الىستان ورىس, قىتاي اۋىر سالماق,
جاقىننان تىنشىتپايدى قالىڭ قالماق.
ارتىندا-ور, الدىندا-كور, جان-جاعى-جاۋ,
داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟, – دەپ ماعجان جىرلاعانداي, سانانى سانسىراتقان اۋىر ناۋبەت تۇسىندا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ۇلى حاننىڭ ماڭايىنا جۇدىرىقتاي توپتاسىپ, سەنىمدى سەرىگىنە اينالعان, ەل, جەر ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن حاس باتىرلار, وت ءتىلدى, وراق اۋىزدى شەشەن-بيلەر, كۇمىس كومەي جىراۋلار كوپ بولعان. سولاردىڭ اراسىندا ەسىمدەرى كوپ اتالا قويمايتىن, ەلەۋسىزدەۋ قالىپ كەلە جاتقان تاريحي تۇلعالار قاتارىنا قۇلەكە تاڭىربەردى ۇلى مەن قۇلسارى ءبورى ۇلىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل ەكەۋى ەرجۇرەكتىلىگىمەن, اقىلدىلىعىمەن, قايراتكەرلىگىمەن اتى شىققان, ەل الدىندا زور قۇرمەتكە بولەنگەن. سۋىرىپسالما شال اقىننىڭ اكەسى قۇلەكە جونىندە ارەدىك بولسا دا جازىلىپ جۇرگەندىكتەن, بۇگىنگى ۇرپاق جەتە بىلە بەرمەيتىن قۇلسارى بابامىزدىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتىن, تاريحتاعى ورنىن ءسوز ەتپەكپىز.
الدىمەن اتىعاي رۋىنىڭ قۇدايبەردى اۋلەتىنەن تارايتىن قۇلسارى باتىر قاي جىلى تۋىپ, قاي جىلى قايتىس بولدى دەگەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعايىق. «گەنەرال-مايور انتون دانيلوۆيچ سكولون مىرزانىڭ شەكارا كەڭسەسىنە قىرعىزدىڭ يەسى ابىلايدىڭ 1776 جىلى 25 قازان كۇنى كەلگەن حاتى» دەگەن قۇجاتتا بىلاي جازىلعان: «...سىزگە تانىس قىرعىز ستارشىنى قۇلسارى باتىر جاسى كەلگەندىكتەن جانە قاتتى اۋرۋ مەڭدەگەندىكتەن دۇنيەدەن ءوتتى. ول رەسەيدىڭ ۇلى يمپەراتورىنا بەرگەن انتىن ادال ورىندادى». /ومبى مۇراعاتى,1- جازبا, 201-ءىس, 346-بەت./
دەمەك, 1776 جىلى باقيلىق بولعانى ەش تالاس تۋدىرمايدى. بۇدان كەيىنگى مۇراعات قۇجاتتارىندا ونىڭ ەسىمى كەزدەسپەيدى. قۇلسارى قۇلەكەنى اعا تۇتقان. «رەسەي سىرتقى ىستەر القاسىنىڭ جارلىعى. 18.07.1760» اتتى قۇجاتتا «قۇلسارى باتىر وزىنە جىلدىق جالاقى تاعايىندالسا, رەسەي پايداسىنا قىزمەت ەتۋگە دايىن, بىراق ءوزىن قارتايىپ قالعان قۇلەكە باتىرمەن تەڭەستىرمەۋدى سۇرايدى», دەلىنگەن. («كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ ءحVى-ءحVىىى ۆەكاح», 607-بەت.)
