رۋحانيات • 27 قاڭتار، 2020

ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ التىن تۇعىرى

104 رەتكورسەتىلدى

وتكەن حح عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ اقىل-وي جەتىستىگى اباي مۇراسىمەن ولشەنەدى. ول قازاقتىڭ ء«وز تىزگىنى ءوز قولىنان كەتىپ»، باسىبايلىلىقتىڭ قامىتىن ءبىرجولا كيىپ، «ارەكەمەن كەتكەن ەلدىڭ»، رۋحاني كۇيرەي باستاعان مۇشكىل ءحالىن «ۋلى سيا، اششى تىلمەن» اشىنا جازدى. قوعامداعى بار تاۋقىمەتتى «الىستان سەرمەپ، جۇرەكتەن تەربەپ، تاعىنا جەتىپ قايىردى». ء«ىشى تولعان ۋ مەن ءورت» بولا تۇرسا دا ۇمىتسىزدىككە، تورىعۋعا سالىنعان جوق، قايتا «سىنشىل رەاليزم» شەڭبەرىن بۇزىپ شىعىپ، ءور رۋحتى وپتيميست اقىنعا، تەلەگەي تەڭىز مول ءبىلىمدى، عۇلاما-دانىشپانعا اينالدى. «عىلىمدى ىزدەپ، دۇنيەنى كوزدەپ» ءار قياعا كوز سالدى، تۋعان دالاسىنىڭ دانالىعىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىق ويىمەن ۇشتاستىرا مەڭگەرىپ، ءوز «جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلادى» سودان تاپقان «شىن اسىلىن»، ء«ىشى التىن، سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسىمەن» حالقىنا بەرە ءبىلدى. ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن تۋما تالانتىن، ادامزات دانالىعىمەن نارلەندىرىپ «تولىق ادام»، حاكىم اباي بولىپ قالىپتاستى. قازاقتىڭ تاۋسىلمايتىن شەر-قايعىسىنا، بويىنا قان جۇگىرتكەن جان جىلۋىنا، اقيقاتىنا جۇگىنەتىن يمان تارازىسى مەن ار-ۇياتىنا، ۇنەمى العا ۇمتىلدىرىپ وتىراتىن ارمان-مۇراتىنا، پاراسات بيىگىنە كوتەرىلدى. زامانىنان وزىپ تۋىپ، ەل-جۇرتىنىڭ شەشۋى تارقاتىلمايتىن «جۇمباق ادامىنا» اينالدى. «قالىڭ ەلى، قازاعى» سول جۇمباقتى شەشۋ جولىندا دانا اقىن مۇراسىمەن ءبىر جارىم عاسىر سىرلاسىپ، مۇڭداسىپ كەلەدى. ول – جىل وتكەن سايىن جاڭا قىرىنان اشىلىپ، بيىكتەي تۇسەتىن ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ التىن تۇعىرى ىسپەتتەس. Cوندىقتان اقىننان قالعان اسىل ءسوز وقىعان سايىن نۇرلانىپ، وزىنە دەگەن حالىق قۇمارىن ارتتىرا تۇسەدى. ءبىز ابايعا قانشالىقتى قۇشتارلانا دەن قويساق، ۇلتتىق رۋحىمىزدى دا سونشالىقتى تەرەڭ تاني باستايمىز. بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ التىن وزەگى دە وسى ابايتانۋدا ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇسكەندەيمىز. ابايعا ءبىز ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى جولمەن جاناسىپ وتىردىق. ال بۇگىنگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعى مەن دارا تۇلعانىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ورالۋدىڭ ءجونى بولەك.

 

مىنە، وسى قارساڭدا، 2020 جىلدىڭ، ۇلى اباي جىلىنىڭ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ما­قالاسىمەن باستالۋى رۋحاني، مادەني ومىرىمىزدەگى ايتا قالارلىق تۇشىم­دى وقيعا دەۋگە بولدى.

