وسى ءبىر قوزىقۇيرىق اسپاپتا حالقىمىزدىڭ ۇشى-قيىرىنا جەتۋ ءۇشىن ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن جازيرالى كەڭ دالامىزدىڭ, ونىڭ تاۋ-تاسىنىڭ, ايدىن شالقار كولدەرىنىڭ قانشاما تاريحى, مۇڭى, جۇمباق سىرلارى تۇنىپ جاتىر ەكەن دەسەڭىزشى. ەكى ىشەكتى قوڭىر ءۇندى دومبىرا, بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ تىرشىلىك بولمىسىن كوز الدىنا جايىپ سالادى. كيەلى ەگىز ىشەك – ەكى دۇنيە فيلوسوفياسى. بۇ دۇنيە مەن و دۇنيە, شاتتىق, قۋانىش پەن مۇڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىق, سۇلۋلىق پەن سۇرىقسىزدىق, اسپان مەن جەر, كۇن مەن ءتۇن, اق پەن قارا... ونىڭ ءاربىر ۇنىنەن شەجىرە-تاريحتىڭ باعزى زامانداردان ساقتالىپ بىزگە جەتكەن كونە سارىنىن ەستيمىن, بۇكىل ءبىر ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ وسىنشاما باعا جەتپەس مول مۇراسىن شاشاۋ شىعارماي اراعا مىڭداعان جىلدار سالىپ بىزگە جەتكىزگەن, سەنىڭ جۇمباق قانداي قۇدىرەتىڭ بار بولدى ەكەن, دومبىرا! تاريحتىڭ قيلى كەزەڭدەرىنەن, كونە زامانداردان امان-ساۋ بۇگىنگە جەتكەن, دومبىرا. سەن ءاربىر الاش ازاماتى ءۇشىن قادىرلى, قاسيەتتى, كيەلىسىڭ. سەنى قولىنا العان ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ وتكەنىمەن سىرلاسادى, مۇڭداسادى, بولمىسىن تانيدى, رۋحتانىپ, نامىسىن جانيدى, ءوزىن تەرەڭىرەك تۇسىنەدى. قازاق شاڭىراعىنىڭ قاق تورىندە ءىلۋلى تۇرعان دومبىرا, بۇل ءارى-بەرىدەن سوڭ, ۇلتتىق بولمىس.
مىنە, ءدال وسىلاي!قازاقتى تانيمىن دەسەڭ, ەڭ الدىمەن دومبىرا ۇنىنە قۇلاق ءتۇر. اتاقتى داۋلەسكەر كۇيشى نەمەسە دومبىرا اۋەزىمەن تامىلجىتىپ ءان سالاتىن تاماشا ونەرپاز بولماساڭ دا, توردە ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى ءجايلاپ قولعا الىپ, ساۋساقتارىڭنىڭ ۇشىمەن شەرتىپ, پەرنە بۋىندارىن باسقان سايىن جاڭا ءبىر اۋەز ەستىلەدى, سونى ءبىر سىرلارىن اشادى, جانىڭدى تەربەيدى, كوڭىل كۇيىڭدى كوتەرىپ, حوش ەتەدى. قۇلاعىڭدا ءبىر جاعىمدى اۋەز پايدا بولادى. ەڭ كەرەمەتى, كەۋدەڭدە اسقاق ءبىر كۇش-جىگەر, قۇلشىنىس, ومىرگە دەگەن ىڭكار قۇشتارلىق, تۋعان ەلىڭە, جەرىڭە, ۇلتىڭا, مىناۋ عاجايىپ سىرلى الەمگە دەگەن شەكسىز ماحاببات سەزىمى پايدا بولادى. بويىڭ كەرەمەت ءبىر جەڭىلدەپ, مىنا دۇنيەگە شىر ەتىپ جاڭا تۇسكەن سابيدەي, جان دۇنيەڭنىڭ عاجايىپ ءبىر تازارۋىن, مۇڭنان ارىلۋىن بايقايسىڭ. وسى ءبىر ۇلتىمىزدىڭ – كونە ىشەكتى اسپابىنىڭ شىعۋ تاريحى مەن ول جايلى, ەرتە كەزدەردەن ساقتالىپ, بۇگىنگە جەتكەن تالاي-تالاي قىزىقتى ءاپسانا, اڭىز-اڭگىمەلەر جەتىپ-ارتىلادى. سونىڭ ءبىرى بىلاي دەيدى...