1756-1757 جىلدارى قىتاي اسكەرى جوڭعار مەملەكەتىن تالقانداپ, قازاق شەكاراسىنا قاتتى قاۋىپ توندىرەدى. ول جونىندە بەلگىلى تاريحشىلار ر.سۇلەيمەنوۆ پەن ز.مويسەەۆ: «پولوجەنيە ستانوۆيلوس كريتيچەسكيم. پوۆستانچەسكيە وتريادى ۆ دجۋنگاري بىلي وكونچاتەلنو رازگروملەنى كاراتەلنىمي وتريادامي, ناسەلەنيە پوگولوۆنو ۆىرەزەنو. منوگيە سۋلتانى ي ستارشينى وتكوچەۆالي ۆمەستە سو سۆويمي ۋلۋسامي پود زاششيتۋ رۋسسكيح كرەپوستەي. نەسموتريا نا ەتو, ابىلايۋ, كۋلسارى ي كۋلەكە باتىرام ۋدالوس سوبرات شەستيتىسياچنوە وپولچەنيە ي ۆ پەرۆىح چيسلاح يۋنيا 1757 گودا ۆىستۋپيت ۆ پوحود», دەپ جازعان. («ابىلايحان: ۆنەشنيايا ي ۆنۋترەننايا پوليتيكا» كىتابى, 1988,72-بەت.) وسى دەرەكتەن-اق ات ۇستىندە جاۋگەرشىلىك ءومىر كەشكەن جامپوز ەردىڭ باتىل مىنەزىن, قايتپاس قايسارلىعىن تانۋعا بولادى.
رەسەي پاتشالىعى قازاقتاردىڭ قىتايمەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋىنەن سەكەم الىپ, جاقىنداسىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپپەن قۇلسارى سەكىلدى بەدەلدى ستارشىنداردى ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان. جاقسى جاعداي جاساۋ ارقىلى اۋزىن الۋعا, ءتىلىن تابۋعا تىرىسقان.
قۇلسارى بابامىز قازاقتاردىڭ قالماقتارمەن, قىتايلارمەن سوعىسقان كەزەڭىندە ەل ىشىندەگى بيلىكپەن قوسا قول باستاعان دارىندى اسكەرباسشى رەتىندە كوزگە ەرەكشە تۇسكەن. «1757 جىلى 30 قاراشا. جەلەزين بەكىنىسىنەن تۇسكەن راپورت: ءبىز ابىلاي سۇلتاننىڭ اسكەرىمىز, باسشىمىز – قوجابەرگەن. ءبىر مىڭ تۇندىكپەن ەرتىستى جوعارى بويلاپ كوشىپ بارامىز. بۇل جەردە ەكى كۇن تۇرامىز دا ودان ءارى قۇلسارى باتىردىڭ اسكەرىنە قوسىلامىز. ونىڭ ون مىڭ اسكەرى بار. ەرتىستىڭ جوعارى اعىسىندا تۇر.» (ومبى ارحيۆى. 1-قور, 1-تىزبە,18-ءىس, 65-بەت.) ەلىمىزدى, جەرىمىزدى سىرتقى جاۋدان قورعاۋعا سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن ەر بابامىز جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيگەنشە ەل تىنىشتىعىن ويلاعان.
قۇلسارى ءبورى ۇلىنىڭ ەرەكشە توقتالاتىن تاعى ءبىر قىرى–مامىلەگەرلىك ساياساتكەرلىگى. ونىڭ ەلشىلىك ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ, رەسەي, تسين يمپەريالارىنا تالاي رەت جولى تۇسكەنىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار بارشىلىق. ەكى تاراپتاعى ساياسي, اسكەري قارىم-قاتىناستاردى رەتكە كەلتىرىپ, قازاق ەلى ءۇشىن زور ەڭبەك سىڭىرگەن. ابىلاي حان ونىڭ ساياساتكەرلىگىن جوعارى باعالاپ, قىسىلتاياڭ تۇستاردا ەڭ جاۋاپتى جۇمىستارعا جۇمساپ وتىرعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعى اياقتالعاننان كەيىن ەل ءىشى بىردەن تىنىشتالىپ كەتە قويعان جوق. ابىلاي قانتوگىستەن ابدەن قالجىراعان حالىقتى امان ساقتاۋ ءۇشىن شەكارالاس ايماقتارمەن ۇتىمدى بەيبىت ساياسات ۇستاندى. وسى رەتتە بەدەلدى ادامدار اراداعى داۋ-جانجالداردى شەشۋگە ۇلكەن قاجىر-قايرات جۇمسادى. قازاقتارعا تۇراقتى قونىس, مال-جانعا باسپانا قاجەتتىگ ءىن ايتىپ, رەسەيگە باتىل ۇسىنىس ءبىلدىرىپ, ءسوزىن وتكىزۋشىلەردىڭ بىرى–قۇلسارى. وسىعان وراي ۇلىقتار ونىڭ پىكىرلەرىمەن ساناسىپ, جايىلىم, ءۇي, قورا-قوپسى سالۋعا جەر ءبولگەن. ءوزى باس بولىپ قازاق جۇرتىن كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا قونىستاندىرۋعا ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن.