ماقالانىڭ اتىنىڭ ءوزى وتە سالماقتى جۇك ارقالاپ تۇرعانداي. اباي – ءححى عاسىر – قازاقستان. مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى كۇردەلى ساۋالدارعا وسى ۇشتاعان ارقىلى جاۋاپ ىزدەيدى. بۇل ورايدا ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق. ياعني، ءبىزدىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ ماقسات-مۇراتى ابايدىڭ اقىل-ويىمەن، ىلىمىمەن، باعىت-باعدارىمەن تولىق ۇيلەسەدى. دەمەك، ءبىز ءححى عاسىردا دا ابايمەن رۋحتاس­پىز، بىرگەمىز، ءبۇتىن ءبىتىمبىز. ولاي بولسا، اباي – ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىزدىڭ، مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ، قوعامدىق يدەولوگيامىزدىڭ التىن تۇعىرى. ال ەندى وسى تۇجىرىمدامالىق نيەتتى قالاي جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك؟! اباي يدەيا­سىن، ۇلى ويشىل ۇلاعاتىن كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ سالتىنا قالاي اينالدىرامىز؟! مىنە، پرەزيدەنتتى دە، بارشا قاۋىمدى دا تولعاندىراتىن تولعاۋى توقسان تاراۋ ماسەلە وسى. سول «توقسان تاراۋدىڭ» ەڭ ارنالى سالاسى اباي مۇراسىن قازىر قالاي يگەرۋىمىز كەرەك، بولاشاقتا حالىق كادەسىنە قالاي جا­راتۋعا بولادى دەگەن ساۋالدان باس­تاۋ السا كەرەك. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر وڭدى باستاماسى رەتىندە، وتكەن جىلى ءلايلىم دەگەن ءبۇلدىرشىن قىزىمىز باس­تاپ، مەملەكەت باسشىسى قولداپ بارشا جۇرتتىڭ اقىن ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋ ەستافەتاسىنا بەلسەندى ارالاسقانىن ونەگە ەتىپ تارتادى. ارينە، بۇل ابايدى تانۋعا سەرپىلىس اكەلگەن ونەگەلى وقيعا بولدى. دەگەنمەن ابايتانۋ ماسەلەسىنىڭ بۇدان الدەقايدا تەرەڭ، اسا كۇردەلى، ۇزدىكسىز، عىلىمي جۇيەمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس ەكەنىن پرەزيدەنت بىرنەشە تاراۋعا جىكتەپ تاراتا باياندايدى.

ارينە، ۋاقىت وتكەن سايىن اباي­تانۋدىڭ ءورىسى كەڭەيىپ، ءادىس-تاسىلدەرى مەن تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ءبىز وعان جاڭا عاسىردا تىڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلۋىمىز كەرەك.

مىنە، وسى ورايدا، پرەزيدەنت ماقالا­سىندا ايتىلعان باعدارلامالىق ويلاردى ناق­تىلاي تۇسۋگە بولادى. ماسەلەن، ماقا­لاداعى ء«بىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋىمىز كەرەك» دەگەن ويعا ساي­كەس، اباي شىعارمالارىن وتباسىندا، بالاباقشالاردا، مەكتەپتەردە، كوللەدج­دەر مەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقى­تۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ جاڭا قالىپتاستىرۋ ادىس­تەمەسى كەرەك. اقىن شىعارمالارىمەن بالاۋسا كەزىنەن اۋىزدانباعان ۇرپاق، ۋىزعا جا­رىماعان ءتول سياقتى ەسەيگەندە رۋحاني جارىمجاندىققا ۇشىرايدى. مەرەيتوي كەزىندە وتكىزىلەتىن كوپشىلىك ءىس-شارالار ءوز الدىنا، قازىر ەڭ الدىمەن ابايدى جاس ۇرپاق جۇرەگىنە جەتكىزۋدىڭ كەشەندى باع­دار­لاماسىن جاساپ، ونى جۇيەلى تۇردە جۇر­گىزۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قا­لىپتاستىرۋ كەرەك. شىندىعىندا، بۇل ماسەلەنىڭ قازىرگى جاع­دايى سىن كو­تەرمەيدى. وعان قوعامدىق ساراپ­تاما جاساي وتىرىپ كوز جەتكىزۋگە بولادى.

