قازىرگى تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامىعان زامانىندا ساندىق, كابەلدىك تەلەۆيدەنيە ۇلكەن ءرول اتقارۋدا. ولاردىڭ ىشىندە وتاندىق تەلەارنالاردىڭ ورنى قاشاندا بولەك سانالادى. مىنە, وسىعان بايلانىستى ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە تەلەارنالار ونىمدەرىنىڭ جاستارعا تيگىزەر پايداسى مەن زيانى تۋرالى وي وربىتپەكپىز. شىنىن ايتۋ كەرەك, جاستاردىڭ دەنى شەتەلدىك تەلەارنالاردىڭ باعدارلامالارىن كوبىرەك تاماشالايدى. سەبەبى, ولاردا جاستاردى قىزىقتىراتىن, تانىمدىق بەرىلۋ ۇلگىسى مەن ءستيلى ەرەكشە تاقىرىپتار قامتىلادى. ەڭ باستىسى, كوشىرمە ەمەس. مىسالى, «Discovery channel», «Travel channel» تەلەارنالارىندا كوپتەگەن تانىمدىق باعدارلامالار, ال «MTV Dance», «Music Box» ارنالارى جاستارعا پوپ, روك, رەپ باعىتىنداعى باتىستىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىن ۇسىنىپ جاتادى.
«ءسىز نە كورىپ ءجۇرسىز؟» دەگەن سۇراقتى ءبىراز زامانداستارىما قويىپ كوردىم. سولاردىڭ ىشىندە مەكتەپ وقۋشىسى كاميلا الياكپاروۆا بار. 16 جاستاعى جەتكىنشەك: «مەن «Nickelodeon» ارناسىنداعى «ۆيكتوريا جەڭىمپاز» تەلەسەريالىن ۇناتامىن. مۇندا ۆيكتوريا اتتى ءوزىم سياقتى جاس ءانشى قىزدىڭ ءومىرى باياندالادى. دوستارىمەن اراسىنداعى قالجىڭدارى كۇلكىلى, ومىرلەرى شىتىرمان وقيعاعا تولى. ولار ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس», دەدى. ءبىز اڭگىمەگە تارتقان جاستاردىڭ اراسىندا باتىستىڭ داڭعازا مۋزىكاسى مەن ماعىناسىز فيلمدەرىنە قۇمارتاتىن مۇنداي جاسوسپىرىمدەر وتە كوپ بولىپ شىقتى.
ءبىز, ويتكەنى, شەتەلدىك تەلەسەريالدار مەن باعدارلامالارعا جول بەرۋ ارقىلى كوپە-كورنەۋ جاستارعا باتىستىڭ ءومىرىن اشىقتان-اشىق دارىپتەپ جاتىرمىز. ال ەسەسىنە 14 پەن 23 جاس ارالىعىنداعى جاستار ءۇشىن حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن يماني يىرىمدەرىنە ساي, تاربيەلىك جانە اعارتۋشىلىق ءمانى زور, مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالعان تەلەجوبالار مەن تەلەسەريالدار جوقتىڭ قاسى. تەلەارنالار قورجىنى ءالى كۇنگە دەيىن ورىس تىلىندەگى تەلەباعدارلامالار مەن وزگە تىلدەن تارجىمالانعان كورەيا, تۇركيا, رەسەي تەلەحيكايالارىنا تۇنىپ تۇر.
وسىلاي, جاستاردىڭ كوبى ءالى دە شىندىق پەن قيالدىڭ اۋىلىن اجىراتا الماي ءجۇر. كەز كەلگەن تەلەۆيزيالىق تۋىندى جاستاردىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. مىسالى, ۆ.كورچانوۆ جاستاردىڭ تەلەباعدارلامالاردى قابىلداۋ بەلسەندىلىگىن 2 ساتىعا ءبولىپ جىكتەيدى. «ءبىرىنشى كەزەڭدە قابىلداۋ احۋالى ەموتسيالىق, ەستەتيكالىق سەزىمگە بايلانىستى بولادى. كەلەسى ساتىدا وي تۇيىندەۋگە, كورگەندى باعالاۋعا, ەستىگەندى تالداۋعا, بەلگىلى ءبىر شەشىم قابىلداۋعا اكەلەدى», دەيدى. سوندىقتان, كەز كەلگەن تەلەتۋىندى جاستاردى تەك ەموتسيالىق اسەرگە بولەپ قويماي, قابىلداۋدىڭ ەكىنشى ساتىسىنا دا وتەدى دەگەن سەنىم ۇيالاعان جاعدايدا عانا مۇنى جارىققا شىعارۋ كەرەك دەپ بىلەمىز. ياعني, باعدارلامانى شىعارۋشىلار ەڭ الدىمەن كورەرمەن الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدا امەريكالىق پروفەسسور س. فيلد ءوزىنىڭ «راديو مەن تەلەديدارعا قانداي تاقىرىپ كەرەك؟» دەگەن ەڭبەگىندە: «كورەرمەندەردى يگى ىستەرگە ىنتالاندىراتىن اقپاراتقا جانە بالانىڭ نازارىن ۇستاپ تۇراتىن قىزىق ءىس-ارەكەتتەرگە تولى تۋىندى – بالالاردىڭ ءمىنسىز باعدارلاماسى بولار ەدى», دەگەن ويدى العا تارتادى.
جاستاردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن باعدارلامالارعا توقتالا كەتەتىن بولساق, مىسالعا, «جايدارمان» تانىمال ويىن-ساۋىق باعدارلاماسىن جاستار وتكىزبەي تاماشالايدى. سەبەبى, مۇندا ءومىر شىندىعى بار, سونىمەن قاتار, ءازىل-قالجىڭمەن جەتكىزىلگەن اقيقاتتى جاستار جاقسى كورەدى. ويىنشىلار ءاربىر ادەمى ءازىل, ورىندى قالجىڭ ارقىلى قوعامدا ورىن الىپ جاتقان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ورىندى كوتەرەدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى باعالاۋعا شاقىرادى. ودان باسقا, تانىمدىق باعىتتاعى «تەلقوڭىر», «عاجايىپ تۋىندى», «قازاق ادەبيەتى», «سول جىلدار...», «ءالى ەسىمدە...», «قىلقالام» سىندى تانىمدىق جانرداعى تەلەتۋىندىلار كوڭىل كونشىتەدى. جانرىنا سايكەس وسى باعدارلامالاردى كورىپ وتىرعان جاستار ءارتۇرلى سالانىڭ تاريحىمەن, جاڭالىقتارىمەن, ەرەكشەلىكتەرىمەن تەرەڭ تانىسا الادى. «حابار» مەن «قازاقستان» تەلەارنالارىنداعى الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعايتىن «ءبىز» جانە «ايتۋعا وڭاي...» توك-شوۋلارى دا جاستار اراسىنا كەڭىنەن تاراپ ۇلگەرگەن دەۋگە بولادى. «قازاقستان» تەلەارناسىنداعى «سىر-سۇحبات» باعدارلاماسى ارقىلى جاسوسپىرىمدەر الدىڭعى بۋىن اعالار مەن اپالاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن كاسىبي مەكتەبىنەن كوپ ونەگە الىپ جۇرگەنى اقيقات.
1999 جىلدان بەرى ەفيرگە شىعىپ جۇرگەن «ءححى عاسىر كوشباسشىسى» ينتەللەكتۋالدىق تەلەسايىسى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن وتە-موتە قاجەت جوبا, بىلىكتىلىك دوداسىنا قاتىساتىن وقۋشى بارلىق پاندەردى وتە جاقسى ءبىلۋى قاجەت. مىسالى, بۇل تەلەويىندى ءبىز دە ۇزبەي تاماشالادىق. وعان قاتىسۋ ءار بالانىڭ ارمانى دەسەك, قاتە ايتپايمىز. ال, وسىدان 2-3 جىل بۇرىن «ۇلتتىق پىكىر-سايىس ورتالىعى» قوعامدىق قورى مەن «حابار» اگەنتتىگىنىڭ ءبى رىككەن جوباسى – «ازامات» اتتى اپتالىق تانىمدىق-ساراپتامالىق باعدارلاما تەلەكورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن. بۇل جوبا قازاقتىلدى جاستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتتى, وسى ارالىقتا ءبىراز قىزىقتى, مازمۇندى باعدارلامالاردى كورەرمەنگە ۇسىنا ءبىلدى. ءار باعدارلاماعا نەگىزگى پىكىرسايىسشىلاردان بولەك ء(سوز ساپتاۋى جوعارى دەڭگەيدەگى, ارنايى ترەنينگتەن وتكەن پىكىرسايىس كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى) جاستار, قوعامدىق ۇيىمدار, ساياسي پارتيالاردىڭ مۇشەلەرى, ءتۇرلى سالا ماماندارى قاتىساتىن. ستۋديادا ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر اعا بۋىن وكىلدەرىمەن ەركىن وي ءبولىسۋ ارقىلى اشىق تالقىلانىپ, ول ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى دا قاتار قاراستىرىلاتىن.