ابىلاي ونى ءوز اتىنان كورشى ەلدەرگە ەلشىلىككە اتتاندىرىپ, ساياسي ءمانى بار رەسمي كۇردەلى ىستەردى شەشۋدى جۇكتەپ وتىرعان. 1753 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كومەك سۇراۋعا ترويتسك قالاسىنا جىبەرگەن. 1760 جىلى 16 شىلدەدە جازىلعان رەسەي سىرتقى ىستەر القاسىنىڭ جارلىعىنان ءۇزىندى: «قازاقتار قۇلسارى باتىردىڭ ايتقانىنان شىقپايدى. ونىڭ دالەلى–بىلتىرعى 1761 جىلى ابىلاي سۇلتان ورتا جۇزدەن جوڭعار ەلىنە كوشپەك بولىپ, ونى باسقا ەل اعالارى قولداعاندا, ولاردىڭ بۇل نيەتىن قۇلسارى مەن قۇلەكە تەجەپ, توقتاتقان بولاتىن. ابىلاي سۇلتاننىڭ جوڭعار جەرلەرىنە كوشۋ جونىندەگى رايىنان قايتىپ, بۇرىنعى مەكەندەرىندە قالعانىن كورىپ, ماڭايداعى باسقا ۇلىستار تىنىشتالدى». وسىدان-اق ىشكى-سىرتقى جاعدايلاردى جەتىك بىلەتىنى, قازاقتاردىڭ قىتايدان گورى رەسەيگە ءىش تارتقانىن قالاعانى انىق اڭعارىلادى. ونىڭ پاتشا ۇلىقتارى الدىنداعى زور بەدەلىنە مىنا دەرەك جاقسى دالەل بولا الادى. 1759 جىلى 22 جەلتوقساندا اۋليە پەتر بەكىنىسىندە دالالىقتارمەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋ تۋرالى پاتشا جارلىعىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى ءسىبىر كورپۋسىنىڭ كومانديرى قۇلسارىعا: «ءسىزدىڭ قىرعىز-قايساق حالقىڭىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اۋليە پەتر بەكىنىسىندە ساۋدا-ساتتىق ءجۇرگىزۋگە نۇسقاۋ بەرىلدى. بۇل رەتتە ورىس كوپەستەرىنە وسى بەكىنىسكە تاۋارلارىن, ۇن, جارما جەتكىزۋگە بۇيرىق شىعارىلدى», دەگەن ماعىنادا حات جولداۋىنا قاراعاندا, ونىمەن ساناسۋعا, كەلىسىمگە كەلۋگە ءماجبۇر بولعان سىڭايلى. رەسەي شەكارا پريكازدارىمەن, شەكارا كوميسسياسىمەن جازىسقان قاتىناس قاعازداردان, رەسمي قۇجاتتاردان قۇلسارى باتىرعا قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتار الۋعا بولادى.
بابامىزدىڭ اۋليەلىك, ەمشىلىك, كورىپكەلدىك عاجايىپ قاسيەتتەرى جايلى جۇرتشىلىق كوپ بىلە بەرمەيدى. ول تۇسىنىكتى دە. بەرتىنگە دەيىن نەبىر قۇندىلىقتارىمىز وتكەننىڭ سارقىنشاعى رەتىندە اسپەتتەلىپ, تىيىم سالىنىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عوي, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانعانداي كۇي كەشىپ جاتقانىمىز. جالعىزتاۋ ءوڭىرى – اۋليە-باتىرلاردىڭ پانتەونى ىسپەتتەس. بۇل جەردە بەس اۋليە جەرلەنگەن. ءبىر جاعى شوق-شوق قايىڭدارعا ۇلاساتىن, ەكىنشى بەتكەيى جازىق دالاعا جالعاسقان بيىك جوتانىڭ ۇشار باسىندا مۇسىلماندار زيراتى بار. كەڭەستىك زاماننىڭ وزىندە ادامدار الىس-جاقىن ەلدى مەكەندەردەن شۇباپ كەلىپ, ارۋاقتارعا ءتاۋ ەتەتىن, دۇعا باعىشتايتىن. توبە ەل اراسىندا «اۋليە» دەپ اتالاتىن. كەيىن وسى قورىمنىڭ قۇلسارىنىكى ەكەنىن كونەكوز قاريالار دايەكتەپ بەردى. ءوزىنىڭ وسيەتىمەن وسى جەرگە جەرلەنىپتى. اقيقاتتان گورى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر دەسەك, «كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ ءحVى-ءحVىىى ۆۆ.» اتتى كىتاپتا: «كۋلسارى پولزوۆالسيا وسوبەننىم ۋۆاجەنيەم ۆسەح كيرگيزتسەۆ ي ساموگو ابىلايا, كيرگيزى سچيتالي ەگو زا سۆياتوگو, اۋليە», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. وسى عىلىمي ەڭبەكتە بابامىزعا قاتىستى 30-عا جۋىق قۇجات كەزدەسسە, «ياسنوۆيدەتس», «پرەدسكازاتەل», «لەكار» دەگەن تەڭەۋلەر از ۇشىراسپايدى. شال اقىننىڭ: «اۋليەنى ايتساڭ, قۇلسارىنى ايت, باتىردى ايتساڭ, قۇلەكەنى ايت», دەپ جىرلاۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
«ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى», دەگەن. سوڭعى جىلدارى ءارى باتىر, ءارى ديپلومات, ءارى اۋليە بابامىزدى ۇلىقتاۋ جولىندا كوپ شارالار اتقارىلدى. ماقالالار جاريالانىپ, بىرنەشە جيناق شىعارىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە اتاپ وتەتىنى, بەلگىلى كاسىپكەر بەرىك مۇقىشەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «قۇلسارى» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, تىلەۋلەس ازاماتتاردىڭ اتسالىسۋىمەن اقتاۋدىڭ ءمارمار تاسىنان مازاردىڭ تۇرعىزىلۋى, قوناق ءۇيدىڭ بوي كوتەرۋى, جولدارعا قيىرشىق تاس توسەلىپ, قالىپقا كەلتىرىلۋى دەر ەدىك. دەسەك تە, قۇلسارى بابامىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, قولباسىلىق, ءمامىلەگەرلىك زور ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن ءالى الا قويعان جوق. تۇلعانى تولىققاندى تانۋ وڭىرلىك شارالارمەن عانا شەكتەلىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدان العاندا, مەملەكەتتىك, قوعامدىق قايراتكەرلىگى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, ەسىمىن ارداقتاۋعا رەسپۋبليكالىق ءتيىستى ۆەدوموستۆولار كوڭىل اۋدارعانى دۇرىس بولار ەدى.
ماعجان راحىموۆ,
سوتسيال جۇماباەۆ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