ەرتە, ەرتە, ەرتەدە... ءبىر حاننىڭ اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي بويجەتكەن قىزى بولادى. سول قىزى, كەدەيدىڭ ءبىر جىگىتىن ءسۇيىپ, سودان جۇكتى بولىپ قالادى. حان بولسا, قىزىن كەدەي جىگىتكە بەرگەندى ار ساناپ, وعان قوسىلۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولادى. ايى-كۇنى جەتكەن بويجەتكەن, توعىز اي, توعىز كۇن دەگەندە ءبىر ۇل, ءبىر قىز تابادى. حان مىستان كەمپىردى استىرتىن تەز ارادا وزىنە شاقىرتىپ الىپ, ەل ءبىلىپ قۇلاقتانباي تۇرعاندا دۇنيە ەسىگىن جاڭا عانا اشقان سابيلەردى كوز كورمەس, قۇلاق ەستىمەس, اياق جەتپەس جەرگە اپارىپ تاستا دەپ ءامىر بەرەدى. ول تىلەگى ورىندالادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قاتال اكەنىڭ شەشىمىنە قارسى كەلە الماعان قىزى «تار قۇرساعىن كەڭىتكەن, تاس ەمشەگىن جىبىتكەن» تۇلا بويى تۇڭعىشى – ەكى ق ۇلىنىن ساعىنىپ, اقىرىندا ولاردى قايتكەندە ىزدەپ تابۋعا بەكىنىپ, جاياۋ-جالپىلاپ جولعا شىعادى. كۇن جۇرەدى, ءتۇن جۇرەدى. كۇن ارتىنان كۇن ءوتىپ, ءتۇن ارتىنان ءتۇن ءوتىپ, ابدەن شارشاپ, اۋزى كەۋىپ, قاتالاپ كەلە جاتقاندا, جاپان تۇزدە قۋارىپ وسپەي قالعان بيىك اعاشتى كورىپ, سول جەرگە كەلىپ وتىرىپ, ونىڭ تۇبىنە باسىن سۇيەپ جاتىپ, ۇيىقتاپ كەتەدى. قانشا ۋاقىت وتكەنى بەلگىسىز. ۇزاق ۇيىقتايدى. ءوڭى-ءتۇسى ەكەنى بەيمالىم, قۇلاعىنا ءبىر ءۇن الىستان تالىپ جەتەدى. كەلە-كەلە الگى ءۇن تۇسىنان انىق ەستىلەدى. كوزىن اشىپ ءبىراز جاتادى. جوق, الىستان ەمەس, ءدال قاسىنان شىققانداي. بۇل نە, قايدان جەتىپ جاتىر, نەعىلعان ءۇن, مۇڭلى-زارلى. دەنەسىن شىمىرلاتىپ, ءبىر وزگەشە كۇيگە تۇسىرەدى. جەلدىڭ سوعىسى ءسال كۇشەيسە, الگى داۋىس تا قاتتىراق شىعادى. مەيىرىن قاندىرىپ باۋىرىنا باسا الماعان, قوس ق ۇلىنىنا دەگەن ساعىنىشىن كۇشەيتىپ, كوڭىلىن ودان سايىن مۇڭ باسادى. ورنىنان تۇرىپ, اعاشتىڭ ۇشار باسىنا قارايدى. جوعارىدان تومەن قاراتا ەكى ىشەك ءىلىنىپ قالعان. سول ىشەكتەر جەلمەن تەربەلىپ, دىبىس شىعارادى ەكەن. ويلانىپ ءبىراز وتىرىپ, تاعى دەم الدى. سودان كەيىن, قۋارىپ قالعان قۋىس اعاشتى قولىنا الىپ, ءىشىن ۇڭگىپ, اعاشتى جونىپ مويىن شىعارادى, وعان ەكى قۇلاق جاسايدى. اعاشقا ءىلىنىپ تۇرعان بيىكتەگى ەكى ىشەكتى تومەن قاراي وزىنە تارتىپ الىپ, ونىڭ ءبىرىن ۇستىڭگى, ال ەكىنشىسىن تومەنگى ىشەك ەتىپ تاعىپ, تارتىپ كورەدى. بوستاۋ بۇرالعان جوعارعى ىشەك – مۇڭلى ءۇن شىعارادى. قاتتىلاۋ بۇرالعان تومەنگى ىشەكتەن زارلى ءۇن ەستىلەدى. تارتقان سايىن جۇيكەسىن بوساتىپ, الپىس ەكى تامىرىن ءيدىرىپ, ەلجىرەتىپ, ەكى ق ۇلىنى كوز الدىنا كەلىپ, كەتپەي قويادى. وسىلاي, مۇڭلى, شەرلى اۋەن قۇشاعىندا كوپ وتىرعان انا, بوستاۋ بۇرالعان ۇستىڭگى ىشەككە – مۇڭلىق, ال استىڭعى – قاتتىراق تارتىلعان ەكىنشى ىشەككە – زارلىق دەپ ات قويادى.
