مىنە, وسى قارساڭدا, 2020 جىلدىڭ, ۇلى اباي جىلىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىمەن باستالۋى رۋحاني, مادەني ومىرىمىزدەگى ايتا قالارلىق تۇشىمدى وقيعا دەۋگە بولدى.
ماقالانىڭ اتىنىڭ ءوزى وتە سالماقتى جۇك ارقالاپ تۇرعانداي. اباي – ءححى عاسىر – قازاقستان. مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى كۇردەلى ساۋالدارعا وسى ۇشتاعان ارقىلى جاۋاپ ىزدەيدى. بۇل ورايدا ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق. ياعني, ءبىزدىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ ماقسات-مۇراتى ابايدىڭ اقىل-ويىمەن, ىلىمىمەن, باعىت-باعدارىمەن تولىق ۇيلەسەدى. دەمەك, ءبىز ءححى عاسىردا دا ابايمەن رۋحتاسپىز, بىرگەمىز, ءبۇتىن ءبىتىمبىز. ولاي بولسا, اباي – ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ, قوعامدىق يدەولوگيامىزدىڭ التىن تۇعىرى. ال ەندى وسى تۇجىرىمدامالىق نيەتتى قالاي جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك؟! اباي يدەياسىن, ۇلى ويشىل ۇلاعاتىن كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ سالتىنا قالاي اينالدىرامىز؟! مىنە, پرەزيدەنتتى دە, بارشا قاۋىمدى دا تولعاندىراتىن تولعاۋى توقسان تاراۋ ماسەلە وسى. سول «توقسان تاراۋدىڭ» ەڭ ارنالى سالاسى اباي مۇراسىن قازىر قالاي يگەرۋىمىز كەرەك, بولاشاقتا حالىق كادەسىنە قالاي جاراتۋعا بولادى دەگەن ساۋالدان باستاۋ السا كەرەك. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر وڭدى باستاماسى رەتىندە, وتكەن جىلى ءلايلىم دەگەن ءبۇلدىرشىن قىزىمىز باستاپ, مەملەكەت باسشىسى قولداپ بارشا جۇرتتىڭ اقىن ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋ ەستافەتاسىنا بەلسەندى ارالاسقانىن ونەگە ەتىپ تارتادى. ارينە, بۇل ابايدى تانۋعا سەرپىلىس اكەلگەن ونەگەلى وقيعا بولدى. دەگەنمەن ابايتانۋ ماسەلەسىنىڭ بۇدان الدەقايدا تەرەڭ, اسا كۇردەلى, ۇزدىكسىز, عىلىمي جۇيەمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس ەكەنىن پرەزيدەنت بىرنەشە تاراۋعا جىكتەپ تاراتا باياندايدى.
ارينە, ۋاقىت وتكەن سايىن ابايتانۋدىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, ءادىس-تاسىلدەرى مەن تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ءبىز وعان جاڭا عاسىردا تىڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلۋىمىز كەرەك.
مىنە, وسى ورايدا, پرەزيدەنت ماقالاسىندا ايتىلعان باعدارلامالىق ويلاردى ناقتىلاي تۇسۋگە بولادى. ماسەلەن, ماقالاداعى ء«بىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋىمىز كەرەك» دەگەن ويعا سايكەس, اباي شىعارمالارىن وتباسىندا, بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ جاڭا قالىپتاستىرۋ ادىستەمەسى كەرەك. اقىن شىعارمالارىمەن بالاۋسا كەزىنەن اۋىزدانباعان ۇرپاق, ۋىزعا جارىماعان ءتول سياقتى ەسەيگەندە رۋحاني جارىمجاندىققا ۇشىرايدى. مەرەيتوي كەزىندە وتكىزىلەتىن كوپشىلىك ءىس-شارالار ءوز الدىنا, قازىر ەڭ الدىمەن ابايدى جاس ۇرپاق جۇرەگىنە جەتكىزۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جاساپ, ونى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. شىندىعىندا, بۇل ماسەلەنىڭ قازىرگى جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. وعان قوعامدىق ساراپتاما جاساي وتىرىپ كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ەكىنشى ۇلكەن ماسەلە, ابايدان قالعان اسىل مۇرانى تاپتىشتەپ جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ, تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار جاساپ اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق اكادەميالىق باسىلىمىن دايارلاپ باسىپ شىعارۋ.
اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دايىنداۋىمەن 1995 جىلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا 7000 دانامەن عانا باسىلعان. قازىر جارىق كورگەنىنە 25 جىل بولعان بۇل باسىلىم بيبليوگرافيالىق سيرەك كىتاپتار قاتارىنا قوسىلدى.
ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وسى باسىلىمدى نەگىزگە الا وتىرىپ, اقىننىڭ بىزگە جەتكەن قولجازبالارى مەن 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان, كەيىننەن م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى باس بولىپ شىعارعان تولىق باسىلىمدارىن تۇگەل قامتىپ, كەڭىنەن سالىستىرۋلار جاساپ, تەرەڭ تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, اقىن قولجازبالارىنىڭ فاكسيميلەسى مەن ترانسكريپتسياسىن قوسا بەرە وتىرىپ, اباي شىعارمالارىنىڭ كوپ تومدىق تولىق اكادەميالىق جيناعىن ازىرلەپ باسىپ شىعارۋ اسا قاجەت. ونى ازىرلەۋگە م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ۇستىندە.
