دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قالىپتاسۋى – مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋمەن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىمەن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ومىرىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن باسقا دا فاكتورلارمەن بايلانىستى كوپ ساتىلى جانە قارقىندى پروتسەسس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 33-بابىنا سايكەس رەسپۋبليكا ازاماتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قۇقىلى.
دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قالىپتاسۋى – مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋمەن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىمەن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ومىرىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن باسقا دا فاكتورلارمەن بايلانىستى كوپ ساتىلى جانە قارقىندى پروتسەسس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 33-بابىنا سايكەس رەسپۋبليكا ازاماتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قۇقىلى.
بۇل كونستيتۋتسيالىق قاعيدانى ىسكە اسىرۋداعى بازالىق قۇجات 2001 جىلعى 23 قاڭتاردا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ, سونداي-اق, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىس, مەملەكەتتىك قىزمەت ماسەلەلەرىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن بىرقاتار باسقا دا زاڭدار بولدى. سول سياقتى, جەكەلەگەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن اكىمدەردىڭ ەكسپەريمەنتتىك سايلاۋلارى ءوتتى. باسقا سوزبەن ايتقاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ پروتسەسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن باستاپ ءجۇرىپ كەلەدى.
قازىر جاڭا العىشارتتار مەن جاعدايلار ءپىسىپ-جەتىلىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2013 جىلعى 24 ساۋىردەگى №555 جارلىعىنا سايكەس, اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن وتكىزۋ – رەسپۋبليكاداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جۇرگىزۋدىڭ كەزەكتى ساتىسى, ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ جولىنداعى تاعى ءبىر قادام بولماق. ونىڭ ماقساتى – حالىقتى مەملەكەتتى باسقارۋعا, قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋعا قاتىسۋعا كەڭىنەن تارتۋ.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋى مەن حالىقتىڭ تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ورگاندارعا ءتيىستى وكىلەتتىكتەر مەن ماتەريالدىق-قارجىلىق رەسۋرس بەرىلەدى. بۇل ولاردىڭ جۇمىسىنا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى.
وتەتىن سايلاۋ ناۋقانىنا جۇرتشىلىقتىڭ تىكەلەي قاتىسۋى ماقساتىندا «سايلاۋدى قاداعالاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيا» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, 2013 جىلعى 31 شىلدەدە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلدى. ەلىمىزدە مۇنداي ينستيتۋت قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ونىڭ جارعىلىق ماقساتى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ زاڭناماسىن ءساتتى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءادىل جانە اشىق سايلاۋ وتكىزۋگە جاردەمدەسۋ, سونداي-اق قوعامنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ساياسي كۇشتەرىنىڭ وركەنيەتتى باسەكەلەستىگى تەتىگىن, ازاماتتاردىڭ ساياسي مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كوميسسيا تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى, وسى كەزەڭدە دە, بولاشاقتا دا ەلدەگى سايلاۋ پروتسەسىن جالپى قاداعالايدى دەگەن ءسوز.
رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى كىردى. كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى: قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين, رەسپۋبليكالىق باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى كەنجەبولات جولدىباي, قازاقستان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى راۋشان سارسەنباەۆا, قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي كونيۋنكتۋراسى ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ەسەنجول الياروۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى راحيليام ماحپيروۆا, قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ ديرەكتورى يلدار كاتەنوۆ, ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىعى ساراپتاما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارات باشيموۆ, دەموكراتيا ينستيتۋتىنىڭ جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋليا كۋچينسكايا, قازاقستان جاستارى كونگرەسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى روللان قۇسپان.
كوميسسيا 1 تامىزدا جۋرناليستەر مەن قازاقستان جۇرتشىلىعى ءۇشىن ءوز جۇمىسىنىڭ باستالۋى جونىندە بريفينگ وتكىزىپ, سايلاۋ پروتسەسىن قاداعالاۋدا ءادىل جانە شىنايى بولۋعا دايىن ەكەنىن جاريالادى. كوميسسيا جانىنان جۇمىس شتابى, قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسى اشىلعان, سەنىم تەلەفونى ورناتىلعان. كوميسسيا جۇمىس جوسپارىن بەكىتتى, بۇل اقپاراتتىڭ ازاماتتاردىڭ قالىڭ توبىنا جەتۋىن قاراستىردى, وعان حالىقتان ءتۇسىپ جاتقان تەلەفون قوڭىراۋلارى مەن وتىنىشتەرى كۋا.
اكىمدەر سايلاۋى 2457 جەرگىلىكتى بيلىك ورگانىندا وتەدى. بۇل لاۋازىمدارعا وسى جىلعى 5 تامىزداعى جاعداي بويىنشا, 7173 كانديدات ۇسىنىلعان, ورتاشا العاندا ءبىر ورىنعا 3 ادامنان كەلەدى. ونىڭ 6841-ءى تىركەۋدەن وتكەن, ولار سايلاۋعا قاتىسۋدا. كانديداتتاردى ۇسىنۋعا ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قوعامدىق ۇيىمدار, اقساقالدار كەڭەستەرى دە قاتىستى. كانديداتتاردىڭ جارتىسىنان كوبى قازىرگى كەزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اكىمدەر, ياعني پراكتيكالىق جۇمىس تاجىريبەسى بار ادامدار. بارلىعى دا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جانە باسقا دا سالالاردىڭ ماماندارى بولىپ تابىلادى, جوعارى ءبىلىمدى. سايلاۋعا قاتىسۋعا كەڭىنەن قول جەتكىزۋگە كانديداتتارعا قانداي دا ءبىر سايلاۋ جارناسىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوقتىعى اسەر ەتتى.
بۇل كەزەڭدە قوعامدىق كوميسسيا سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋدىڭ تازالىعىنا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە نەگىزدەلگەن مونيتورينگتى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. قولدا بار مالىمەتتەرگە ءسايكەس, قالالار مەن اۋداندار اكىمدەرىنىڭ حالىقپەن كونسۋلتاتسياسى بارىسىندا تۇرعىنداردىڭ كەيبىر اۋىل اكىمدەرىنىڭ كاسىبي قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىندىقتارى, اۋدان اكىمى مەن حالىق ۇسىنعان جەكەلەگەن كانديداتۋرالار بويىنشا كەلىسپەۋشىلىكتەر ايتىلدى. كانديداتتاردى ۇسىنۋ مەرزىمىنىڭ قىسقالىعىنا, كانديداتتاردىڭ ۇگىتتىك بەلسەندىلىگىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە نازار اۋدارىلدى.
الىنعان مالىمەتتەر, سونداي-اق, قوعامدىق كوميسسيا وتكىزۋگە نيەت ەتىپ وتىرعان حالىقتىڭ سايلاۋعا كوزقاراسى تۋرالى ارنايى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ بارشا سايلاۋ پروتسەسىن تەرەڭ تالداۋعا, سايلاۋ زاڭناماسىن جانە سايلاۋ وتكىزۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلاردى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءىس-قيمىل جوسپارىنا سايكەس كوميسسيا بارلىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ كوميسسيالارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتكەن, سايلاۋعا دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ جونىندەگى كۇنتىزبەلىك ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋى باقىلاۋعا الىنعان. بارلىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەرگە شىعىپ, داۋىس بەرۋدى تىكەلەي قاداعالاۋى, داۋىس بەرۋ بارىسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋى ۇيىمداستىرىلادى. قوعامدىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى سايلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ارنايى باسپاسوز بريفينگىندە قارالاتىن بولادى.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
سايلاۋدى قاداعالاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ توراعاسى.