ەكىنشى ۇلكەن ماسەلە، ابايدان قالعان اسىل مۇرانى تاپتىشتەپ جيناقتاۋ، جۇيەلەۋ، تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار جاساپ اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق اكادەميالىق باسىلىمىن دايارلاپ باسىپ شىعارۋ.

اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دا­يىنداۋىمەن 1995 جىلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا 7000 دانامەن عانا باسىلعان. قازىر جارىق كورگەنىنە 25 جىل بولعان بۇل باسىلىم بيبليوگرافيالىق سيرەك كىتاپتار قاتارىنا قوسىلدى.

ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وسى باسىلىمدى نەگىزگە الا وتىرىپ، اقىننىڭ بىزگە جەتكەن قولجازبالارى مەن 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان، كەيىننەن م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى باس بولىپ شىعارعان تولىق باسىلىمدارىن تۇگەل قامتىپ، كەڭىنەن سالىستىرۋلار جاساپ، تەرەڭ تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، اقىن قولجازبالارىنىڭ فاكسيميلەسى مەن ترانسكريپتسياسىن قوسا بەرە وتىرىپ، اباي شىعارمالارىنىڭ كوپ تومدىق تولىق اكادەميالىق جيناعىن ازىرلەپ باسىپ شىعارۋ اسا قاجەت. ونى ازىرلەۋگە م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ۇستىندە.

ابايدىڭ بيىلعى 175 جىلدىق مەرەيتويىندا ابايتانۋ بۇرىنعى ابايتانۋدان وزگەشە بولۋى ءتيىس. اسىرەسە اباي دۇنيەتانىمى الەمدىك اقىل-وي ارناسىمەن كەڭىنەن سالىستىرىلىپ، تاۋەلسىز كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا سارالانۋى كەرەك-اق. وسى ورايدا، بۇگىنگى گۋمانيتارلىق عىلىمدا «اباي جانە شىعىس»، «اباي جانە ءدىن»، «اباي مەن الاش»، «اباي جانە قوعام»، «اباي جانە الەۋمەتتىك پسيحولوگيا»، «اباي جانە الەمدىك فيلوسوفيا»، «اباي جانە الەمدىك وركەنيەت» دەگەن سياقتى تىڭ تاقىرىپتار كەزەگىن كۇتىپ تۇر. دەمەك، ابايتانۋ ادەبيەتتانۋدىڭ عانا ەنشىسىندەگى تار ارنادان كەشەندى كەڭ ورىسكە شىعۋى ءتيىس.

ابايدىڭ اماناتى – ەل مەن جەر تۇتاستىعى، ەركىندىك پەن بوستاندىق، ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدىگى، «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم» ويلاۋ، ءبىلىم مەن عىلىم، ونەر، ادالدىق پەن ادىلەتتىلىك، يمان، «ەگىننىڭ ەبىن، شارۋانىڭ قىرىن تابۋ»، ەل بيلەۋ تاعى باسقا. ساناپ تاۋىسا المايتىن سان قىرلى اباي ءىلىمى ايتۋعا وڭاي، جۇزەگە اسۋى كۇردەلى، شەكسىز، شەتسىز الەم.