ابايدىڭ بيىلعى 175 جىلدىق مەرەيتويىندا ابايتانۋ بۇرىنعى ابايتانۋدان وزگەشە بولۋى ءتيىس. اسىرەسە اباي دۇنيەتانىمى الەمدىك اقىل-وي ارناسىمەن كەڭىنەن سالىستىرىلىپ, تاۋەلسىز كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا سارالانۋى كەرەك-اق. وسى ورايدا, بۇگىنگى گۋمانيتارلىق عىلىمدا «اباي جانە شىعىس», «اباي جانە ءدىن», «اباي مەن الاش», «اباي جانە قوعام», «اباي جانە الەۋمەتتىك پسيحولوگيا», «اباي جانە الەمدىك فيلوسوفيا», «اباي جانە الەمدىك وركەنيەت» دەگەن سياقتى تىڭ تاقىرىپتار كەزەگىن كۇتىپ تۇر. دەمەك, ابايتانۋ ادەبيەتتانۋدىڭ عانا ەنشىسىندەگى تار ارنادان كەشەندى كەڭ ورىسكە شىعۋى ءتيىس.
ابايدىڭ اماناتى – ەل مەن جەر تۇتاستىعى, ەركىندىك پەن بوستاندىق, ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدىگى, «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم» ويلاۋ, ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر, ادالدىق پەن ادىلەتتىلىك, يمان, «ەگىننىڭ ەبىن, شارۋانىڭ قىرىن تابۋ», ەل بيلەۋ تاعى باسقا. ساناپ تاۋىسا المايتىن سان قىرلى اباي ءىلىمى ايتۋعا وڭاي, جۇزەگە اسۋى كۇردەلى, شەكسىز, شەتسىز الەم.
سونىڭ ىشىندە, مەملەكەت باسشىسى ويشىلدى «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى» ساناي وتىرىپ, اباي ءىلىمىن قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتپەن تۇتاستىرا قارايدى. « ۇلى اقىن ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا ەلدىك مۇراتتى اسقاقتاتىپ, ۇلت بىرلىگىن بيىكتەتتى. ول ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسىن كوتەرگەن. دەمەك, ابايدىڭ كوزقاراستارى ءححى عاسىرداعى قازاقستان قوعامى جانە ونىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءۇشىن اسا قۇندى. حاكىم ابايدىڭ ۇستانىمدارى وركەنيەتتى مەملەكەت قاعيدالارىمەن ۇندەسەدى. زاڭ ۇستەمدىگى, بيلىكتىڭ اشىقتىعى مەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋى جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, مەملەكەت ىسىنە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بەلسەنە ارالاسقان جاعدايدا عانا ادىلەتتىلىك بەرىك ورنىعادى», دەگەن ويدىڭ استارىندا بۇگىنگى بيلىكتىڭ ەرەكشە قاپەرگە الىپ, كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ باعىت-باعدارىنا اينالدىراتىن ابايدىڭ اسىل مۇراتى جاتىر. دەمەك, اباي گۋمانيزمىنە قازىرگى مەملەكەت قىزمەتىندەگىلەر ەرەكشە دەن قويۋى ءتيىس.
اباي – ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بيىگى, بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءنارلى بۇلاعى, كەلەشەگىمىزدىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى. ماقالادا ابايدىڭ «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» رەتىندە كورىنۋى دە جاراسىمدى جاڭا وي دەۋگە بولادى. بۇل ورايدا, اۆتور جاڭا قوعام دامۋىنىڭ التىن وزەگى رەتىندە ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسىن كولدەنەڭ تارتادى. ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك», دەپ ەسەپتەيدى.
ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىنداعى قاپەرگە الاتىن اسىل ويدىڭ ءبىرى: ابايدىڭ ىنتىماقتى, بىرلىكتى, باۋىرلاستىقتى تۋ ەتىپ كوتەرۋى. ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», دەگەن اقىن ءسوزىنىڭ استارىندا قانشاما تەرەڭدىك جاتىر. مەملەكەت ءبىرتۇتاس بولۋى ءۇشىن قازاق اۋەلى ءوزى ءبىرتۇتاس بولۋى شارت. ءبىر يدەياعا ۇيىپ, تۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاسۋى قاجەت. وسىدان كەلىپ ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» اتالاتىن ەكىنشى عالامدىق يدەياسى شىعادى. ول ءۇشىن ادامعا ءوز مۇددەسىن ادامزاتتىڭ مۇددەسىمەن ءبىر دەڭگەيدە قويا بىلەتىندەي ۇلكەن, بيىك پاراسات كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى ءبىر-بىرىمەن كەشەندى تۇردە بايلانىسىپ جاتقان تۇتاس جۇيەلى ءىلىم ەكەنىن كورۋگە بولادى.
اباي تاعىلىمى – ادامزات اقىل-ويىنا قوسىلعان قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ ارنالى سالاسى. بۇل – قازاق مادەنيەتىنىڭ ەشكىممەن ەنشىلەسپەيتىن ءتول قۇبىلىسى. ۇلى دالا توسىندە تۋعان وسى ءتولتۋما اقىل-وي تەلەگەيى الەم نازارىن ازىرگە وزىنە اۋدارتا قويعان جوق. دۇنيەنىڭ نازارىن ابايعا, قازاققا اۋدارۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزى الدىمەن ونى ءوزىمىزدىڭ تانۋىمىز. اباي ءىلىمىن ءومىرىمىزدىڭ سالتىنا, تىرلىگىمىزدىڭ مانىنە اينالدىرىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى شىرقاۋ بيىككە كوتەرە الساق, الەم نازارىنىڭ ۇلى دالا توسىنە ەرىكسىز بۇرىلاتىنىنا كۇمان جوق.
الەمگە ءوزىمىزدى ابايدى تاني وتىرىپ تانىتامىز. اباي مەرەيتويى وسى ۇلى مۇرات جولىنداعى بەلەستى كەزەڭ بولماق. اباي جىلىنىڭ العاشقى ايىندا جاريالانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى وسى ماقسات جولىندا جۇمىلا جۇمىس اتقارۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