كەز كەلگەن باعدارلاما كورەرمەندى الدىمەن نەسىمەن باۋرايدى؟ تارتىمدىلىعىمەن. ەڭ اۋەلى تاقىرىپتىق تۇرعىدا. «ازامات» باعدارلاماسى اياسىندا «جارنامانى قالاي قازاقىلاندىرامىز؟», «قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ جولدارى», «جاستاردىڭ يماندىلىعىن قالاي ارتتىرامىز؟» سياقتى ءتۇرلى تاقىرىپتار ورتاعا سالىندى. بۇل باعدارلاما جاستاردى بىلىمگە, مادەنيەتكە, ىزگىلىككە شاقىرعان جانە دە ويلارىن ۇشتاعان پايدالى ءارى قىزىقتى دۇنيە بولدى دەپ ويلايمىز. ۋاقىتىن كوشەدە بوس سەندەلۋمەن وتكىزەتىن جاستاردىڭ بەتىن بەرى بۇرۋعا مۇنىڭ كەزىندە كوپ قىزمەت اتقارعانىن جۇرتشىلىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. بۇگىندە بۇل باعدارلاما كورسەتىلمەيدى جانە ونىڭ ءىزباسارى دا جوقتىڭ قاسى. وكىنىشتى!
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاستاردىڭ باسىن قوساتىن ءتۇرلى كلۋبتار مەن ۇيىرمەلەر بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – قالالىق, رەسپۋبليكالىق دەبات تۋرنيرلەرىندە ورىن الىپ جۇرگەن «پاراسات» پىكىر-سايىس كلۋبى. بۇعان كەز كەلگەن ستۋدەنتتىڭ مۇشە بولىپ, ءوز ويىن دۇرىس ءارى ناقتى جەتكىزۋىنە, شەشەندىك ونەرىن دامىتۋىنا, قوزعالعان تاقىرىپقا بايلانىستى جەكە ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن بىلدىرۋىنە مۇمكىندىگى مول. ءاربىر كەزدەسۋ بارىسىندا جاستار ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ سەبەپ-سالدارىن, شەشىلۋ جولدارىن تارقاتىپ, الەمدە, وتانىمىزدا بولىپ جاتقان جاڭا وزگەرىستەر تۋرالى وي بولىسەدى. مۇنان باسقا, ءجيى ورىندالاتىن تانىمال مۋزىكا, كينو تۋىندىلارىنىڭ پايداسى مەن زيانىن تالقىلاپ جاتادى. ءبىر عانا پىكىرسايىس كلۋبىنىڭ اتقارىپ وتىرعان وسىنشاما مول ءىس-تاجىريبەسىن اتاپ وتكەن ورىندى سەكىلدى. سوندىقتان, «جاستارعا نە ۇسىنۋعا بولادى, ولاردى نە قىزىقتىرادى, بىلىمدەرىن ارتتىرۋدىڭ قانداي جولدارى بار» دەپ ارتىق باس اۋىرتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. جاستارعا ينتەللەكتۋالدىق تەلەويىندار قىزىقتى دەپ ويلايمىز.
قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ تاريحىندا «قىمىزحانا», «التىباقان», «كوكپار», «قۇرداستار», «بوزبالا مەن بويجەتكەن» سىندى اتىنا زاتى ساي ۇلتتىق جاۋھارلارعا نەگىزدەلگەن قىزىقتى باعدارلامالار بۇرىن دا از بولماپتى. جات ەلدىڭ جاتتاندى باعدارلاماسى جاستاردى جالىقتىرىپ ءبىتتى, ءوز ەلىمىزدىڭ ءتول باعدارلامالارىن نەگە جاڭالاپ, زاماناۋي قالىپقا لايىقتاپ جاڭعىرتپايمىز؟! تەلەارنالار كەلەشەكتە جاستاردىڭ وسى جانايقايىن ەسكەرسە ەكەن.
نۇرزادا كۇمىسبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى.