سونىڭ ىشىندە، مەملەكەت باسشى­سى ويشىلدى «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇد­دەلەسى» ساناي وتىرىپ، اباي ءىلى­مىن قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتپەن تۇ­تاستىرا قارايدى. « ۇلى اقىن ءوزى­نىڭ شىعارمالارىندا ەلدىك مۇراتتى اسقاقتاتىپ، ۇلت بىرلىگىن بيىكتەتتى. ول ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسىن كوتەرگەن. دەمەك، ابايدىڭ كوزقاراستارى ءححى عاسىرداعى قازاقستان قوعامى جانە ونىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءۇشىن اسا قۇندى. حاكىم ابايدىڭ ۇستانىمدارى وركەنيەتتى مەملەكەت قاعيدالارىمەن ۇندەسەدى. زاڭ ۇستەمدىگى، بيلىكتىڭ اشىقتىعى مەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋى جوعارى دەڭگەيدە بولىپ، مەملەكەت ىسىنە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بەلسەنە ارالاسقان جاعدايدا عانا ادىلەتتىلىك بەرىك ورنىعادى»، دەگەن ويدىڭ استارىندا بۇگىنگى بيلىكتىڭ ەرەكشە قاپەرگە الىپ، كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ باعىت-باعدارىنا اينالدىراتىن اباي­دىڭ اسىل مۇراتى جاتىر. دەمەك، اباي گۋمانيزمىنە قازىرگى مەملەكەت قىز­مەتىندەگىلەر ەرەكشە دەن قويۋى ءتيىس.

اباي – ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بيىگى، بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءنارلى بۇلاعى، كەلەشەگىمىزدىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى. ماقالادا ابايدىڭ «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» رەتىندە كورىنۋى دە جاراسىمدى جاڭا وي دەۋگە بولادى. بۇل ورايدا، اۆتور جاڭا قوعام دامۋىنىڭ التىن وزەگى رەتىندە ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسىن كولدەنەڭ تارتادى. ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسيا­سى، شىنداپ كەلگەندە، ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ، مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ، بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك»، دەپ ەسەپتەيدى.

ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىنداعى قاپەرگە الاتىن اسىل ويدىڭ ءبىرى: ابايدىڭ ىنتىماقتى، بىرلىكتى، با­ۋىرلاستىقتى تۋ ەتىپ كوتەرۋى. ء«بىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس»، دەگەن اقىن ءسوزىنىڭ استارىندا قانشاما تەرەڭدىك جاتىر. مەملەكەت ءبىرتۇتاس بولۋى ءۇشىن قازاق اۋەلى ءوزى ءبىرتۇتاس بولۋى شارت. ءبىر يدەياعا ۇيىپ، تۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاسۋى قاجەت. وسىدان كەلىپ ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋى­رىم دەپ» اتالاتىن ەكىنشى عالامدىق يدەيا­سى شىعادى. ول ءۇشىن ادامعا ءوز مۇددەسىن ادامزاتتىڭ مۇددەسىمەن ءبىر دەڭگەيدە قويا بىلەتىندەي ۇلكەن، بيىك پاراسات كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى ءبىر-بىرىمەن كەشەندى تۇردە بايلانىسىپ جاتقان تۇتاس جۇيەلى ءىلىم ەكەنىن كورۋگە بولادى.

اباي تاعىلىمى – ادامزات اقىل-ويىنا قوسىلعان قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ ارنالى سالاسى. بۇل – قازاق مادەنيەتىنىڭ ەشكىممەن ەنشىلەسپەيتىن ءتول قۇبىلىسى. ۇلى دالا توسىندە تۋعان وسى ءتولتۋما اقىل-وي تەلەگەيى الەم نازارىن ازىرگە وزىنە اۋدارتا قويعان جوق. دۇنيەنىڭ نازارىن ابايعا، قازاققا اۋدارۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزى الدىمەن ونى ءوزىمىزدىڭ تانۋى­مىز. اباي ءىلىمىن ءومىرىمىزدىڭ سالتىنا، تىرلىگىمىزدىڭ مانىنە اينالدىرىپ، ۇلتتىق رۋحىمىزدى شىرقاۋ بيىككە كوتەرە الساق، الەم نازارىنىڭ ۇلى دالا توسىنە ەرىكسىز بۇرىلاتىنىنا كۇمان جوق.

الەمگە ءوزىمىزدى ابايدى تاني وتىرىپ تانىتامىز. اباي مەرەيتويى وسى ۇلى مۇرات جولىنداعى بەلەستى كەزەڭ بولماق. اباي جىلىنىڭ العاشقى ايىندا جاريالانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى وسى ماقسات جولىندا جۇمىلا جۇمىس اتقارۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي.

 

 كەنجەحان ماتىجانوۆ،

 م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار