىرىستىك ىركىلىستەر ىرگەلى ۇلكەن ماقساتتى بىردەن ويداعىداي جۇزەگە اسىرىپ تاستاۋعا مۇرشا بەرمەسە دە, ءاشىمجان سىندى عالىم-مامان قولعا الىپ, باستاعان جۇمىس ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتپادى, كۇن وتكەن سايىن قاجەتتىلىگى ايقىن سەزىلىپ, ومىرشەڭدىگىن دالەلدەي ءتۇستى, ويتكەنى بۇل ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا نەگىز بولاتىنداي قارىشتى تالپىنىس ەدى. سول ارقيلى قيىنشىلىعى باستان اسقان كەزدەگى ءاشىمجان احمەتوۆ جەتەكشىلىك جاساعان تىكەلەي ءوندىرىستىڭ قايناعان وشاعىندا جۇيەلى باستالعان عىلىمي-پراكتيكالىق ىرگەلى جۇمىستار وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. عالىمنىڭ اتى ولسە دە, حاتى ولمەيدى دەگەن اتالى ءسوزدىڭ دايەگى وسى دا.
ول الدىنا اۋقىمدى ماقساتتار قويۋدان, سونى ىسكە اسىرۋعا قۇلشىنۋدان وزىنە وزگەشە تالماس جىگەر, قۋات الاتىنداي كۇيدە جۇرەتىن. ومىرشەڭ ويلارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولى حالىق اتىنان جوعارى زاڭ شىعارۋ بيلىگىنە وكىل بولىپ بارۋ دەپ ءبىلدى دە, كەلەسى جىلى ءاشىمجان جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋعا بەل بۋدى. ەكەۋمىز جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى تالعات اجىباەۆتىڭ الدىنا باردىق. مەن زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى بولىپ قىزمەت جاسايتىنمىن. اشەكەڭ ءوزى جان-جاقتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ابدەن ويلاستىرىپ, مۇقيات جازىپ-سىزعان باعدارلاماسىن, جوسپارىن ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەردى. ءار ءسوزى, ءار سويلەمى ءومىردىڭ جاڭا كەڭ تىنىسىن ءبىلدىرىپ, حالىقتىڭ تىرشىلىگىن, تۇرمىسىن جاقسارتا ءتۇسۋدىڭ كەلەلى ناقتى ماسەلەلەرىنىڭ جاندى كورىنىستەرى اپ-ايقىن ماعىناسىمەن سويلەپ تۇرعان ومىرشەڭ باعدارلاما ونىڭ ازاماتتىق بيىك كرەدوسى بولاتىن. اقىلداستىق, ءوزارا پىكىرلەستىك. بۇل كەزدەسۋدىڭ ءتۇيىنى – ارىپتەسىمىز ۇلكەن جولعا شىعۋعا نارتاۋەكەل جاسادى.
بۇل 1994 جىلعى ەستە قالعان وقيعالاردىڭ ءبىرى ەدى. 1996 جىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا دا ول جەرلەستەرىنىڭ سەنىمىنەن شىقتى. پاراساتى بيىك, ومىرلىك ماقسات-مۇراتىنان الاسارماعان ناعىز ازاماتقا ەل-جۇرتىنىڭ بۇدان اسقان باعاسى بولا ما! ءاشىمجاننىڭ حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاعان, كوڭىلىنەن شىققان كوپ جۇمىسىنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە ءبىر كەزدەرى نەگىزى قالانعان حيميا ونەركاسىبىنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى ساقتالىپ قالۋى ەدى.
ايلار بويى ەڭبەكاقىسىن الا الماي, اشتىق جاريالاپ جاتقان جاڭاتاس پەن جامبىلداعى حيميا ونەركاسىبىنىڭ قىزمەتشى, جۇمىسشىلارىنا بارىپ جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, ءبىلىپ, ولارمەن بىرگە كۇيزەلگەن ساتتەرىنە دە كۋا بولعانمىن. سونداعى ءاشىمجاننىڭ جان تولقىنىسىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول ساپاردان استاناعا ورالعان ءاشىمجان احمەتوۆ ۇكىمەتتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, شىنايى تالاپتارىنىڭ شەشىلۋىنەن تورىعا باستاعاندارعا كومەك جاساتىپ, اشتىقتى ت
