قوعام • 31 قاڭتار، 2020

برۋتسەللەزگە قارسى ەكپەنى ويلاپ تاپقان عالىم

558 رەتكورسەتىلدى

حاكىم اباي «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ەدى. ءبىز باس باسىلىمدا ۇلى اقىننىڭ وسى ءبىر ومىرشەڭ ولەڭ جولىن الىپ، عىلىم تاپقان، جاڭالىق اشىپ، ادامزات يگىلىگىنە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدى ۇلگى ەتۋدى ءجون كوردىك. ايدارىمىزدىڭ العاشقى كەيىپكەرى – ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور قايسار تابىنوۆ. ول الەمدە العاش رەت ءىرى قارا مالدا (ىقم) كەزدەسەتىن برۋتسەللەز جۇقپالى اۋرۋىنا قارسى ەكپەنى ازىرلەگەن.

قايسار قازىباي ۇلى 2004 جىلى قا­زاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىن «ۆەتەري­نارلىق سانيتاريا» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ، ەڭبەك جولىن جامبىل وب­لىسى قورداي اۋدانىنىڭ گۆاردەيسكي اۋىلىنداعى زەرتحانادا اعا لابورانت بولۋدان باستادى. وسى مەكەمەدە كىشى عىلىمي قىز­مەتكەر، عىلىمي قىزمەتكەر، اعا عىلىمي قىزمەتكەر، عىلىمي حاتشى، وتا جاسايتىن ءبولىمنىڭ مەنەدجەرى قىزمەتتەرىمەن ساتىلاپ وسە كەلە، 8 جىل بويى سول زەرتحانادا تابان اۋدار­ماي ءبولىم باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ال بىلتىردان بەرى ءوزى ءبىلىم العان جو­عارى وقۋ ورنىنا ورالىپ، ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگرو­تەحنولوگيالىق حابى ديرەكتورىنىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستار جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىمەن «بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك» كافە­دراسىنىڭ پروفەسسورلىعىن قاتار الىپ ءجۇر.

عالىم وسى 15 جىلدىق جۇمىس تاجىريبە­سىندە ءوز توبىنداعى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ قۇس، جىلقى جانە ادامداردا كەزدەسەتىن تۇ­ماۋ، برۋتسەللەز سەكىلدى جۇقپالى اۋرۋلار مەن قاۋىپتى ۆيرۋستارعا قارسى 11 ۆاكتسينا ازىرلەدى. ونىڭ 7-ءۋى جانۋارلارعا، 3-ءۋى ادامدارعا ار­نالعان. عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى وندىرىسكە دە ەنگىزىلدى. ونىڭ ونىمدەرى اراسىندا الەمدە ازىرگە بالاماسى جوق ىقم برۋتسەللەزىنە قارسى ەكپە ەرەكشە ورىن الادى. سوڭعى 6 جىل ىشىندە بۇل ءونىم جان-جاقتى سىناقتان وتكىزىلدى، ەڭ باس­تىسى وندىرىسكە ەنگىزىلدى (2019 جىلعى 14 قاڭتارداعى №رك-ۆپ-1-3775 تىركەۋ كۋالىگى) جانە قازىر دە قولدانىستا. وسى زەرتتەۋلەر ارقىلى الەمدە سوڭعى 20 جىل ىشىندە ءبىرىنشى رەت ىقم برۋتسەللەزىنە قارسى جاڭا ۆاكتسينا تاجىريبەگە ەنگىزىلدى. بۇل تيىمدىلىگى تۇرعىسىنان بارلىق بەلگىلى كوممەرتسيالىق بالامالاردان (اقش، يسپانيا جانە رەسەيدە شىعارىلعان ەكپە) كەم ەمەس، ال قاۋىپسىزدىگى جاعىنان ايتارلىقتاي جوعارى.

قايسار «بولاشاق» حالىقارالىق باع­دار­لاماسى اياسىندا Vaxine Pty Ltd بيو­تەح­نولوگيالىق كومپانياسىندا (ادەلايدا، اۋستراليا) «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءۇشىن قاۋىپسىز جانە جوعارى ءتيىمدى ۆاكتسينالاردى جاساۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لارى» اتتى جىل سايىنعى تاعىلىمدامادان (پوستدوكتورالدى زەرتتەۋلەر) ءوتتى. وسى تاعى­لىمدامانىڭ اياسىندا ءتيىستى زەرتحانالىق پراك­تيكا (GLP) ستاندارتىنا سايكەس ۆاكتسينالاردى كلينيكاعا دەيىنگى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزدەرىن، سونداي-اق ءتيىستى كلينيكالىق پراكتيكا (GCP) ستاندارتىنا سايكەس ادامنىڭ كلينيكالىق سىناقتارىن زەرتتەدى.

ءبىر جىلدارى قۇس تۇماۋىنىڭ تىم جىلدام تارالۋىنان الەم حالقى ءبىراز قۇستاردى ورتەپ، شۋلاعانى ەسىمىزدە. ودان قازاقستان دا تىس قالمادى. سەبەبى قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ ادام­عا تارالۋى دا مۇمكىن ەكەنى ايتىلا باس­تا­دى. سول ساتتە وتاندىق عالىمدار مەن ولار­­دىڭ تاباندى ەڭبەگى توسىن قاتەرگە تو­تەپ بەردى. ۇلكەن ۇجىمنىڭ ىشىندە كەيىپ­كەرىمىز قايسار دا بولدى. ول قۇس تۇماۋىنا قارسى ا/H5N1 ەكپەسىن وندىرىسكە ەنگىزدى. ونەر­كاسىپتىك شىعارىلىمنىڭ (2008 جىلدان باستاپ جالپى وندىرىستىك كولەمى 2 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا 50 ملن دوزا) جانە قۇس شا­رۋاشىلىعى سالاسىندا قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا كەڭىنەن قولدانىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 7-8 جىل بۇرىن كورشى قىتايدىڭ وڭتۇستىگىندە ورشىگەن ۆيرۋستى جۇقتىرعان ادام قازاقستاندا تىركەلمەدى. ەلىمىزدە عالىمدارىمىز ازىرلەگەن ادامعا جۇعۋى مۇمكىن قۇس تۇماۋىنا قارسى ەكپەنىڭ دە تەحنولوگياسى بار. ەگەر قانداي دا ءبىر قاۋىپتىڭ بەتى كورىنسە، بىردەن ىسكە قوسۋعا دايىن. مىنە، وتاندىق عالىمداردىڭ ارقاسىندا قۇستارىمىز عانا ەمەس، ازاماتتارىمىز دا قاۋىپتى ۆيرۋستان قورعالعان. وسى ەڭبەگى ءۇشىن قايسار «جاستار-2011» رەسپۋبليكالىق جاستار سىيلىعىنىڭ «ۇزدىك جاس عالىم» اتالىمىن جەڭىپ الدى.

ءيا، البەتتە ەڭبەكتىڭ ەسكەرىلگەنى، جەمىستى جۇمىستىڭ باعالانعانى ءجون. وسى رەتتە كەيىپكەرىمىزدىڭ العان جۇلدەسى جالعىز ەمەس­تىگىن قوسا كەتكىمىز كەلەدى. 2014 جىلى «دارىن» مەم­لەكەتتىك جاستار سىيلىعىن، 2016-2017 جىلى قاتارىنان «عىلىم كوشباسشىسى» اتا­عىن، 2018 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن­داعى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن 36 جا­سىندا تولىققاندى پروفەسسور دارەجەسىن يەل­ەندى. ال بىلتىر جىل قورىتىندىسىندا 5000 حالىقارالىق باس­پانىڭ 23 مىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مەديتسينالىق جۋرنالدارى جيناقتالعان Elsevier-ءدىڭ (عىلىمي اقپارات سالاسىنداعى تانىمال، كوشباسشى كومپانيا) SCOPUS دەرەككوزى تاعايىندايتىن Scopus Award Kazakhstan-2019 بەدەلدى سىي­لىعىنىڭ «Top Researcher in Agricultural Science» (اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنداعى ەڭ ۇزدىك زەرتتەۋشى) اتالىمى بويىنشا جۇلدەگەرى اتاندى. ويتكەنى ول سوڭعى 5 جىل ىشىندە 47 عىلىمي جۇمىس جاريالادى، ونداعى 17 ماقالا Web of Science (IF 0.4-تەن 4.2-گە دەيىن، جيىنتىق 43.8) بويىنشا يندەكستەلەتىن، حالىقارالىق دەڭگەيدە رەتسەنزيالانعان عىلىمي جۋرنالداردا جارىق كوردى; 1 پاتەنتى Web of Science دەرەكتەر قورىنا ەنگىزىلگەن; 2 ەۋرازيالىق، 4 ۇلتتىق پاتەنت الدى; 1 مونوگرافيا جازدى. مىنە، سوندىقتان ونىڭ جۇمىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالاۋعا تۇرارلىق. Scopus Awards العاش رەت قى­تايدا 2004 جىلى بەرىلدى. ونى سول كەزدەن باستاپ لاتىن امەريكاسىندا، ازيادا، ەۋرو­پادا، ءۇندىستاندا، رەسەيدە ماقالالارى ەڭ كوپ جاريالانعان جانە زەرتتەۋشىلەر ءوز ەڭبەكتەرىندە سىلتەمە بەرىلگەن اۆتورلار يەلەندى. عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگىمەن SCOPUS-تىڭ سىيلىعى بىزگە دە كەلدى.

كەيىپكەرىمىز وسىعان دەيىن 6 ماگيس­ترانتتىڭ عىلىمي ديسسەرتاتسياسىنا جەتەك­شىلىك ەتتى، قازىرگى ۋاقىتتا 1 PhD دوكتو­رانتتىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى مىندەتىن اتقارىپ ءجۇر. وعان قوسا 2019 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ ء«ومىر جانە دەنساۋلىق تۋرالى عىلىم» باسىم باعىتى بو­يىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە مۇشە.

سوڭعى جاڭالىقتار

جۇزدەگەن تۇرعىنعا جۇمىس تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:44

اۋىلدا سپورت كەشەنى سالىنۋدا

ايماقتار • بۇگىن، 09:28

قحل قىركۇيەكتە باستالادى

سپورت • بۇگىن، 08:09

ۇقساس جاڭالىقتار