سويتسە, حاننىڭ ءامىرىن ورىنداعان مىستان كەمپىر, جازىقسىز بەيكۇنا ەگىز ءسابيدى قۇلان جورتپاس قۋ مەكەندەگى, جاپان تۇزدە وسكەن جالعىز ءتۇپ وسى بيىك اعاشتىڭ ۇشار باسىنا شىعارىپ, ءبىرىن شىعىسقا, ءبىرىن باتىسقا قاراتىپ ءىلىپ كەتكەن عوي. جىلاي-جىلاي كوزدەرىنەن اققان جاستان الگى اعاش تا قۋارىپ سولىپ, سوزىلىپ اعاشقا ىلىنگەن ىشەكتەر عانا قالعان. مىنە, دومبىرانىڭ شىعۋ, جاسالۋ تاريحىنا جەتەلەيتىن ءبىر اڭىز-دەرەك وسىلاي سىر شەرتەدى.
ءبىر دەرەكتە ءۇش مىڭ, ال ءبىر دەرەك كوزدەرىندە بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەپ جۇرگەن, كونەكوز قاسيەتتى دومبىرا تاريحى جايلى سىر مەن جىر ءبىر مۇنىمەن عانا بىتپەيدى. اۋەلدە دومبىرا ءۇش ىشەكتى, بىتەۋ بولعان دەسەدى. ونىڭ ءۇش ىشەگىنىڭ بىرەۋىنىڭ تاعىلماۋى مەن دومبىرا شاناعىنىڭ بەتىندەگى تەسىكتىڭ پايدا بولۋى مىنا ءبىر اڭىزبەن بايلانىستىرىلادى.
شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى بىردە اڭعا شىعىپ, قۇلان اتۋعا كەتكەننەن قايتىپ ورالماي قالادى. ءبىر كۇن, ەكى كۇن وتەدى. ودان دا كوپ كۇن وتەدى. حان بولسا, بالاسىنىڭ ءتىرى ەمەس, وپات بولعانىن جۇرەگىمەن سەزەدى. بىراق جامانات حاباردى ەستىگىسى كەلمەگەن حان, كىمدە-كىم مەنىڭ ۇلىمنىڭ سۋىق حابارىن جەتكىزسە, سونىڭ كومەيىنە قوعاسىن ەرىتىپ قۇيامىن دەپ جار سالعاننان كەيىن, حالىق جاماناتتى بىلسە دە, حان الدىنا كەلىپ, قازانى ەشكىم دە باتىلى بارىپ ەستىرتە المايدى.
سودان ءبىر كۇنى, الگى حاباردى ەستىپ, ءبىر دومبىراشى حان سارايىنىڭ الدىنا كەلىپ, وعان كىرمەكشى بولعانىمەن, كۇزەتشىلەر قاقپادان ىشكە ەنگىزبەيدى. قاقپانىڭ سىرتىنا وتىرىپ الىپ, دومبىراسىن تارتا بەرەدى. دومبىرا ءۇنىن حان دا ەستيدى. بۇل كىم, قايدان كەلگەن, نەعىلعان ادام, شارۋاسى بولسا ماعان شاقىرىڭدار, دەپ حان ءامىر بەرەدى. حان الدىنا كەلگەن دومبىراشىدان ءجون سۇراعاندا, ول ۇندەمەستەن دومبىراعا ەرىك بەرەدى. دومبىرا داۋىسى مايداقوڭىر ۇنمەن باستالىپ, جايماشۋاق ءومىردى كوز الدىنا ەلەستەتەدى. وقيعا قويۋلانىپ, مۇڭدى-قايعىلى اۋەزگە اۋىسىپ, ءبىر الەمتاپىرىق سۇمدىق وقيعا باستالادى. وسى كەزدە, ۇلىنىڭ ولگەنىن ءبىلىپ, اقىرىپ قالىپ, دومبىراشىنى توقتاتقان قاتۋلى حان: – مىنانىڭ كومەيىنە ىستىق قورعاسىن اكەلىپ قۇيىڭدار, – دەپ ءامىر بەرەدى. – ونى ايتقان مەن ەمەس, مىنا قارا دومبىرا, حان يەم, – دەيدى كۇيشى. ەندەشە دومبىرانىڭ كومەيىنە قۇيىڭدار. ۋازىرلەرى شومىشپەن, ىستىق قورعاسىن اكەلىپ, ونىڭ شاناعىنا قۇيعاندا, ءۇش ىشەكتىڭ بىرەۋى تىرس ەتىپ ءۇزىلىپ كەتىپ, بىتەۋ بەتتە ويىق تەسىك پايدا بولادى.
وسى وقيعامەن بايلانىستى تاعى ءبىر اڭىز بىلايشا تارقاتىلادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن دومبىراشىنى ايداھاردىڭ ءىنىنىڭ اۋزىنا اپارتىپ تاستاتادى. دومبىرادان توگىلگەن كۇي ءۇنىنىڭ اسەرىمەن بالقىعان ايداھار, ابدەن ريزا بولىپ, ءىنىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنەن اتتىڭ باسىنداي التىن اكەلىپ بەرىپ, كۇيشى امان قالادى... مىنە دومبىرا ءۇنىنىڭ, كۇيدىڭ قۇدىرەتى. ونىڭ تىلسىم كۇشى.
سويتكەن, قازاقتىڭ قوڭىر ۇنىندەي دومبىرا كەشەدەن بۇگىنگە جەتىپ, بۇگىننەن بولاشاققا جول تارتىپ بارادى. وعان دالەل, قازاقتا 5 مىڭداي كۇي بار دەسەك, كۇنى كەشە عانا «قازاقتىڭ 1000 كۇيىنىڭ» جارىق كورۋى, كەشەگى وتكەن كۇي كەمەڭگەرى تاتتىمبەت رەسەي پاتشاسىن قارا دومبىرانىڭ قۇدىرەتتى ۇنىمەن باۋراپ, ريزا ەتىپ, ونىڭ قولىنان كۇمىس مەدال الىپ, ۇلتىمىزدىڭ ىشەكتى اسپابىنىڭ اتىن ايگىلەپ اسپانعا ءبىر-اق شىعارسا, بۇگىندە دومبىرا ءوزىنىڭ قۇدىرەتتى داۋىسىمەن الەمدى شارلاپ, جاعىمدى اۋەنىمەن تالاي حالىقتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الدى.
1995 جىلدان دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ايماعىندا قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيى وركەستردىڭ ورىنداۋىندا تۇراقتى بەرىلىپ تۇرۋ قۇقىعىن جەڭىپ العانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى مۇمكىن. ءار جىلدار ىشىندە امەريكانىڭ «كورنەگي حولل», «كەننەدي تسەنتر», ءريمنىڭ «اۋديتوريم», بەرليننىڭ «بەرلين حاۋس», ءپاريجدىڭ «يۋنەسكو زالى», ماسكەۋدىڭ «سەزدەر سارايى», «ۇلكەن تەاترى», پ.چايكوۆسكي اتىنداعى كونتسەرت زالى, بەيجىڭ مەن شانحايدىڭ كونتسەرت زالدارى عاجايىپ كۇيدىڭ قۇدىرەتىمەن تالاي مارتە ءدۇر سىلكىنىپ, قۇدىرەتتى اۋەنگە باس يگەنىن ەسكە تۇسىرەتىن بولساق, عاجايىپ كۇي قاناتى الەمگە تانىلدى دەپ كەۋدەمىزدى قۋانىش كەرنەپ, ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
ونەرتانۋشى پروفەسسور ايتجان توقتاعان: ء«بىر جىلى يتاليادا بولعانىمدا, دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىگەن ءبىر عالىم: «بىزدە دە وسىنداي اسپاپ بولدى عوي, جوعالتىپ الدىق», دەپ شىنايى قينالىسىن ءبىلدىردى. كوڭىلى تولقىپ, كوزىنە جاس ىركىلگەندەي بولدى», دەپ جازادى.
1990 جىلى ونەر ساپارىمەن جاپونيا مەن امەريكادا بولعانىن, ولاردىڭ اسا قۇرمەتپەن قابىلداپ, ورىندارىنان تىك تۇرىپ, كەرەمەت ىقىلاسپەن تىڭداعانىن ايتادى.
«سكيفتەر جىلقىنىڭ كىسىنەگەنىن كۇيدىڭ كۇمبىرىنە تەڭەيدى», دەيدى گومەر, «عۇندار ءاربىر اتار تاڭدى جاڭا كۇي شىعارىپ قارسى الادى», دەيدى كۆينت كۋرتسي رۋف (ب.ز.د. I ع.), «تۇركىلەر اراسىندا جىل بويى شىعارىلعان كۇيلەردىڭ ىشىنەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى توعىز كۇي تاڭدالىپ الىناتىن بولعان», دەيدى ابدۋلقادىر ماراعي (حVI-حV ع.).
ارينە, كۇي مەن دومبىرا ەگىز. دومبىرا باردا – كۇي, كۇي باردا – دومبىرا بار. ال جەر بەتىندە قازاق دەگەن ۇلت باردا – قاسيەتتى, كيەلى ۇكىلى دومبىرا دا, سان عاسىرلاردىڭ كۋاسى – باعا جەتپەس مول مۇرامىز – كۇي دە, ماڭگىلىك جاساي بەرمەك.
دومبىرا – قازاقتىڭ جانى, بولمىسى, ۇلتتىق ىرعاعى. ونىڭ جوعالۋى, ءوشۋى, ۇمىتىلۋى استە مۇمكىن ەمەس. « ۇلىتاۋ» توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى قازاق كۇيىنىڭ عاجايىپ ءۇنىن ەستىگەن ەۋروپا جۇرتىنىڭ ۇلى دالانىڭ اسپابى مەن ونەرىن ۇلىقتاي قول سوعىپ, ورىندارىنان ورە تۇرەگەلىپ, قوشەمەت كورسەتۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس.
2012 جىلدان قازاق قالالارىن «دومبىرا پاتي» اتالاتىن جاستاردىڭ ەركىن فلەشموبى جاۋلاپ الىپ, ءاربىر اپتانىڭ بەيسەنبىسىندە ءار قالانىڭ قوعامدىق-مادەني الاڭقايىندا قولدارىنا دومبىرا ۇستاعان قازاق جاستارى كەشكە جينالىپ كۇي شەرتىپ, تەرمەلەتىپ, ءان سالۋدى داستۇرگە اينالدىرسا, قارا دومبىرانى الەمگە كەڭىنەن تانىتا ءتۇسۋدى كوزدەگەن قازاقتىڭ قاراكوزدەرى شارانى تۇركيا, پورتۋگاليا, ۇلىبريتانيا مەملەكەتتەرىندە وتكىزىپ ۇلگەرسە, وسى ءبىر ەلوردادان باستاۋ العان بەيرەسمي شارانىڭ ءالى دە تالاي-تالاي ەلدەرگە تارالىپ, دومبىرا ءۇنى الەمدى شارلاپ, اسقاقتاي بەرەتىنىنە داۋ جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق مەرەكە بولىپ جاريالانىپ, ەلىمىزدە ەكىنشى جىل ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنىڭ اتالىپ ءوتۋى دە وسى ايتقاندارىمىزدىڭ ناقتى دالەلى.
قىتاي تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, كۇيدى «ساق پەن عۇنداردا ءسوزى جوق, ارنايى اسپاپپەن وينايتىن اۋەنى بار مۋزىكا», دەپ جازعان. ىقىلىم زاماننان ۇزىلمەي ۇستازدان شاكىرتكە, اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان كۇي ءالى كۇنگە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. الەمنىڭ ءبىر مەملەكەتىندە جوق بۇل ونەرمەن قازاق قانا ماقتانا الادى. سەبەبى كۇي ونەرى قازاق حالقىنا ءتان ونەر. قورقىتى, كەتبۇعاسى, اسان قايعىسى, قازتۋعانى, بايجىگىتى, حان ابىلايى, قۇرمانعازىسى, ديناسى, داۋلەتكەرەيى, قازانعاپى, تاتتىمبەتى, سۇگىرى, نۇرعيساسى مەن سەكەنى بار ەلدىڭ جوعالماس باي ءداستۇرى بار. جانە ول بولا دا بەرمەك. ەندەشە, دومبىرا باردا, ۇلتىمىز ماڭگىلىك. ماڭگىلىك ۇلتتىڭ ولمەس ءانىن قۇيقىلجىتىپ سالا بەر, دومبىرام!
بەكادىل سەمقۇل,
جۋرناليست
قاراعاندى
